Posted by on Mar 20, 2019 in publications | 0 comments

Mmetuta Mọfim/Usoro Mmebe Okwu Igbo Waawa n’Odide Okwu Igbo Izugbe n’Ogo Sinịọ Sekọndịrị dị na Steeti Ebonyi na Enugu

Si N’aka

Dr. Uchenna Fabian Ude

Department of Arts Education,

University of Nigeria, Nsukka                                      uchenna.ude@unn.edu.ng  

08064231662

 

Ụmịedemede

Isiokwu nchọcha a bụ mmetụta mọfịm/usoro mmebe okwu Igbo Waawa n’odide okwu Igbo Izugbe n’ogo sinịọ sekọndịrị dị na steeti Ebonyi na Enugu. Ụmụakwụkwọ n’ogo sinịọ sekọndịrị nọ na steeti Ebonyi na Enugu na-eji mọfịm olu Igbo Waawa asụ ma na-edekwazị Igbo izugbe nke na-emetụta ha n’ule sinịọ sekọndịrị. Ụdị nchọcha e ji nchọcha a bụ nke Exspostu Fakto (Expost factor design), ebe ọnụọgụ e ji mee nchọcha dị 15,684 (puku iri na ise, nari isii, iri asatọ na anọ. E seere ọnụọgụ dị 1,555 (otu puku, nari ise, iri ise na ise) site n’iji usoro nsere nke nhọ na nha tụmbọm (proportionate stratified random sampling technique). Ngwa nchọcha e ji mee nchọcha bụ Nnwale Nhụrụ Anya (observational) Mmetụta Mọfịm Olu Igbo Waawa n’odide okwu Igbo Izugbe (NNMMOIWI). Eji pesenti wee tụcha ihe a chọpụtara; ebe ihe a chọpụtara na-egosi na mọfịm olu Igbo Waawa na-emetụta ụmụakwụkwọ na mmebe okwu Igbo Izugbe. Onye nchọcha tụkwara aro ka ndị nkụzi na-akụziri ụmụakwụkwọ etu e si emepụta okwu Igbo site n’iji mọfịm Igbo Izugbe.

 

Mkpọlite

Ntọala Nchọcha

                Asụsụ bụ otu n’ime njirimara agbụrụ ọbụla nke mmadụ na ibe ya ji enwe mmekọrịta n’ụdị mkparịta ụka iji mee ka mbunuche ha pụta ihe. Ọ bụ site n’asụsụ ka mmadụ si aghọta ma na-amatakwa ihe onye ọzọ bu n’uche. Asụsụ bụ ihe nrịbaama nke mmadụ ji ezipụta ihe o bu n’obi mgbe ya na ndị ọzọ bịakọtara ọnụ. Ọ bụ asụsụ ka mmadụ na ibe ya ji ekwukọrịta okwu nke mere na e wepụ asụsụ, ọ ga-ahịa ahụ ịmata ihe mmadụ bu n’uche. Asụsụ bụ otu ihe mere ka mmadụ karịa anụ ndị ọzọ dị n’ụwa elu. Farinde (2005), kwadoro na asụsụ bụ nnukwu ihe bara oke uru mmadụ jiri dị elu karịa anụ ndị ọzọ dị iche iche. Agbụrụ ọbụla nwere asụsụ ha na-asụ be ha. Ndị Igbo dịka agbụrụ, nwere asụsụ nke ha na-asụ bụ asụsụ Igbo. Asụsụ Igbo so n’otu n’ime asụsụ a na-asụ na Naịjirịa nke a na-asụ na mpaghara ọwụwa anyanwụ ala Naịjirịa. 

Ọzọ kwa, asụsụ Igbo so n’asụsụ atọ (Awụsa, Igbo na Yoruba) gọọmentị etiti ala Naịjirịa wepụtara ka a na-akụzị ma na-elekwa n’ule sinịọ sekọndịrị. Ọ bụ n’ihi oke uru ọmụmụ asụsụ bara mere gọọmentị etiti Naịjirịa jiri kọwapụta nke ọma n’akwụkwọ Federal Republic of Nigeria (2008) na gọọmentị nabatara ma hụ uru asụsụ bara dịka nke e ji akwalite ezi mmekọrịta dị n’etiti mmadụ na ibe ya, nkwụgidesike nke ala Naịjirịa nakwa nchekwaba omenaala dị iche iche. Ya mere nwata ọbụla ga-eji mụọ asụsụ dị na gburugburu ya. N’ịga n’ihu, maka ọdịmma, ịdịkọ n’otu ala Naịjirịa, nwata ọbụla ga-amụrịrị otu n’ime asụsụ ọdịnaala Naịjirịa: Awụsa: Igbo na Yoruba (FRN 2008).

Nke a gosiri na nkụzi na ọmụmụ asụsụ ndị ahụ a kpọrọ aha ebe a dị nnukwu mkpa n’ụlọakwụkwọ Naịjirịa dị iche iche; ma nke praịmarị, sekọndịrị nakwaazị ndị dị elu.

Asụsụ Igbo bụ asụsụ ọdịnaala e jiri mara ndị Igbo nke a na-asụ na ndịda ọwụwa anyanwụ Naịjirịa. Ala Igbo ebe a na-asụkarị asụsụ Igbo dịka ndị nwe asụsụ a bụ na steeti ise gụnyere: Abịa, Anambra, Ebọnyị, Enugu na Imo. N’ ime asụsụ atọ (Awụsa, Igbo na Yoruba) gọọmentị nabatara ka a na-akụzi n’ ụlọakwụkwọ dị na Naịjirịa, asụsụ Igbo so na ya. Asụsụ Igbo bụ nke ụdaolu.N’ọmụmụ asụsụ Igbo n’ụlọakwụkwọ, ọ bụ Igbo Izugbe ka a na-akụziri ụmụakwụkwọ. Igbo Izugbe bụ Igbo a nabatara nke e si n’olundị dị iche iche mejupụta e ji asụ ma na-edekwaazị asụsụ Igbo nke abụghị olundị mba ọbụla. Ọraka (1983), kọwara na Igbo Izugbe bụ asụsụ ahụ e sitere n’olundị dị iche iche dị n’Igbo wee wepụta nke a tụrụ anya na onye Igbo ọbụla ga na-aghọta. Oraka gara n’ihu kọwaa na ihe gbasara asụsụ Igbo Izugbe abụghị naanị isite n’olundị dị iche iche e nwere n’Igbo weta okwu ndị ga-enye aka iji mee ka Igbo Izugbe too kama, o metụtara ibite okwu ụfọdụ sitere n’asụsụ dị iche iche ndị e nweghị ihe a ga-akpọ ha n’Igbo. Site n’ụzọ a, Igbo Izugbe bụ nke e hibere ka onye Igbo ọbụla na-asụ nke ga-eme ka ndị ọzọ bụ ndị Igbo ghọta ihe ọ na-ekwu. Emenanjọ, Okolie, Ekwe, Madụakọ (1985) kọwara na Igbo Izugbe bụ olu nke ọ dịghị mba nwe ya. Ha gosipụtara na otu ihe mere olundị ji dị oke mkpa bụ na, a na-esi na ya enweta ọtụtụ mkpụrụokwu ga-abụ myiwere maọbụ ga-akọwa echiche ndị adịghị n’Igbo Izugbe. Nke a dabara n’ihe Ọraka (1983) kwurula n’elu ebe a maka isi n’olundị dị iche iche wee weta okwu ụfọdụ mejụtara Igbo Izugbe iji mee ka o too ma bụrụkwa asụsụ zuru oke.

Nnachi (2007) kọwara na ụda ndị e mepụtara na-agbanwe ma bụrụ asụsụ ma ọ bụrụ na okwu e sitere n’ụdaasụsụ mepụta e nwee nghọta nke ga-eme ka e jikọọ ya na okwu ndị ọzọ were ha mepụta ahịrịokwu site n’ịgbasoro iwu ụtọasụsụ na usorookwu (sịntaks) nke ndị mmadụ ga-aghọta ma na-asụkwa ya. Nke a pụtara na ọ bụ ụtọasụsụ na usorookwu na-ahụ maka nhazi ụdaasụsụ dị iche iche iji mee ka ha rụọ ọrụ etu o kwesịrị n’ọmụmụ ụtọasụsụ dị iche iche nke asụsụ Igbo bụ otu n’ime ha. Nnachị (2007) gara n’ihu kọwaa na asụsụ bụ ngwa omenaala nke a haziri iji gosipụta njirimara agbụrụ dị iche iche nke na-ewulite mmekọrịta, mmụta na nka dị iche iche n’etiti mmadụ na ibe ya. Finch (2000) kọwara na usorookwu ọbụla bụ nke na-enwe iwu nke onye ọbụla a mụrụ n’ebe a na-asụ asụsụ ahụ maọbụ onye mụrụ asụsụ ahụ dịka asụsụ nke mbụ ya ga-amarịrị iwu ndị ahụ na-agbaso wee na-asụ asụsụ ahụ. Iwu ndị ahụ bụ nke a na-eji emepụta ahịrịokwu niile n’asụsụ ahụ ghara inwe nsogbu ọbụla. Nke a gosiri na usoro okwu nwere iwu dị iche iche nke ọsụụ ga-edebe mgbe ọ na-asụ maọbụ na-ede asụsụ ahụ. Ọ bụ site n’idebezu iwu ndị ahụ ka a ga-eji mata na ọsụụ maọbụ onye na-asụ asụsụ amụtala asụsụ ahụ nke ọma.Ọzọkwa, Nnachi (2007) kọwakwara na ọ bụ site na nkwukọrịta okwu ka asụsụ si apụta ihe nke ọ bụ naanị ndị maara okwu ndị ahụ e ji asụ asụsụ ahụ nwere ike ịghọta ya na iwu na-achịkwaba iji okwu dị n’asụsụ wee sụọ asụsụ. Nke a pụtara na ụmụakwụkwọ kwesịrị ịmụta okwu dị iche iche na iwu na-achịkwaba asụsụ Igbo nke ga-eme ka ha nwee ike na-ede Igbo Izugbe etu o kwesịrị ghara ịgwakọ ya na olundị ha. 

N’aka nke ọzọ olundị bụ asụsụ ndị ọbụla na-asụ na be ha nke ezughị Igbo niile ọnụ. Ikekeọnwụ, Ezikeojiakụ, Ụbanị na Ugọjị (1999) kọwara na etu mba dị iche iche dị n’ala Igbo si asụ Igbo bụ olundị ha. Nke a pụtara na etu onye Ọnịcha si asụ Igbo dị iche n’etu onye Nsụka, Udi maọbụ Abakiliki si asụ Igbo. Ikekeọnwụ (1986) kewara olundị dị iche iche e nwere n’asụsụ Igbo ụzọ ise gbara ọkpụrụkpụ site n’ileba anya n’usoro ọnọdụ akpọmakpọ na ụtọasụsụ olundị ndị ahụ. Ogbe ise ndị ahụ gụnyere: Igbo ndị Naịja, Igbo ndị Imeobodo ọdịda Anyanwụ, Igbo ndị imeobodo ọwụwa Anyanwụ, Igbo ndị Waawa/ndị Mgbagougwu na Igbo ndị Mba mmiri.  N’ ime ogbe ise ndị ahụ e depụtara n’elu ebe a onye nchọcha lebara anya n’olu Igbo waawa. Igbo Waawa bụ ndị Igbo bi na mpaghara mgbagougwu ala Igbo ndị na-asụ ‘Waawa’ iji zipụta ‘mba’ maọbụ na ha ekwetaghị n’ihe onye ọzọ kwuru. Ndị Igbo Waawa anaghị aza Waawa dịka agbụrụ kama ọ bụ site n’olu na ihe ha na-asụ. Igbo Waawa nwere ụmụ alaka olundị ọzọ mejupụtara ya ndị gunyere: Achị, Udi, Enugwu, Abakaliki, Ọgwụ na Nsụka. Olu Igbo Waawa nwere ụfọdụ njirimara nke gụnyere na ha anaghị eji mgbakwunye nsonazụ (ghị) ezipụta njụ. Mgbakwunye ha ji ezipụta njụ bụ: ‘gụ’ ‘rọ’, ha, ‘dụ’, ‘hụ’, na ‘gh’. Njirimara ọzọ bụ na ha na-eji mgbakwunye ‘me’ ‘ma’ ‘ru’, gwo, na ‘wo’ ezipụta ndịmechaa. Ọzọ kwa ha nwere ụdaume itoolu ndị a: i, ị, e, , o,u, a, ọ, ụ,  tinyere ụda / / (schwa) na-apụta ihe mgbe ha na-ekwu okwu.

N’ịga n’ihu Nnachi (2007) gosipụtara na inwe nka ịsụ asụsụ dabeere n’iwu dị iche iche na-achịkwaba asụsụ ahụ nke bụ ụtọasụsụ. Nke a pụtara na onye na-amụ asụsụ ọbụla ga-edebe iwu dị iche iche dị n’asụsụ ahụ.Ya mere Federal Ministry of Education (2009) (FME) depụtara mbunuche nkụzi asụsụ Igbo:

Mbunuche Gọọmentị banyere ọmụmụ asụsụ ala  Naịjirịa na ọdịdị asụsụ Igbo n’onwe ya na ngwucha ọmụmụ Igbo na sekọndịrị ukwu bụ na a tụrụ anya na nwaafọ Igbo ga-eme mee ihe ndị a:

  • Ịsụ Igbo Izugbe werewere na nrụrịtaụka maọbụ mkparịtaụka, n’ejije, n’akụkọ mgbaka, n’akụkọ na akụkọ ọbụla;
  • Ide Igbo Izugbe nke ọma site n’iji ụtọasụsụ dabara adaba, akpaalaokwu na atụmatụokwu dabara adaba, nsoroedide na irighiri ihe ndị ọzọ e ji achọ asụsụ mma;
  • Ịchịkọta na inyochasị ma na inyochasị ma kọwasịa ụdaasụsụ na ụtọasụsụ Igbo dịka a tụrụ anya n’aka onye ọbụla gụchara sekọndịrị ukwu (pg ii).

Nke a gosipụtara njikere gọọmentị nwere ịhụ na ụmụ amaala Igbo nwere ezigbo mmụta gbasara asụsụ Igbo. Ọzọ kwa, site na mbunuche nke ‘b’ na nke ‘ch’ dị n’elu ebe a, o gosiri na ọmụmụ ụtọasụsụ Igbo dị oke mkpa na nkụzi na ọmụmụ Igbo Izugbe n’ihi na ọ bụ site n’iji ụtọasụsụ dabara adaba ka a ga-esi mata na ụmụakwụkwọ amụtala ịsụ na ide Igbo Izugbe. Mbunuche ọmụmụ asụsụ Igbo gara n’ihu kọwapụta na ọ dịkwazị mkpa na ụmụakwụkwọ ga-akọwapụta ụdaasụsụ nke ọma tupu ha agụchaa sinịọ sekọndịrị.

Ọ bụ ezie na asụsụ Igbo so n’asụsụ ndị ahụ a na-akụzi n’ala Naịjirịa mana ọ bụghị ihe dị mfe n’ihi ọtụtụ nsogbu dị iche iche dị na ya nke mere na ụmụakwụkwọ ụfọdụ anaghị eme nke ọma n’ule sinịọ sekọndịrị dịka ‘West African Senior Secondary Certificate Examination (WASSCE)’. Onyeisi ule West African Examinations Council (2012, 2013, 2014) gosiri na pasentị ụmụakwụkwọ gafeere n’ule asụsụ Igbo na steeti Ebonyi n’afọ atọ ndị ahụ bụ 34%, 37% na 35% ebe pesentị nke ụmụakwụkwọ si steeti Enugu n’ime afọ atọ ndị ahụ bụkwa 40%; 42% na 43%. Nke a gosiri na ụmụakwụkwọ emeghi nke ọma n’ule Igbo n’afọ atọ ndị ahụ so onwe ha. Iji kwado nke a, ozi sitere n’aka onyeisi ule West African Examination Council (2000; 2002; 2004; 2007; 2008; 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014), kọwara na ụmụakwụkwọ emeghị nke ọma n’asụsụ Igbo n’ihi nsogbu ụfọdụ. Otu n’ime nsogbu ndị ahụ bụ ụbara olundị nke jupụtara n’asụsụ Igbo nke mere ọtụtụ ụmụakwụkwọ ji were olundị ha dị iche iche wee na-ede Igbo Izugbe.

                Onye nchọcha lebara anya etu mọfin olu Igbo waawa si emetụta Igbo Izugbe. Mọfọlọjị na-ahụ maka mọfịm nke bụ ọmụmụ mmepụta okwu ọhụrụ site na mọfịm dị iche iche. Mbah na Mbah (2014) kọwara mmebeokwu dịka mpaghara amụmamụ asụsụ nke na-amụ etu e si emebe okwu n’asụsụ dị iche iche. A na-enwe ndịiche na mọfịm olundị dị iche iche na nke asụsụ Igbo Izugbe. Olundị Waawa nwere ndịiche na nke Igbo Izugbe nke nwere ike imetụta ụmụakwụkwọ n’ọmụmụ ụtọasụsụ Igbo Izugbe. Ọmụmaatụ gosipụtara nke a bụ n’okwu ndị a:

Ndepụta okwu ndị zipụtara ndịiche dị na mọfịm olu Igbo Waawa na nke Igbo Izugbe.

Ọnụọgụ Ndepụta okwu Igbo Waawa Okwu Igbo Izugbe Bekee
1 di + ko → diko bi + ko → biko Please
2 i + vu → ivu i + bu → ibu Fat
3 e + vụ → evụ a + bụ → abụ Song
4 a + shị → ashị a + sị → asị Lie
5 e + ghu → eghu e + wu → ewu Goat
6 n + chị → nchị n + tị → ntị Ear
7 o + he → ohe o + fe → ofe Soup
8 m + vọ → mvọ m + bọ → mbọ Nail
9 ji + nta → jinta di + nta → dinta Hunter
10 n+kụ + ta → nkụta n+kị + ta → nkịta Dog
11 ọ + whọ → ọnwọ ọ+fọ→ ọfọ Wand
12 e + ka → eka a + ka → aka Hand
13 e + vọ → evọ a + fọ → afọ Stomach
14 e + ra → era a + ra → ara Breast
15 o + shi + shi → oshishi o+si+si → osisi Tree
16 o + ve → ove o + fe → ofe Soup
17 m+mi+ni → mmini m+mi+ri → mmiri Water
18 e + vi → evi e + hi → ehi Cow
19 ụ + vụ + rụ → ụvụrụ ụ+bụ+rụ → ụbụrụ Brain
20 ọ +vụ → ọvụ ọ+gwụ → ọgwụ Medicine
21 i + ve + re → ivere i+he+re → ihere Shame
22 e+nya→ enya a + nya → anya Eye
23 e+fe+re → efere a+fe+re → afere Plate

 

                N’okwu ndị ahụ e depụtara n’elu ebe a, e lee anya; a ga-ahụ na nke ọbụla nwere mọfịm abụọ maọbụ atọ nke e si na ha mepụta okwu ndị ahụ a tụrelekọrịtara iji chọpụta ndịiche dị na mọfịm dị na ha n’agbanyeghị na okwu ndị ahụ a tụrele nwere otu nghọta. Ọ bụ ndịiche dị otu a na-emetụta ụmụakwụkwọ nọ na steeti Ebonyi na Enugu n’odide okwu Igbo Izugbe.

                N’ịga n’ihu e nwekwara ndịiche na mkpụrụokwu Igbo Waawa na nke Igbo Izugbe nke nwekwara ike imetụta ụmụakwụkwọ n’odide Igbo Izugbe n’ogo sinịọ sekọndịrị. Ọmụmaatụ ndịa pụtara ihe na mkpụrụokwu ndị e depụtara n’ebe a:

Ntụle ndịiche dị na mkpụrụokwu Igbo Waawa na okwu Igbo Izugbe na etu ha si emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo

Ọnụọgụ Okwu Igbo Waawa Okwu Igbo Izugbe Bekee
1.         Nvụna Abana Water yam
2.         Akpakpa ọka Maize
3.         mfịrịya ịra Crayfish
4.         awhụwha/ahụha Aṅara Garden egg
5.         Echichi Unere Banana
6.         Ujiri Oroma Orange
7.         Jeje Gawa Go
8.         Nte/ntete Ugbu a Now
9.         ụya Mba No
10.      ọgọdụ nkịta Dog
11.      Ogbodo mmọnwụ Masquerade
12.      Nwabe Ebe a Here
13.      imealụ ọhịa Bush
14.      Ogodo Akwa Bed
15.      abọ Nkata Basket
16.      ayọ yabasị Onion
17.      Obunegu Chineke God
18.      agọ Ngaji Spoon
19.      nwegbụrụ akpụ Cassava
20.      abụbarishi ntụtụ (isi) Hair
21.      nwashịrị Obere Small
22.      eshị ahụ Body

N’ọmụmụ ntụle ndịiche dị na mkpụrụokwu Igbo Waawa na nke Igbo Izugbe e depụtara n’elu ebe a; okwu nke ọbụla a tụlekọrịtara ya na ibe ya nwere ndịiche na nsụpe mana ha nwere otu echiche na nghọta. N’agbanyeghị ndịiche pụtara ihe na nsụpe, mkpụrụ okwu ndị ahụ, ụmụakwụkwọ nọ na steeti Ebonyi na Enugu na-ewere mkpụrụokwu Igbo Waawa dị etu a ede Igbo Izugbe n’ụlọakwụkwọ. Ọnọdụ dị etu a nwere ike na-emetụta ha n’ọmụmụ ụtọasụsụ Igbo Izugbe.

Nsogbu Nchọcha

                Asụsụ ọbụla dịka asụsụ Bekee, Awụsa, Yoruba tinyere Igbo nwere alaka ụtọasụsụ nke a na-akụziri ụmụakwụkwọ n’ụlọakwụkwọ taa. Ụtọasụsụ nwekwaaziri ụmụ alaka ndị ọzọ mejupụtara ya dịka: Akpọmakpọ, Mọfọlọjị, Sịntaks na Semantiks. A bịa n’ụlọakwụkwọ Sinịọ sekọndịrị dị n’ala Naịjirịa, Akpọmakpọ na Mọfọlọjị bụ ndị kachasị pụta ihe n’ihi na ha metụtara usoro akpọmụụda na mmụbaokwu nke bụ ebe mbido ọmụmụ asụsụ dị iche iche. Asụsụ ọbụla nwere mọfịm nke ya. N’otu aka ahụ Igbo Izugbe nwekwara mọfim nke ya. Ihe gbasara nkụzi mọfim Igbo n’ụlọakwụkwọ dị iche iche n’ala Naịjirịa adịghị mfe n’ihi na asụsụ Igbo nwere ọtụtụ olundị. Olundị dị iche iche n’ala Igbo nwere fọnịm nke ha nke na-emetụta fọnịm Igbo Izugbe. Igbo Izugbe nwekwaaziri akpọmakpọ na fọnịm nke ya a nabatara maka ide ya. Ọ bụ nke a mere na akpọmakpọ olundị dị iche iche ji emetụta nkụzi na ọmụmụ asụsụ Igbo n’ebe ụmụakwụkwọ nọ taa. N’otu aka ahụ, akpọmakpọ olu Igbo Waawa na-emetụta ọmụmụ ụtọasụsụ Igbo Izugbe n’ihi na ụmụakwụkwọ ndị sinịọ sekọndịrị nọ na Steeti Ebọnyi na Enugwu nke Naịjirịa na-eji mọfim olu Igbo Waawa asụ ma na-edekwazi Igbo Izugbe dịka e gosipụtara na ntọala nchọcha a.

Ụdị ọnọdụ a na-eweta mgbanwe na nghọta okwu ụfọdụ nwere n’ihi na e were mọfim adabaghị dee ha, ọ ga-eweta ndịiche na nghọta okwu ndị ahụ nwere. Nke ọzọ, ọnọdụ dị etu a na-emetụta ụmụakwụkwọ ndị sịnịọ sekọndịrị dị na Steeti Ebọnyi na Enugwu nke Naịjirịa na-ele ule sịnịọ sekọndịrị bụ ‘SSCE’ n’ihe gbasara ụdaasụsụ. Onyeisi ule ‘WAEC’ (2002; 2003; 2004; 2007; 2008; 2009; 2010; 2011 na 2012; 2013; 2014), kwekọrịtara na ụmụakwụkwọ anaghị eme nke ọma n’ihe gbasara ụdaasụsụ n’ihi na ụfọdụ amaghị ihe ọ bụ ebe ụfọdụ na-eji mọfim olundị ha ede nke a. Tinyere nke a, onye nchọcha sobu wee na-atụcha maọbụ eleba anya n’akwụkwọ ụmụakwụkwọ n’ule ‘WASSCE’ n’oge gara aga wee chọpụta na ụmụakwụkwọ na-eri mperi ebe ọ dị ukwuu n’ihe gbasara ụdaasụsụ Igbo.

                N’ihi anaghị eme nke ọma n’Igbo n’oge ule ‘WASSCE’, ọ dị mkpa nke ukwuu na e bidoro n’oge tọọ ntọala ịkụzi ụtọasụsụ Igbo Izugbe nke ọma ọ kachasị mọfọlọji malite na sinịọ sekọndịrị nke mbụ dị na Steeti Ebonyi na Enugu ka ha nwee ike mee nke ọma n’ule ‘SSCE’. Ọ bụ ihe ndị a mere onye nchọcha ji wee na-ajụ: kedu ka mọfim olu Igbo Waawa si emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo Izugbe n’ụlọakwụkwọ sinịọ sekọndịrị dị na Steeti Ebọnyị na Enugu.

Mbunuche Nchọcha 

                Mbunuche izugbe nchọcha a bụ inyocha mmetụta mọfim olu Igbo Waawa na-emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo Izugbe n’ụlọakwụkwọ sinịọ sekọndịrị dị na Steeti Ebọnyị na Enugu. Nchọcha a lebakwaziri anya n’ihe a:

  1. izipụta etu ndịiche dị na mọfim/usoro mmebeokwu olu Igbo Waawa si emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo Izugbe.

Oke Nchọcha

                Ebe nchọcha a jedebere bụ n’ụlọakwụkwọ sịnịọ sekọndịrị nke abụọ niile dị na Steeti Ebọnyị na Steeti Enugu ebe a na-asụ Waawa. Ihe mere onye nchọcha jiri họrọ ụmụakwụkwọ ndị sinịọ sekọndịrị nke abụọ maka ime nchọcha a bụ na ha anọọla ihe ruru afọ abụọ maọbụ karịa n’ụlọ akwụkwọ ndị ahụ ma nwee ike idepụta okwu Igbo izugbe. Nke ọzọ, ụmụakwụkwọ ndị sinịọ sekọndịrị nke abụọ ndị ahụ bụ ndị lere ule sinịọ sekọndịrị n’afọ gara aga bụ 2017. Ihe kpatara onye nchọcha jiri họrọ Steeti Ebọnyi na steeti Enugu bụ na ọ chọpụtara na ụmụakwụkwọ nọ ebe ahụ na-ejikarị olundị ha asụ ma na-edekwa Igbo n’ihi na ọ bụ na steeti abụọ ahụ ka a na-asụ olu Waawa. Nke ọzọ, ọ bụkwaazi ebe dịịrị onye nchọcha mfe inweta ngwaọrụ o ji mee nchọcha a. 

Nchọcha a lebara anya etu mọfọlọji, usoro mmebe okwu si emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo Izugbe.

Ajụjụ Nchọcha

                Iji duzie nchọcha a, onye nchọcha hibere ajụjụ nchọcha a:

  1. Kedu etu ndịiche dị na mọfin/usoro mmebe okwu olu Igbo Waawa si emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo Izugbe?

 

Atụtụ Mmụgharị 

Atụtụ Akparamaagwa/Agwa Ọmụmụ Asụsụ

                Ọ bụ Skinner (1957) tụpụtara atụtụ akparamaagwa maọbụ agwa ọmụmụ asụsụ. Nkwenye Skinner bụ na ọmụmụ asụsụ bụ nke metụtara iṅọmi omume na ịkpa agwa bara mmadụ n’ụmị okpụkpụ. Dịka o si dị n’atụtụ a, ụmụaka na-eṅomiri ụda dị iche iche na usoro akpọmụda ha na-anụ na gburugburu ha ma nweta ezigbo ihe mgbamume nke nwere ike ịbụ otito maka inwe ike ịsụ asụsụ ahụ nke ọma. Site n’ụdị mgbamume a, nwata ọbụla na-enweta na gburugburu ya maka idepụta ụda etu o kwesịrị mgbe ọ na-ede ihe ọ sụrụ, ọ ga-esi etu ahụ na-amụ ndepụta mọfim ndị ahụ kwa mgbe kwa mgbe ganye na ọ baa ya n’ụmị ọkpụkpụ. Atụtụ a na-akọwakwa na n’agbanyeghị ka asụsụ nwata si dị mma na ole o nwere ike ịnụ na ugboro ole ọ na-enweta ihe mgbamume site na ndị nọ ya gburugburu, o kwesịrị inwe mmetụta n’ebe nwata ahụ nọ n’ọmụmụ ụtọasụsụ ọbụla. Ihe nke a na-egosi bụ na ụmụaka na-amụ asụsụ site n’iṅomiri na ilegide ndị okenye anya n’ụdị ịsụ asụsụ ahụ ha na-amụ dịka ndị okenye.

                Atụtụ a dabara na nchọcha a n’ihi na o metụtara mọfọlọji nke na-amụ maka mọfịm e ji edepụta ụdaasụsụ dị iche iche n’asụsụ ọbụla. Mgbe ndị nkụzi, nne, nna, ndị ezinaụlọ na ndị ọzọ gbara nwata gburugburu na-asụ asụsụ maọbụ na-edepụta ụda dị iche iche, nwata ahụ ga na-ege ntị ma na-ele n’ihe ha na-asụ na nke ha na-ede nke ga-eme ka o nwee ike ṅomiri etu ndị okenye ahụ si akpọpụta maọbụ ede ihe mgbe ọ ga-asụ maọbụ dee nke ya. Nwata ahụ nwere ike gaa n’ihu n’imụ ndepụta ụdaasụsụ maọbụ mọfịm ahụ ugboro ugboro ganye na ọ baa ya n’ụmị ọkpụkpụ. N’ihi ihe ndị a a rụtụrụ aka n’elu ebe a, ọ dabara ikwu na atụtụ a dabara na nchọcha a.

Usoro Nchọcha

Ụdị Nchọcha

                Ụdị nchọcha e ji mee nchọcha a bụ nke Ekspostu Fakto (Expost facto design). Ekspostu fakto bụ ụdị nchọcha onye nchọcha ji achọpụta mmetụta otu ihe maọbụ ọnọdụ nwere n’ebe ihe ọzọ dị. Ya bụ, ụdị nchọcha na-eleba anya n’ihe kpatara ihe jiri mee mgbe otu ọnọdụ metụtara nke abụọ nke nwere ike ịpụta ihe n’ezi mmetụta maọbụ nke ọjọọ. Iji kwado nke a, Ali (2006) kọwara na Ekspostu fakto (Expost facto) bụ ụdị nchọcha a na-eji atụle mmetụta dị n’etiti agbammbọ nke otu/ogbe mmadụ abụọ. Ya bụ ịchọpụta ihe mere na ndị otu ‘a’ ka mee nke ọma karịa ndị otu ‘b’ n’otu nnwale maọbụ nke ọzọ. N’ịga n’ihu Nworgu (2006) kọwara Ekspostu-fakto dịka ụdị nchọcha  nke e ji ezipụta ka otu ọnọdụ si emetụta ọnọdụ ọzọ, dịka ịbụ oke maọbụ nwaanyị/jenda, ebe a rụnyere ụlọakwụkwọ, ọ bụ ime obodo ka ọ bụ obodo mepere emepe?

                 Ihe kpatara onye nchọcha ji họrọ ụdị nchọcha a bụ na o metụtara ileba anya etu otu ihe maọbụ ọnọdụ siri emetụta nke ọzọ. N’ihi nke a, isiokwu nchọcha a gbasara mmetụta mọfim olu Igbo Waawa na-emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu ụtọasụsụ Igbo Izugbe. Ụdị nchọcha a dịkwaazị mkpa iji chọpụta ihe dị ụmụakwụkwọ n’ime dịka ndepụta mọfim/okwu dị iche iche.           

Ebe Nchọcha

                Ebe e mere nchọcha a bụ na Steeti Ebonyi na Steeti Enugwu. Steeti abụọ ndị ahụ so na steeti ise mejupụtara ala Igbo ndị gụnyere Abịa, Anambra, Ebonyi, Enugu na Imo. Onye nchọcha họọrọ Steeti Ebonyi na Enugu dịka ebe nchọcha n’ihi na isiokwu nchọcha ya dabeere n’olu Igbo Waawa maka na ọ bụ ebe ndị ahụ ka a na-asụ Waawa. Ihe mere onye nchọcha jiri họrọ ebe a dịka ebe nchọcha bụ na onye nchọcha chọpụtara na ụmụakwụkwọ ndị sinịọ sekọndịrị nọ na Steeti Ebonyi na nke Enugwu na-ewebatakarị mọfịm olu Igbo Waawa mgbe ha na-ede Igbo Izugbe nke mere ha ji ada n’ule dị iche iche n’Igbo n’ụlọakwụkwọ. 

Ndị Njirimee Nchọcha

                Ndị e ji mee nchọcha a bụ ụmụakwụkwọ ọnụọgụ ha dị 15, 684 (puku iri na ise, nari isii, iri asatọ na anọ) nọ n’ogo sinịọ sekọndịrị nke abụọ (SS II) ma na-agụ akwụkwọ n’ụlọakwụkwọ ebe ndị nwoke na ndị nwanyị na-agụkọ akwụkwọ ọnụ na steti Ebọnyị na nke Enugu. Ọnụọgụ ụmụakwụkwọ ndị ahụ bụ ndị nọ n’agbata agụmakwụkwọ afọ 2016/2017. N’ime ọnụọgụ ahụ ụmụakwụkwọ nọ na steti Ebonyi dị 3,084 (puku atọ na iri asatọ na anọ) ebe ndị nke Enugu dị 12,603 (puku iri na abụọ, nari isii na atọ).

                Ọnụọgụ ụmụakwụkwọ siniọ sekọndịrị nke abụọ ndị ahụ bụ nke e nwetara na ‘Research Planning and Statistics, Secondary School Unit, Federal Ministry of Education Abuja, 2014’. N’aka nke ọzọ ọ bụ n’ụlọọrụ na-ahụ maka mmụta n’ogo sekọndịrị dị n’Enugu n’alaka na-ahụ maka mgbakọ na mwepu (Audit and Statistical Unit) ka onye nchọcha si nweta ọnụọgụ ụmụakwụkwọ nakwazi ụlọakwụkwọ e ji mee nchọcha a. Onye nchọcha nwetara ọnụọgụ nchọcha a ebe ndị ahụ a kpọrọ aha n’ihi na ọ bụ ha ka nchịkwaba ụlọakwụkwọ sekọndịrị niile gọọmentị steeti Enugu dị n’aka (Post Primary Schools Management Board).

                Ihe kpatara onye nchọcha ji họrọ ụmụakwụkwọ sinịọ sekọndịrị nke abụọ bụ na ha anọọla ihe ruru afọ atọ ma na-amụ ụtọasụsụ Igbo n’ụlọakwụkwọ. Nke ọzọ, bụ na ha lere ule SSCE n’afọ 2017.

Nsere na Usoro Nsere

Onye nchọcha seere ụmụakwụkwọ ọnụọgụ ha di 1, 555 (otu puku, nari ise, iri ise na ise) nke nọchitere pesentị 10% (iri) mgbakọta ọnụọgụ nchọcha dị 15, 684 (puku iri na ise, nari isii, iri asatọ na anọ). Onye nchọcha ji usoro nsere nke nhọ na nha tụmbọm tụmbọm (proportionate stratified random sampling technique) wee sere ọnụọgụ ahụ. Ali (2006) na Nworgu (2006) kọwara na “proportionate stratified random sampling technique” bụ ụdị usoro nsere a na-eji esere ọnụọgụ nchọcha mgbe ndị a ga-eji mee nchọcha metụtara ihe ndị a: jenda, ébe nchọcha, ndị toro ogologo, ndị dị mkpụmkpụ, ndị maara akwụkwọ na ndị amaghị akwụkwọ.

Ngwa Nchọcha 

                Ngwa nchọcha onye nchọcha ji mee nchọcha bụ Nnwale Nhụrụ anya (observational) Mmetụta mọfim olu Igbo Waawa n’odide okwu Igbo Izugbe (NNMMOIWI).

                N’aka nke ọzọ e ji ngwa nke abụọ bụ NNMMOIWI wee chọpụta etu mọfịm olu Waawa si emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo Izugbe. N’ebe a, e nyere ha okwu dị 15 (iri na ise) e dere na Bekee ka ha degharịa ha n’Igbo Izugbe iji chọpụta nke a. Okwu ọbụla ha detara nke ọma n’Igbo Izugbe bu akara atọ ebe ndị nke ha edetaghị nke ọma bu akara abụọ.

Nnyocha Ngwa Nchọcha

                Iji hụ na ngwa nchọcha ndị ahụ e ji mee nchọcha a tozuru oke maka inweta ihe ọrụ e ji mee nchọcha a, onye nchọcha weere ya nyefee n’aka ndị ọkammụta atọ nọ na fakọlti keedukeshọn, Mahadum Naịjirịa dị na Nsụka ka ha nyochaa ya iji hụ na o zuru oke maka ime nchọcha a. Aro na mgbazi ha nyere aka mee ka ngwa nchọcha ahụ bụrụ nke a hazigharịrị ka o nwee ike rụọ ọrụ o kwesịrị ịrụ. Ọ bụ site na mgbazi na ntụzi aka ha nyere ka onye nchọcha ji hazie ngwa nchọcha ahụ etu ọdị n’ọrụ a.

Usoro Nnweta Ihe Nchọcha

                Onye nchọcha gara n’ụlọakwụkwọ 20 (iri abụọ) ndị ahụ e jiri mee nchọcha kee ụmụakwụkwọ ngwa nchọcha site n’enyemaka ndị nkụzi iri abụọ na-akụzi Igbo bụkwanụ ndị onye nchọcha nyere nkọwa abalị anọ maka nke a. Ihe kpatara nkọwa a onye nchọcha ji were abalị anọ bụ na o ji abalị abụọ wee gazuo ụlọ akwụkwọ isii dị na Nsụka so n’ihe e ji mee nchọcha ma werekwa abalị abụọ ọzọ wee gaa ụlọakwụkwọ isii ndị nọ n’ebe mepere emepe na ebe emepeghị emepe n’Enugu.

Onye nchọcha ji abalị nke ise wee gaa Ebọnyị wee kọwakwaara ndị nkụzi enyemaka nchọcha gbasara iji ngwa ahụ wee nweta ọsịsa ụmụakwụkwọ. Ndị enyemaka nchọcha ahụ nyere aka n’ịnakọta ngwa nchọcha ndị ahụ.

Usoro Nhazi Ihe Nchọcha

                Onye nchọcha ji ngwa mgbakọ na mwepụ pesentị, wee hazie ma tụchaa ihe ọrụ/data e nwetara na nchọcha a.

Na nchọcha a, ndịna ọbụla nwere bido na pesentị iri ise (50%) gbagowe ka a nabatara na nchọcha a, ebe ndị nwere opekaa mpe pesentị iri ise (50%) bụ nke anabataghị na nchọcha a.

Nhazi Ihe A Chọpụtara

Ajụjụ Nchọcha Nke Abụọ

Kedu etu ndịiche dị na mọfịm olu Igbo Waawa si emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo Izugbe?

Ọsịsa ụmụakwụkwọ gbasatara ajụjụ nchọcha maka mmetụta mọfịm/usoro mmebeokwu Igbo Waawa n’ọmụmụ ụtọasụsụ Igbo Izugbe pụtara ihe na tebul nke abụọ a.

Tebul Nke Mbụ: Akara pesentị na-egosi etu ndịiche dị na mọfịm/usoro mmebeokwu olu Igbo Waawa si emetụta Ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo Izugbe

Ọgụ Ndepụta Okwu na Bekee Ndepụta Okwu N’Igbo Izugbe Ogo Mbịam Ugboro Ugboro (Frikwensi)
1 Gift Onyinye 1,059
2 Sun Anyanwụ 316
3 God’s gift Onyinye Chukwu 948
4 Bee Aṅụ 243
5 Garden Egg Aṅara 393
6 Knife Mma 863
7 Drink water ṅụọ mmiri 133
8 Give Nye 698
9 Goat Ewu 995
10 Egg Akwa 924
11 Hand Aka 959
12 Wive Mmanya 626
13 Relation Nwanne 248
14 Man Nwoke 1063
15 Woman Nwaanyị  

 

                Tebul nke abụọ dị ebe a gosiri na site na ndepụta okwu n’Igbo Izugbe ụmụakwụkwọ dere, na okwu nke iri na isii nwere 68.1% (pesentị iri isii na asatọ, kpọm otu), okwu nke iri na asaa nwere 61.0% (pesentị iri isii na otu kpọm efu); okwu nke iri abụọ na otu nwere 55.5% (pesentị iri ise na ise kpọm ise); okwu iri abụọ na anọ nwere 64.0% (pesentị iri isii na anọ kpọm efu); okwu nke iri abụọ na ise nwere 59.5% (pesentị iri ise na itoolu kpọm anọ); okwu nke iri abụọ na isii nwere 61.7% (pesentị iri isii na otu kpọm asaa) ebe ndịna nke iri abụọ na itoolu nwere 68.4% (pesentị iri isii na asatọ kpọm anọ). Nke a gosiri na okwu ndị ha detara nke ọma dị asaa ebe ndị ha edetaghị dị asatọ. Okwu asatọ ndị ahụ nwere pesentị ndị a: okwu nke iri na asaa nwere 20.3% (pesentị iri abụọ kpọm atọ); okwu nke iri na itoolu nwere 15.6% (pesentị iri na ise kpọm isii); okwu nke iri abụọ nwere 25.3% (pesentị iri abụọ na ise kpọm atọ); ndịna nke iri abụọ na abụọ nwere 8.6% (pesentị asatọ kpọm isii); ndịna nke iri abụọ na atọ nwere 44.9% (pesentị iri anọ na anọ kpọm itoolu); okwu nke iri abụọ na asaa nwere pesentị iri anọ kpọm atọ (40.3%); okwu nke iri abụọ na asatọ nwere 15.9% (pesentị iri na ise kpọm itoolu); ebe okwu ndịna nke iri atọ nwere 13.6% (pesentị iri na atọ kpọm isii).

                Site na pesentị ndị ahụ e depụtara n’elu ebe a, o gosiri na okwu ndị ụmụakwụkwọ edetaghị gafeere ndị ha detara ma nwekwaa pesentị dị nta nke ukwu. N’ihi nke a, ọ dabara ikwu ebe a, na olu Igbo Waawa nwere mmetụta n’ebe ụmụakwụkwọ nọ gbasatara odide okwu Igbo Izugbe.

Nchịkọta Ihe A Chọpụtara

                Onye nchọcha chọpụtara na tebul dị n’elu ebe a na usoro mmebeokwu okwu maọbụ mọfịm olu Igbo Waawa na-emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo Izugbe. A chọpụtakwara na ụdaolu olu Igbo Waawa na-emetụtakwa ụmụakwụkwọ n’ebe ọ dị ukwu n’ọmụmụ ụtọasụsụ Igbo n’ihi na onweghi ahịrịokwu ọbụla nwetara pesentị iri ise.

Mkparịta ụka maka Ihe A Chọpụtara

Etu Ndịiche dị N’usoro Mmebeokwu/Mọfọlọjị Olu Igbo Waawa si Emetụta Ụmụakwụkwọ N’odide Okwu Igbo Izugbe

Nchọpụta nchọcha a dịka o si dị na tebul nke abụọ gosiri na usoro mmebe okwu olu Igbo Wawa na-emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo Izugbe. Nke a bụ n’ihi na okwu ndị ha edetaghị gafere ndị ha detara nke pụtara ihe na pesentị dị iche iche e nwetara na tebul nke abụọ ahụ. Pesentị ndị ahụ erughi 50% (pesenti iri ise). Ha gụnyere: 20.3%, 15.6%, 25.3%, 8.6%, 44.9%, 40.3%, 15.9% na 13.6%. N’aka nke ọzọ okwu ndị ha detara nwere pesentị ndị a: 68.1%, 61.0%, 55.5%, 64.0%, 59.4%, 61.7% na 68.4%.

                Ihe nke a na-egosikwa bụ na ụmụakwụkwọ webatara mọfịm olu Igbo Waawa n’odide okwu Igbo Izugbe n’ihi na ọ bụ site n’iji mọfịm dị iche iche dị n’asụsụ ka e si emepụta okwu ọhụrụ n’asụsụ ahụ ghara inwe mgbanwe etu e si ede okwu dị iche iche n’asụsụ ọbụla. Nchọpụta nchọcha a dabara na nkọwa Mbah na Mbah (2014) n’ihi na ha kọwara na mmebe okwu bụ mpaghara amụmamụ asụsụ nke na-amụ etu e si emebe okwu n’asụsụ dị iche iche nke na-ejedebe na ndepụta mkpụrụ okwu.  Ha gara n’ihu kọwapụta na mọfịm bụ okwu nwere echiche n’ụtọasụsụ nke enweghi ike igbuda n’emebighi echiche ya bụ okwu. Nke a gosiri na ọ bụrụ na ụmụakwụkwọ e jiri mọfịm olundị ha wee mebee okwu n’Igbo Izugbe, ọ ga-emebi echiche okwu ahụ nwere n’Igbo Izugbe.

Mmechi

Na mmechi, ọ dị mkpa ịrụtụ aka n’isi ihe a chọpụtara na nchọcha a nke gosiri na mọfịm/usoro mmebeokwu olu Igbo Waawa na-emetụta ụmụakwụkwọ ndị Waawa n’odide okwu Igbo Izugbe.

Ntụnye Aro

                Site na nchọpụta nchọcha e nwetara na nchọcha a ka onye nchọcha ji atụnye aro na ndị nkụzi kwesịrị ka ha na-achịkọbara ụmụakwụkwọ Waawa asọmpi n’ihe gbara odide okwu Igbo Izugbe na ka e si eji mọfịm Igbo Izugbe emepụta okwu n’Igbo Izugbe ma kụzikwaara ha ndịiche dị n’etiti mọfịm Igbo Izugbe na nke olundị ha.

Edensibịa

Ali, A. (2006). Conducting Research in Education and the Social Sciences. Enugu: Tashiwa Networks .

Emenajọ, E.N.; Okolie, O.O.; Ekwe, B.U.; & Madụakọ, O.N. (1985). Igbo Maka Sinịọ, Sekọndịrị 4.Ibadan: Univeristy Press.   

Farinde, R.O. (2005). Nigerian Languages in Education and National Development: Journal of Teacher Education. 8(1) 19 – 25.

Federal Ministry of Education (2009). Senior Secondary School Curriculum Igbo for Secondary Schools. Abuja: NERDC.

Federal Republic of Nigeria (2008). National Policy on Education. Lagos: NERDC Press.

Finch, G.U. (2000). Linguistic Terms and Concepts. London: Macmillan Press.

Ikekeọnwụ, C. I.; Ezikeọjiakụ, P.A.; Ubanị A.I.; & Ugoji (1999) Fọnọlọji na Grama Igbo. Ibandan: African Press .

Ikekeonwu, C.I. (1986). Aspects of Dialectology. Retrieved on September 2, 2014 from www.journalofwestafricanlanguages.org/files/pdf/15-2/jwal.15-2-ikekeonwupdf retreived 2/9/14.

Mbah, B.M. & Mbah, E.E. (2014). Atụtụ Amụmamụ Asụsụ. Nsukka: University of Nigeria Press.

Nnachi, R.O. (2007). Advanced Psychology of Learning and Scientific Enquiries. Owerri: Totan  Publishers.

Nworgu, B.G. (2006). Educational Research: Basic Issues and Methodology. Nsukka: University Trust Publishers.

Oraka, L.N. (1983). The Foundations of Igbo Studies. Onitsha: University Publishers.

Skinner, B.F. (1957). Verbal Behaviour. New York: Appletion.

The African West Examinations Council (2000, 2002, 2003, 2004, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012). Chief Examiners’ Reports Nigeria. Lagos: WAEC.

Leave a Reply