Posted by on Mar 20, 2019 in Igbo, publications | 0 comments

Ejirimara ndị Igbo na ụzọ A ga-esi A Kwalite Ejirimara ndị a

si n’aka:

Ngozi E.  Charles-Owuamanam                                                                                                                                           Sukulu Nke Jenaraal Sutọdisi                                                                                                                                                               Alvan Ikoku Feduraal Koleji Nke Edukeshọn,                                                                                                                              Owere. 08034127477.

 

Okwu Mmalite

Ejirimara  dịka  ịkowa  ya,  bụ  akparamagwa  dị  iche  iche  nke  a na -ahụpụta  n’ime   ndụ  mmadụ  ma ọ bụ  obodo  .  Mmadụ  ọbụla  ma ọ bụ  obodo  ọbụla  nwere  ihe  dị  iche  iche e ji ama ya. A bịa n’ala Igbo, okwu a bụ Igbo nwere nghọta ato.  Nke mbụ, ọ na-egosi ebe obibi nke a na-akpọ ala Igbo. Nke abụọ, ọ na-egosi ndị bi ya bụ ebe nke a na-akpọ ndị Igbo. Nke atọ, ọ na-egosi olu okwu nke a na-akpọ asụsụ Igbo. A bịa n’asụsụ, asụsụ Igbo bụ asụsụ juputara n’olu dị iche iche. Olu ndị  a  niile  bụ  otu  n’ụdị  otu  asụsụ  mana  ha  nwere  otu  ha  si  akpọ  ihe  aha  na  otu  ụda  asụsụ  ha  dị ,  dịka  Igbo  Ọnịcha  ,  Igbo  Owere  ,  Igbo  Ikwere  ,  Igbo  Bendel  nakwa  Igbo  ndị  ọzọ.  Ejirimara  ndị  Igbo  bụ   omenaala  na  ọdịnaala  ha  nke  asụsụ  bụ  otu  n’ime  ha.

Eji  m  aka  na  ọtụtụ  ndị  Igbo  anyị  taa   maara  nke  ọma  na  site  na  afọ  ise  nke  na-abịa    abịa    dịka  otu  onye  mba  Amerika  kwuru sị,  asụsụ  (ejirimara)  Igbo  ga-abụ  ihe  e chefuru  echefu. Ihe  kpatara  otu  a  bụ  ihe  anyị    ga-eleba  anya  n’akwụkwọ  a.  Ọzọ  kwa,  akwụkwọ  a  ga-elebe  anya  n’ụzọ  di  iche  iche  a  ga-esi  kwalite  ejirimara  ndị  Igbo. Ọtụtụ ụmụaka,  ndị  okorobịa  nta  na  agbọghọbịa    nta  nke  ndị  Igbo  bụzị  ndị  jiri  omenaala  ndị  ọzọ  mere  omenaala  nke  ha  taa.  A  na-ahụ  akparamagwa  nke  a  tumadị  ebe  asụsụ  ha  nọ  ,  ebe  ha  jiziri  asụsụ  bekee  merezịa  asụsụ  Igbo  ha.  Eji  m  oghere  n’ekele  mmadụ  niile  tinyere  aka  n’icheputa  ihe  odide  gbasara ụzọ  a ga-esi  akwalite  ejirimara  ndị  Igbo  ma  dekwa  ya  n’Igbo  ebe  onye  ji  aka  ya  bụ  onye  ọkammụta  dị  elu  bụ  Dọkịta  Oriakụ  Lucy  Apakama  n’ụlọ  akwụkwọ  a  di  elu  bụ  Alvan  Ikoku  Feduraal  Koleji  nke  Edukeshon, Owere.  N’ịkọ  ya  dịka  akụkọ  na  ụbọchị  Dọkịta  Oriakụ  Apakama  na-agwa  otu  onye  nọ  ebe  mụ  onwe  m  nọ  na  ọ  chọrọ  ka  onye  ahụ    soro  tinye  aka  n’ihe  odide  nke  a ga-eji  kwalite  asụsụ  Igbo  n’obodo  anyị,  anụpere  m  ihe  ọ  gwara  onye  ahụ    werekwa  gwa  ya  sị  na  achọkwara  m  isoro  ha  wee  dee  ya  bụ akwụkwọ.  Mgbe  onye  mụ  na  ya  nọ  n’otu  sukulu  bụ  Jenaraal  Sutodisi  nke  Alvan  nụrụ  ihe  m  gwara  Dọkịta a,  o  tiri  mkpu  ma  chịkwa  ọchị  sị  m  n’ụdị  ajụjụ:  “Bịa ị  ga-edeli  Igbo?”  Na  nzaghachi  ,  azara  m  ya  sị:  “eee  ,  aga  m  edeli  Igbo”.  Ihe  m  ji  akọ  akụkọ a  n’  akwụkwọ  a  bụ  na   ọtụtụ    ndị  Igbo  atụfuola  ejirimara  ha. O  bụ  ihe  mgbanwuju  anya  ebe   ọtụtụ    ụmụ afọ Igbo  nọ  na  mmadụ  pụrụ  ide  asụsụ  Igbo  nke ọma  ebe  ọ na-abụghi  ihe  onye  ahụ    gụrụ  na  mmahadum  bụ  oke  ihe  ndakwasị  na  nsogbụ  nke  anyị    nwere  n’ala  Igbo  taa  .  Eji m aka n’akwụkwọ a na ọ bụ mberede ka a na-eji ama dike.  Onye ọzọ m ga-ekelekwa  n’akwụkwọ a bụ  Emmanuel  Abamara  onye deputara  akụkọ  ngụpụta  nke  Orienti  Redio  n’ụbọchị  ọnwa  Jenuwarị  n’afọ  nde  abụọ na iri na asaa  nke  kọrọ  otu  asụsụ  Igbo  ga-esi  bụrụ  ihe e chefuru  echefu ma ọ bụrụ  na  o nweghi  ihe  ndị  Igbo  na  gọọmenti  ga- eme  maka  ya  ugbu a. Onye  dere  akụkọ a  kọwapụtarakwa  na  ụmụntakịrị  ndị  ọta  akara  na  ndị  pramarị  bụ  ndị  e kwesịrị  ime  ka  asụsụ  Igbo  sie  ike ebe  ha  no  site  n’ime  ka  ha  na  asuu  ya  ma  n’edekwa  ya  n’ihi  ogologo  nke  ndụ  ha  foduru  n’ime  uwa  a  iji  chekwaa  ejirimara  ndị  Igbo  .

Amara  m  nke  ọma  na  ihe  odide  nke  akwụkwọ  a  bụ  ihe  bịara  na nnukwute  oge  iji  chetakwara  ndị  Igbo  ejirimara ha  na  ijikwe  chọpụtakwa  ụzọ  dị  iche  a  ga-esi  kwalite  ejirimara  ndị  a  .

Ejirimara  ndị  Igbo  na  ụzọ  A  ga-esi  A  Kwalite Ejirimara  ndị  a

Ka  anyị    lebaa  anya  n’ọtụtụ    ejirimara  ndị  Igbo   nke   bụ  ihe  omenaala  na  ọdịnaala   nke  ala  ha  .  Omenaala  dịka  C.C. Ekwealor (1998:29)   deputara  n’  akwụkwọ  ya  ihe o bụ  dịka  Ogbalu  (1981)  siri  kowaa  ya  bụ  :  “  ihe  anyị    na-eme  ,  otu  anyị    si  adị  ndụ  ,  ihe  anyị    na-eri  na  ihe  anyị    na-etinye  n’ahụ    na  otu  anyị    si  eji  ejiji  ,  ihe  e  jiri  mara   anyị    dịka   mba  ,  abụ  anyị    na-abụ  ,  egwu  anyị    na-ete  ,  omume  na  agwa  anyị    na-akpa  .”  Ejirimara Omenaala Igbo dị   ọtụtụ.  Akwụkwọ  a  ga-eduputa  ya  naani  ndeputa  ghara  ịkọwa  ha  n’otu  n’otu  maka  obere  oghere  akwụkwọ  a  .  Ejirimara  ndị  igbo  dịka  omenaala  ya  si  dị  bụ  ihe  ndị a  .

  1. iwa oji                                                                                                                                                                                                B. idu isi                                                                                                                                                                                            CH. Ịlụ nwaanyị                                                                                                                                                                           D. ịhụ eze                                                                                                                                                                                          E. ịgụ aha                                                                                                                                                                                          F.ili ozu.                                                                                                                                                                                       G. ichi echiche                                                                                                                                                                                 GB. Ịgba mgba                                                                                                                                                                                 GH.  Ịgba afa                                                                                                                                                                              GW. Iri Ji                                                                                                                                                                                           N. ịchụ afọ                                                                                                                                                                                         H. ịbọ ụzọ                                                                                                                                                                                                                I. ịwa akwa                                                                                                                                                                                               I. egwu nwa                                                                                                                                                                                         J. ịhụ nwata eze                                                                                                                                                                       K. ejima                                                                                                                                                                                              KP. Iru mgbede                                                                                                                                                                                      KW. Mmemme ntoputa                                                                                                                                                                            L. abamaba ọgbọ                                                                                                                                                                           M. ịgọ ọfọ ma ọ bụ ịkwọ aka ụtụtụ                                                                                                                                                             N. ekele na nsọpụrụ na ndụ ndị Igbo                                                                                                                                         NW. ịtụ nzu                                                                                                                                                                        NY. Ịzụlite nwa n’ala Igbo                                                                                                                                                                         O. ibi ugwu                                                                                                                                                                                   O. ịzụ ahịa nwa                                                                                                                                                                           P. ọmụgwọ                                                                                                                                                                            R. ịkwa ala                                                                                                                                                                                 S. nkwenye n’ịha mmiri                                                                                                                                                                 SH. nkwenye n’osu, ume na diala                                                                                                                                                       T. nkwenye n’ọmụ nkwu na igbu nkwu                                                                                                                                           U. nkwenye n’ụmụada                                                                                                                                                                                U. igbu ichi                                                                                                                                                                                              V. ịgba mmọnwụ                                                                                                                                                                                    W. Ike ekpe                                                                                                                                                                                       Y. ịzụ ahịa                                                                                                                                                                                                            Z. ịgba alụkwaghịm na   ọtụtụ    omenaala ndị ọzọ dị   n’ala Igbo.

A bịa n’ejirimara agụmagụ ọdịnaala dịka E.N. Emenajo  na  ndị  ọzọ  (1985:11)  siri  deputa  ya  n’akwụkwọ  nke  ha  bụ  : 

Echiche ndị nna nna anyị   , ndị mbụ na ndị egede, gbasara ihe ha maara ma ọ bụ ihe ha nụrụ n’akụkọ   ma ọ bụ hụ n’anya. Ha jiri okwu ọnụ nkịtị gosi echiche ahụ   n’ụdị akụkọ   ma ọ bụ n’ụdị abụ ma ọ bụ n’ụdị egwuruegwu…ihe kpatara e ji akpọ ha agụmagụ ọdịnaala bụ maka na e deghi ha ede n’oge ndị mbụ ahụ   …ọ pụtaghị na e dee ha ugbu a, ha bụrụzie agụmagụ ugbu a .Mba! E dee agụmagụ ọdịnaala ugbu a, ihe ọ bụzi bụ agụmagụ ọdịnaala e dere ede.

Site  na  nkọwa  Emenajo  na  ndị  soro  ya  deputa  ejirimara  agụmagụ  ọdịnaala  ,  anyị    na-enwe  nghọta  na  e ji  agụmagụ  ọdịnaala  akuziri  ụmụaka   Igbo  Omenaala  ,  asụsụ  na  ihe  ndị  ha  tosiri  ịmata  n’ala  Igbo  dịka  mmegbụ  mmadụ  ,  anụghị  nti  na  ndụmọdụ  ,  igbu  mmadụ  na  njọ  ndị  ọzọ  bụcha  ihe  adịghị  mma  na  ndụ  ndị  Igbo  .  A  na-ejikwa  agụmagụ  ọdịnaala  akọro  ụmụaka   Igbo  ka  ihe  ụfọdụ  siri  malite  n’ụwa  .  A  na-ejikwa  ya  enwe  obi  ụtọ  site  n’akụkọ    ifo  na-ejikwe  ya  eme  ka  nwatakịrị  na-ebe  akwa  kwụsị  akwa  ma  rahụ  kwa  ụra  site  n’abụ  nke  a  na-abụrụ  ya  .

Ka  anyị    leeba  anya  n’ejirimara   ụfọdụ  agụmagụ  ọdịnaala  ndị  a  site  n’ikwo  ha  ntakịrị.  Agụmagụ  ọdịnaala  ndị  a  bụ:  Akụkọ    Ifo  ,  Abụ  ,  Ilu  ,  Egwuregwu  ma  ọ  bụ  ejije  ,  Agwụgwa  ma  ọ  bụ  Okwu  ntabi  ire  ,  Akụkọ    Okike  ,  Akụkọ    ndịichie  nakwa  Agụmagụ  ọdịnaala    ndị  ọzọ  n’ala  Igbo  . 

1.Akụkọ    Ifo  :  A  bịa    na  akụkọ  ifo  ,  e nwere  ihe  mmụta  nke  pụrụ  iche  a  chọrọ     ka  nwata  ọbụla  nke  na-ege  ntị  mụta  .   ọtụtụ    oge  akụkọ    ifo  nke  a na-akọrọ  ụmụntakịrị  na  abụkarị  ihe  gbasara  ndụmọdụ  nke  ndị  okenye  chọrọ ka  ha  mụta  na  ndụ  ha  nke  a  ga-esi  n’ime  ha  kwalite  ma  ọ  bụ  chekwa  obodo  anyị    n’ụzọ  ezi  omume  na  kwa  ihe  ndị  ọzọ  dị  mma  .  Ihe  ọmụmatụ  dị  n’ime  akụkọ    ifo  n’ebe  ihe  mụta  ya  dị  bụ  ihe  ndị  a  :

  1. Aghụghọ adịghị mma.                                                                                                                                                                      2. Inwe ndidi bara oke uru                                                                                                                                                                         3. Mmegbụ   adịghị   mma.                                                                                                                                                  4. Omume ọma na-eso omume ọma.                                                                                                                                                    5. Mkpụrụ mmadụ kụrụ ka ọ na-aghọta.

Guo “Mbediogu” nke Maazị F. C. Ogbalu dere.   ọtụtụ    akụkọ    ifo  ka  i  ga-ahụ    n’ime  akwụkwọ  a  . 

  1. Abụ: A bịa n’abụ,   ọtụtụ    ihe ka a na-eji abụ eme.  E  nwere  abụ  e ji  eku  nwatakịrị  ka  o  nwe  ike  ịrahụ  ụra  mgbe  ọ  na-ebe  akwa.  E  nwere  abụ  e ji  arụ  ọrụ  nke  a  na-abụ  iji  mee  ka  ike  gharị  ịgwụ  onye  na -arụ  ọrụ  ọsọ ọsọ.  E  nwere  abụ  agha  nke  a na-eji  aga  agha  iji  mee  ka  nfu  obi  ma  ọ  bụ  mmeri  diri  n’agha  ahụ.  E nwere   abụ nke a na-eji akpọla nwa agbọghọ na be di ya nke na-egosipụta obiụtọ.  E  nwerekwara  abụ  ọmụgwọ  nke  a  na-abụ  ebe  nwaanyị mụrụ  nwa  nọ  iji  ṅụrịa. Abụ  ndị  a  juputara  n’asụsụ  Igbo  bụ  ihe  ndị  na-akwalite  ọdịnaala  na  omenaala  Igbo  nke  bụkwa  ejirimara  ndị  Igbo. Ka anyị lebatụ anya n’ụfọdụ abụ ndị a.

Abụ Nke Iku Nwa

Onye mụrụ nwa na-ebe akwa                                                                                                                                                         Egbe mụrụ nwa na-ebe akwa                                                                                                                                                         Wete ụzịza wete ose                                                                                                                                                                         Wete agbangolo ofe                                                                                                                                                                             Ka ụmụ nnụnụ rachaa aka                                                                                                                                                            Okpuofufu kugbo ha                                                                                                                                                                       Ugbu o, egwu mụrụ abịa. 

Abụ ọrụ

Onye   gbuwe achara onye gbuwe                                                                                                                                                Onye akpọla ibe ya onye ikoni.

Abụ Agha

Ọgụgụ                                    Okwukwe                                                                                                                                               Agha emeela                          Enyi mba, enyi                                                                                                                                          Agha ebiela                            Enyi mba, enyi                                                                                                                                        Ndị iro agwụla                       Enyi mba, enyi                                                                                                                                          I zogburu anụ ukwu              Enyi mba, enyi                                                                                                                                    Nke i zogburu bute,               Enyi mba, enyi                                                                                                                                         Ka e kwee gị n’aka                Enyi mba, enyi                                                             `                                                                           Ọ  ga-adị  mma  nke  ukwuu  na  nwa  afọ  Igbo  chọpụtara   ọtụtụ    abụ  ndị  ọzọ  nke  e jiri  mara  ndị  Igbo  .

  1. Ilu : A  mara  ilu  dịka  mmanụ  ndị  Igbo  ji  eri  okwu  .  A   na-ekwu   n’asụsụ  Igbo  sị  onye  a  tụụrụ  ilu  ma  kọwaara  ya  ,  ego  e ji  lụọ  nne  ya  furu  efu  .  Ilu  bụ  otu  n’ime  ọdịnaala  na  omenaala  Igbo  nke  a   na-eji  agwa  nwa  afọ  Igbo  okwu    iji  mee  ka  o  chee  ezi  echiche  ma  werekwa  ezi  echiche  ahụ    mere  ezi  ihe  .  Ilu  ka  ndị  okenye  ji  ekwu  okwu  n’ụzọ  ngọrịngọ  .  Ajụjụ i tosiri  ịjụ  onwe  gị  dịka  nwa  afọ  Igbo  bụ  :  olee  ihe  mmụta  dị  n’ilu  a  ?  .  I  cheba  echiche  n’ilu  nke  a  tụụrụ  gị  ,  ị  pụrụ  ịchọpụta  ihe  ilu  ahụ na-akuzi.  Ka  anyị    leba  anya  n’ilu  ụfọdụ  ndị  a  na  nkuzi  ha  .

Ilu                                                                 Nkuzi ma ọ bụ   ihe o gosirsi

  1. A naghị asọ mgbagbụ eje agha                                                            Obi isi ike                                                                    2. Anya lehie ogwu osisi akpọbie ụkwụ                                              Ileru anya n’ala                                                             3. Nwaanyị    olu ọma di anaghị ajụrụ ya nri                                    Obi umeala                                                                   4. Nkapị kwuru sị “onye fụrụ opi m fụrụ  ma  ọnụ  akapụghị  ya         Ntachi obi                                                            5. Onye isi nkwọcha etosighi ije ọgụ e ji osisi  alụ                                  Ikpakọ    uche                                                        6. Oke nọ n’ụlọ gwara nke nọ n’ọhịa                                                               Mkpughe na azụ  dị  na  ngịga                       7. Igwe bụ ike                                                                                                         Mmeko                                                           8.Oke  amala  ụma  ata  akpa  dibịa dibịa amala  ụma  ebo  oke  ohi                                     Ikpe  ziri  ezi                       9.Dibịa ghara  ịkpata akụ ya akpata ụzọ  ihe  ọma  abụo  anaghị  agbanahụ afọojuju mmadụ  n’otu  mgbe                 10.Ihe  dị  ọkụ  anaghị  anogịde  n’ire             Ọ  dịghị  mma  ibubata  ọgbahara  n’ebe  udo dị

4.Egwuregwu  ma ọ bụ    Ejije  :   Nke  a  bụ  ọdịnaala  Igbo  ụmụaka   ji  egwukọrịta  egwu  .  Ka  anyị    leeba  anya  na  ụfọdụ   egwuregwu    ndị  a  . 

Onye Na-ekwu      Ọzịza

  1. Kpakpankoro   Kpankoro                                                                                                                                                            Kpakpankoro         Kpankoro                                                                                                                                                       Udu m o              Ogele                                                                                                                                                            Udu m o           Ogele                                                                                                                                                                    Onye ọ mara          Su ya ya ya, suyaaa

Onye Na-ekwu             Ọzịza

  1. Oro Oro                   Oro                                                                                                                                                                  Oro Oro          Oro                                                                                                                                                                            Onye m jidere   Jide                                                                                                                                                                 Ọpọ n’isi                  Ọkpọ                                                                                                                                                              Abịa    mụ o           Bịawa o

Onye Na-ekwu            Ọzịza

  1. Onye na-akọ ede Ede mara mma ọkụkọ                                                                                                                           Onye na-akọ ede          Ede mara mma ọkụkọ                                                                                                                          Ngozi na-akọ ede         Ede mara mma ọkụkọ                                                                                                                           Emeka na-akọ  ede       Ede   mara mma ọkụkọ

Onye Na-ekwu                  Ọzịza

  1. Eje m ịwọ ọkwụrụ Ịwọmịrịwọ ịwọ ọkwụrụ ịwọ                                                                                                                        Ọkwụrụ eju ekete              Ịwọmịrịwọ ịwọ ọkwụrụ ịwọ                                                                                                             Onye ga-ebu?                    Ịwọmịrịwọ ịwọ ọkwụrụ ịwọ                                                                                                                   Chika ga-ebu                     Ịwọmịrịwọ ịwọ ọkwụrụ ịwọ                                                         
  2. Agwụgwa na Okwu  ntabi  ire:  Nke  a  bụkwa  agụmagụ  ọdịnaala  ọzọ  ụmụaka   kwesịrị  ịdị  na-eme  iji  kwalite  asụsụ  na  Omenaala  Igbo. Ọ na-ewetakwa obiụtọ ebe ụmụaka na-eme ya nọ.  Agwụgwa   ma ọ bụ    gwa m gwa m gwa m  bụ  ajụjụ  ndị  a  na  aju  nke  onye  a  juru  ya  ga-eche  echiche  tupu  o  zaa  ya  .  Okwu  ntabi  ire  bụ  okwu  nke  ụmụaka   n’ekwu  oso  oso  .  Ka anyị leeba anya na ọmụmatụ ha.
  AGWỤGWA ỌSỊSA
1 Gwa m gwa m gwa m ọgaranya ukwu aja? Awọ
2 Gwa m ihe na-adụ nwata ọdụ n’ihu nne ya? Agbịsị                                                                                         
3 Gwa  m  ihe  na-eche  gị  mgba  n’ezi  nna  gị? Apiti ma ọ bụ   Atuturu                          
4 Gwa m ihe na-acha zaa n’ikpa?                            Ji awara awa ma ọ bụ ogbe ụgụ

               

Ọmụmaatụ okwu ntabi ire.

1.Ukochukwu  Okechukwu  kwuru  okwu  chukwu  n’ụlọ  chukwu  dị  na  Arọchukwu                                              2.Nwata  na-egbụ  achara,  ọ  bụ  aka  ka  achara  nkọ  ka  ọ  bụ  achara  ka  aka  nkọ?                                           3.Nwaanyị bụ oru ele, i na-eri olu ele eri ka i na-ere olu ele ere?                                                                                               4. Manye aka n’akpa akakpọ, chịrị akụ n’akpa akakpọ taa.

Ụzọ Dị Iche Iche E Ji Akwalite Ejirimara Ndị Igbo

1.Ime  ka  ndị  nne  na  nna  ịmata  oke  mkpa  di  na   ikuziri  umu  ha  asụsụ  Igbo  na  Omenaala  Igbo  .  Nke  a  bụ  ihe  mbụ  ekwesịrị  ime  na  ezi  na  ụlọ  iji  mee  ka  asụsụ  Igbo  na  omenaala  Igbo  kwusie  ike  n’obodo  anyị  bụ  Naijiria  na  Afrika  nakwa  ụwa  dum.  Ndị  nne  na  nna  kwesịrị   iweputa  oge  ha  kọọrọ  ụmụ  ha   ọtụtụ    akụkọ    ọdịnaala  nke  dịka  akụkọ ifo, abụ, ejije nakwa ihe ndị ọzọ dị n’akụkọ ọdịnaala nke ndị Igbo  .

  1. ụlọ akwụkwọ nke  ndị  ọta  akara,  pramarị, sekọndịri na mahadum site na njikọ aka ngalaba  ndị na-elokọta ha kwesịrị  ime  ka asụsụ Igbo, agụmagụ ọdịnaala  na  kwa Omenaala Igbo bụrụ  ihe ndị a na-akuzi n’ụlọ  akwụkwọ ndị a n’otu n’otu.
  2. Goọmenti kwesịrị ihu na  nwata  akwụkwọ  ọbụla  n’ụlọ  akwụkwọ  ọbụla  nke  na  emeghi  ọfụma  n’  asụsụ  Igbo  ma  ọ  bụ  agụmagụ  ọdịnaala  na  Omenaala  Igbo  agahi  agafe  na  ogbe  akwụkwọ  nke  ọzọ  rue  mgbe  o  mere  ọfụma  na  ihe  nle  nle  nke  agụmagụ  ọdịnaala  ma  ọ  bụ  asụsụ  Igbo.  Goọmenti   kwesịrị ịhụ  na  ụmụ  akwụkwọ  ndị  nke  na-eme  ọfụma  n’ule asụsụ  Igbo  ma  ọ  bụ  agụmagụ  ọdịnaala  Igbo  kwesịrị  inwe  ihe  nrita  nke Goọmenti na-enye  ha.  Ọzọ kwa,  Goọmenti   kwesịrị  ka  ọ  na-akwụ  ndị  nkuzi  niile  tụmadị  nde  nke  gụrụ  Igbo  ma  na-akụzikwa ya ezigbo ụgwọ nke ga-eme ka ha nwe ezi mkpalite  n’ikuziri  ụmụ  akwụkwọ  Igbo  ihe  ọfụma  tụmadị  agụmagụ  ọdịnaala  na  omenaala  Igbo  nke  ala ha.  E kwesịrị ka a  na-ele  ndị nkuzi, ndị nne na nna nakwa nwa afọ Igbo ọ bụla ule n’Igbo tupu  ha  nwe  ihe  nweta ọ bụla  nke  ha  na-atu  anya  n’aka  Goọmenti ma ọ bụ  ngalaba ndị ọzọ. Goọmenti ma ọ bụ ngalaba dị iche iche kwesịrị ịdị na-eme ihe mmeme nke ịsọ mpi nke onye bịara onye nke mbụ na ihe odide n’asụsụ Igbo.

4.Nwa  afọ  Igbo  kwesịrị  ka o jekwuru onye okenye  ọ bụla  tụmadị  ndị nke nọ n’ebe ụlọ ha iji  nụta ma mụtakwa ọtụtụ ihe banyere ọdịnaala na Omenaala Igbo.

  1. Ndị na-ezisa ozi na ihe omume ndị ọzọ site na ihe onyonyo, redio na ihe nzisa ndị ọzọ kwesịrị ịdị na-ezisa ihe ọdịnaala na omenaala Igbo ọtụtụ mgbe.
  2. Nwa afọ Igbo ọ bụla kwesịrị ịdị na-ekwu okwu n’asụsụ ya ma na-emekwa akparamagwa nke e jirimara ndị Igbo nke di na ọdịnaala na omenaala ya.

Na nchịkọta, ejirimara ndị Igbo bụ ihe nke di na asụsụ, ọdịnaala na omenaala ha. O bụ  ejirimara ndị a ka akwụkwọ a lebara  anya  hụpụtakwa  na ala Igbo na ndị  Igbo nwere ọtụtụ ejirimara ha nke dị na omenaala na ọdịnaala ha. Akwụkwọ a chọpụtarakwa na ndị Igbo ejighicha asụsụ ha na omenaala ha kpọrọ ihe ebe ha tufuru asụsụ ha ma were asụsụ bekee mere asụsụ nke mbụ ha. Ọ dị oke mkpa na akwụkwọ a lebara anya n’ụzọ dị iche iche a ga-esi akwalite ejirimara ndị Igbo nke dị n’asụsụ, omenaala na ọdịnaala ha site n’ihe Goọmenti, nne na nna, ndị nkuzi na nwa afọ Igbo ọ bụla kwesịrị ime iji kwalite asụsụ Igbo, ọdịnaala na omenaala Igbo.

Edensibịa 

Ekwealor, C.C.  (1998). Omenaala na Ewumewu Igbo.  Onitsha:  Africana First Publishers Plc.                                          Emenajo, E.N. Okolie, O.O. na Ekwe,  B.U. (1985). Igbo maka Sinio Sekondịri 1.  Ibadan: University Press Limited.                   

 

 

Ǹichụaja: Emume Ngafe Ụmụ Okorobịa

Nke      

Udeh, Evangeline Nkem                                                                                                                                              Ngalaba Lingwistik, Igbo na Asụsụ Naịjirịa ndị ọzọ                                                                                                     Mahadum Naịjirịa, Nsụka

Ụmịedemede

Omenaala bụ ka ndị si ebi ndụ ha. Emume ngafe bụ otu n’ime omenaala ndị Igbo nwere. Ọ bụ emume na-egosi na mmadụ esitela n’otu ọgbọ baa n’ọgbọ ọzọ. Ọ dị otu a na mba ụwa niile gbaa gburugburu. Ma n’obodo ndị ọcha ma n’obodo ndị isi ọjii. Emume ngafe a na-egosi na mmadụ apụtala n’ịbụ nwatakịrị banya/gafee na ntorobịa. Ha na-ebido mgbe ahụ kpachapubara onwe ha anya n’ihe ọ bụla ha na-eme. Ha na-emezi otu masiri ha, ha na-ekwenye na ha nwere ike nke aka ha. ụmụ nwoke na-abanye otu dị iche iche iji gosi na ha etozuola. A bịa na mpaghara ọbụla, e nwere otu ihe ndị di iche ha na-emegasi iji wee banye kpamkpam n’ịbụ nwoke dịka ịba mmanwụ, ịwa akwa, ịgba mgba, ịgbụ ichi, wdg. N’aka nke ọzọ, ụmụ nwaanyị na-emekwa otu ihe ahụ n’ụdị nke ha. Iru mgbede bụ ihe a na-emere nwa agbọghọbịa ọbụla tozurula ogo ilu dị. Ma n’ebe ụfọdụ ọ na-abụkarị emume a na-emere nwa agbọghọbịa lụrụ dị ọhụrụ. Emume a na-abụ iji kwadọọ ya bụ nwa agbọghọ maka agwa ọma ma ọ laa na be di ya, otu ọ ga na-esi akpaso di ya agwa dị mma ka obi na-adị ya mma. Ha na-abanyekwa n’ọkwa ịbụ nne. Ndị nwoke abanye n’ọkwa ịbụ nna. ọtụtụ kewara emume ngafe n’ụzọ dị iche iche. ụfọdụ si na ọ bụ, mgbe a mụrụ mmadụ, na mgbe mmadụ nwụrụ. N’oge dị ugbu a, ihe ndị dị otu ahụ na-anyuzị ka ọkụ. ụfọdụ anaghịkwa eme emume ọbụla iji wee mee ka ụmụ ha mata onye ha na ha bụ ebiri. ọ na-emekwa ka ọgannihu obodo na-aga n’ihu. ọ na-akwalite omenaala ndị ọbụla. ọ bụ ihe ụfọdụ ndị a bụ mkpa ọ dị ịhụ na a kwalitere omenaala ndị dị otu a maka na ọ na-enye aka ikpọkọta ọha obodo ọnụ.

 

 


Ndubanye

Emume ngabiga bụ emume e ji egosi na e sila n’otu ọgbọ banye na nke ọzọ. ọ na ewelite mmụọ ndị na-etolite etolite elu iji wee mata na ha etoola. ọ na-ewelita ọkwa ha n’anya ọhaneeze. Emume ngafe a gbasara aka ma bụrụkwa nke a na-ahụ na mba ụwa gbaa gburugburu. ọchụchụ aja ọtụtụ mba n’ọwụwa anyanwu ala anyi na-adị ka emume ngafe a. A na-ahụta ịchụ aja dịka ihe e ji egosi ngafe site n’otu ọgbọ wee banye n’ọgbọ ọzọ. Na-ahụkwa ya dị ka ihe mmepe anya nakwa ikikere inwe ezi mmekọrịta n’ebe ọhanaeze nọ. Emume ịchụ aja ahụ na-egosi na onye ahụ esiterela n’ibụ ụmụaka banye n’uju n’ịbụ onye tozuru ihe e ji mmadụ eme n’obodo.

                Emume a bụ emume na-eme ka mmadụ nwee ọnụ okwu n’obodo ya nakwa n’ihu ọhanaeze. Ndị ụmụnna ya na-edeba aha ya n’ụtụ obodo iji wee gosi na o tozuola ihe e ji mmadụ eme. onye ahụ na-amata ihe omimi dị n’obodo ya nakwa nke di n’ofufe a na-efe n’obodo ha. Ịchụ aja a bụ ihe ziri ezi ma burukwa ihe dịịrị onye ahụ n’ebe obodo ya dị. Otu  aka na ụkwụ mmadụ siri dị mkpa n’ahụ ya, otu ahụ ka emume ngafe na emume ịchụ aja siri dị mkpa na mba ọbụla. ọ na-egosi mmadụ ahụ na o toruola inyere obodo ya aka ma ihe nche obodo, ma ịgbata egwu, ịme ka obodo na-ekpo ọkụ, inyere ndi ọbọdọ aka ịkwụ ụgwọ akwụkwọ ụfọdụ nakwa ihe ndị ọzọ.

                Oka mmụta Ampin Manụ gosipụta ụzọ ise pụtara ihe n’emume ngafe a: emume ọmụmụ, emume ibanye na ntorobịa, emume alụmdi na nwunye, emume ịbụ agadị nakwa emume ịlakwuru ndị nna nna ochie. Mmemme ngafe a na-eme ka mmadụ mata onye ọ bụ, ihe ọ ga-emenwu, ọkwa ọ nọ n’ihu/n’anya ọhaneze, ihe ọ ga-ahụ nakwa ihe ọ ga na-ahụ n’ime ụwa a nakwa na ndụ ya. A na-enwekwa onye ndubanye. ọ bụ onye a na-enye aka idubanye ndi niile ruru ọgọ ibanye n’ọgbọ ntorobịa. ọ na-akwado ha maka emume ahụ. Mgbe ọ na-eme nke a, ọ na-eme ha ka ha mata ihe ndị kwesiri ịmata gbasara ọgbọ ha na-abanye. Ihe ha ga-ekwu, ihe ha ga-eme egwu ha ga-agba, nkwa ha ga-ekwe w.d.g. ọ na-emepekwa ha anya n’ihe gbasra omenaala na ọdịbendị ha.

                Van Gennel na (free encyclopedia 2015) kewara mmemme ngafe a ụzọ ato. Ha bu; Emume nkewa, nnabata na nchịkọta. O ji ihe gbasara ụlọ wee kọwaa emume ngafe. O kwuru na emume a na abụ mmadụ isite n’ọnụ ụzọ nke a banye n’ọnụ ụzọ nke ọzọ. ọ gara n’ihu kwuo na ọ bụrụ na mmadụ etoo, na o na-akwapụta ngwongwọ ya site n’ụlọ nne ya banye n’ime ụlọ nke ya iji gosi na ya etoola okorobịa ma ọ bụ agbohọbịa.

                O kwukwara na onye ọ bụla ga-enwerịrị ihe ndị a, ịtụwa ime na ibu afọ ime, ịmụ nwa, nnabata n’otu, ịkwadobe mmadu maka alumdị ma ọ bụ nwunye, alụmdị na nwunye, inwụ na ikwa ozu. Emume ngafe a n’anya n’ndị ụka n’ụzọ ọmụmụ nwa gụnyere: ọmụmụ nwa, ime mmiri chukwu, ngụcha akwụkwọ, agbamakwụkwọ, ịbanye n’ọnọdụ nne na nna, ọnwụ. Jane Collings, Catherine Wernick na ndị ọzọ n’aka nke ha hụtara mmemme ngafe dịka: ọmụmụ nwa, ọmụgwọ, mmirichukwu, mpụta/ngụpụta agbamakwukwọ, mkwusi ịmụ nwa na onwụ.

Ọnọdụ Emume Ngafe na mba Afrika ụfọdụ

                Emume/mmemme ngafe bụ mụmemme gbasara ọkaakaa n’omenaala mba ụwa gbaa gburugburu.

                Ndị Hamar nke dị na mba Afrịka ji imafe elu ehi egosipụta na nwoke eruola ihe e ji nwoke eme na mpaghara ha.

N’ebe a, ndị Hamar na-eme emume a, site n’igbara ọtọ n’ihu ọha obodo gaa n’elu ọtụtụ ehi iji wee mezu ihe a chọrọ n’aka ha.

                George Jacinta na Julia W. Buckery (2013) n’akwụkwọ Jọnal amụmanụ ọmụmụ nwa kọwara na ụdị emume ngafe a gosiri na ịtụ ime na ịmụ nwa ka e ji egosi/amata onye ruru ogo ịbụ nne. Nke a na-emekwa na mba dị iche iche.

                Ndị ọkịpa na-amata onye bụ odogwu nakwa onye tozụrụ ihe e ji nwoke eme site n’ụdị abamaba dị iche iche ha na-aba iji mata onye ga-abụ dịka n’agha. Ndị ga na-akata obi lụchitere mba ha ọgụ ma o gbajụọ dọrọ. E ji ya mata ndị okorobịa ndị Madan ndị tozuru ogo ibu ndị agha. Emume a bụ emume George Gtlin hụgoro onye aka ebe mgbe ọ bịara gbaara anya ya ekeresimesi na mbọ ahụ.

                Ndị Okịpịa na-akpochi ndị nke n’otu ụlọ ebe ha ga-anọ nweta ọzụzụ kwesiri ekwesi ma die ihe iche aka mgba niile ndị ga-abịara ha. Nke na-enyere onye ahụ aka itozu etozu na ndụ ya.

                Ndị nke a ji ikechi anya atụba ndị ọgbọ ahu na mmiri. ọ bụ ebe ahụ ka ihe e kere ya n’anya ga-anọ wee toghee.

Mmemme Ngafe n’obodo anyị bụ Naịjirịa

                Naịjirịa dịka mba ndị ọzọ na-emekwa emume a. ọtụtụ agbụrụ ruru ihe dika nari agbụrụ abụọ na iri ise na-esonyekwa na mmemme ndị ahụ dịka omenaala nke ha sịrị dị. ọ bụghị otu n’agbụrụ niile ndị a.

                Ha na-emekwa emume ndị a iji gosị na ha etozuta ihe e ji nwoke eme. E nwekwara mmemme a na-emere ụmụ agbọghọbịa na mpaghara ụfọdụ iji wee kwadobe ha maka ịba n’ọnọdụ ịbụ nne. A na-akpọ ya ịrụ mgbede.

                ụmụ nwoke na-aka nke ha, nwekwara ihe e ji amata na ha eloruola ihe e ji nwoke eme.

                N’agbụrụ ndị Fụlani, onye ha na-ahụta dịka ome ka agụ bụ onye a pịara ọtụtụ olu ụtarị. Onye ahụ agaghi egosi na ihe a na-apịa ya na-ahụ ya ụfụ, ọ gaghị eti mkpi, ọ gaghị ebe akwa nke ọ ga na-egosi na ọ nọ n’ihe ụfụ nakwa ihe ndị ọzọ. O mee nke a, a gaghị ahụta ya ka onye tozuru etozu, onye bụ dịke na dị mkpa. ọ gaghị esonye na ndị a ga-agụnye ka ndị ruru ogo ịlụ nwaanyị.

                E ji ya egosi onye bụ dịke, onye ga-enwere ezinaụlọ ya ndịdị, onye ga na-anagide ihe ufọdụ. N’ihi na e ji idike ọrụ, ịkata obi, inwe ezi agwa, na isike wee mara ndị Fụlanị na-achị ehi.

                Na mpaghara Yoroba, a na-ahụta nwa okorobịa nwere ọtụtụ ugbo ọ kọrọ ihe ma na-eletakwa ya anya, nwekwaa abọ nkwụ, na ihe ndị ọzọ ka onye tozuru etozu ma rukwaa ogo ịlụ nwaanyị. N’ihi na nkwenye ha bụ na ọ ga-elerunwu ezinaụlọ ya anya, zụnwuo ndị ezinaụlọ ya nri ma na-enwere ha ndịdị.

                N’ala Igbo n’oge ochie, ịgba mgba bụ ihe ukwu. ọ bụ site n’igba mgba ka ndị mmadụ ji amata onye bụ dịke n’obodo, nke bụ onye azụ ya anaghị eru ala. Onye dị otu a ka ndị obodo na-enyekarị ugwu na nsọpụrụ. Ha na-akpọkwa ya agụ nwoke ma bụrụkwa onye ndị obodo ji eme ọnụ. ọ bụkwa ya na-alụkarị ndị ada eze n’oge ahụ. E ji ya egosi nwoke zuru oke, okorobia ume na ndụ dị n’ime. ọ na-abụkarị ndị dị otu a na-anọchite anya ndị obodo ahụ ma n’ụlọ ma n’ezi.

                Na mpaghara Steeti Anambra, n’ala Igbo ahụ kwa, e jikwa Igbu ichi amata odogwu. Ichi bụ egbugbu ndị nwoke n’ala Igbo na-egbu n’ihu ha. Ndị na-egbu ichi ahụ karicha bụ ndị Ụmụdiọka. N’oge ochie, nwoke tozuru dịmkpa wee ghara igbu ichi na-adị ka ụdara chara nke ọma danyere n’ikpo nsị. Onye ọbụla gburu ichi n’ala Igbo na-enwe ugwu na nsọpụrụ pụrụ iche. Nwoke egbughị ichi n’oge ahụ anaghị enwe ọnụ okwu n’ebe ohaneeze gbakọtara ọnụ. ọ bụghị mmadụ niile na-akata obi eme ya n’ihi na ọ bụghị mmadụ niile ga-edi ụfụ ichi na-afụ. O zughi ala Igbo niile ọnụ. N’obodo ụfọdụ naanị ndị lụrụ nwaanyị na-egbu ichi. Ma a bịa n’obodo ụfọdụ, okorobịa na-egbu ichi tupu ọ lụọ nwaanyị.

                Na mpaghara ọbụla, ndị na-aba otu nzuzo na-eme ya iji wee gosi ọtụtụ ihe. ụfọdụ na-eme ya iji wee gosi na ha etozuola ihe e ji nwoke eme dịka ndị otu mmọnwụ. Nwa okorobịa tọpụtara n’oge ahụ aghaghị ịba mmọnwụ. N’ihi ọ bụ ebe ahụ ka ha si amụta izochi ihe ụfọdụ ma ọ bụ ikwa ire ha nga.

                E kwenyekwara na ọ bụ ụmụaka na ụmụ nwaanyị na-ekwukarị ihe niile ha hụrụ mana nwoke bara otu ndị a agaghị na-ekwu ihe niile ọ hụrụ, ọ kachasi ihe ndị e kwesiri izo ezo. N’ebe ụfọdụ n’ala Igbo, ụmụ okorobịa na-aba mmọnwụ tupu a kpọọ ha okorobịa tozuru etozu. Nke, a na-egosi nwoke nwere ọnụ okwu nke aka ya ma n’anya ndị ọgbọ ya ma n’anya ọhaneeze maọbụ n’obodo ya. A na-akpọ nwoke ahụ nwoke zuru ihe e ji nwoke eme.

                Na mpaghara ala Igbo ụfọdụ ọ kachasi na Steeti Imo/Abịa. ụmụ nwoke na-eme emume iwa akwa. Nke a bụ ihe ga-egosi na ha etozuola ihe e ji nwoke eme ma rukwa ogo ilu nwaanyị. Ma ụmụ okorobịa ụfọdụ na-alụcha nwaanyị tupu ha emee emume a.

                N’agbụrụ ndị mgbago ugwu ala anyị, ụmụ okorobia topụtara n’ugwu Awụsa na-ebi ugwu mgbe ha tozuru okorobịa. ha na-eme nke a iji gosi na ha abanyere n’ọgbọ tozuru etozu. Mgbe ọ bụla nke a mere, ha na-eru ogo ịlụ nwaanyị ebe ụfọdụ na-alụ nwaanyị tupu ha ebie ugwu.

                Emume a abụghị otu n’ala anyị gbaa gburugburu ma na ndị ọbụla nwere emume nke ha ji egosi ngafe site n’otu ọgbọ wee ruo n’ọgbọ ọzọ n’ihi na Igbo na-asụ n’olu n’olu ma a kwaa ukwara ọ bụrụ otu. Otu ahụ ka ọ dikwa n’agbụrụ ndị ọzọ n’ala anyị.

Mkpa Ọ dị Ịkwalite Mmemme Ngafe a

  1. Ndị obodo na-esite na ya amata onye ga-abụ onye ndụ obodo ahụ n’odiniihu. A na-enwe nkwenye na onye ndụ ga-abụ onye kara obi, onye dị ike, onye nwere akọ n’uche, onye agaghị na-aghọgbu ndị nke ya.
  2. O na-eme ka mmadụ nwee ọnụ okwu n’obodo ya ma ọ bụ n’ihu ọhaneeze. Ha na-enwe nkwenye na onye mere ihe ndị ọgbọ na-eme etozuola ihe e ji mmadụ eme.
  3. Ihe mgbu ndi ahụ ha na-agabiga mgbe a na-eme ndubanya, dịka; iti ihe, Igbu ichi, igba mgba, iba mmanwụ nakwa ndị ọzọ na-enye aka ikwadebe ha maka ihe ha ga-ahụ na ndụ ha.
  4. ọ na-emekwa ha ka ha bụrụ ndị ga na-enwere ndị ezinaụlọ ha ndidi. Mgbe mmadụ diri ihe ufu n’ihi ihe ọ na-achọ, ọ ka ga-enwekwa ndidi maka ndị ọ fụrụ n’anya.
  5. ọ na-eme ka ha ghara ikwu ihe niile ha hụrụ n’obodo ha nakwa na ndụ ha.
  6. E jikwa ya amata onye ga-abụ onye nnọchite anya ndị obodo, ọ kachasị ma e nwee ozi mkparị bịara ndị obodo ahụ.
  7. E ji ya amata ndị bụ dike, ome ka agụ, dịmgba, diji, dinta, ndị agha ndị obodo ahụ maọbụ n’anya ọhaneeze.
  8. Emume ngafe ahụ na-ejikọta ndị niile mere ya bụ emume ọnụ. ọ na-emekwa ka ha na-ejikọ aka ọnụ emekọ ihe n’obodo ha maka na ha ga na-ahụta onwe ha ka nwanne.
  9. ọ na-eme ha ndị tozuru etozu n’anya ndị ọgbọ ha, n’anya ndị obodo, n’anya ọhaneeze nakwa n’anya ndị ezinaụlọ ha.
  10. ọ na-enye ha ohere ịmata ndị ọgbọ ha, mara ndị tọrọ ha na ndị ha tọrọ.
  11. Ndị nọ n’ótù òtù na-emekarị ihe ọnụ dị ka ụmụnne.
  12. ọ na-akwalite omenaala na odibendị. N’ihi na ọ na-eme ka omenaala ghara ịnwụ anwụ.
  13. ọ na-enye obi ụtọ n’obodo na-emekwa ka obodo na-ekpo ọkụ.

Na nchịkọta, Emume ngabiga/ngafe bụ omenaala odibendị. ọ na-arụ ọrụ dị ka ihe e ji akwalite ọdịnaala ma ọ bụ omenaala ndị. Mba ọbụla ma ọ bụ obodo ọbụla na-eme ha na-enwe nnukwu ugwu na nsọpụrụ. ọ na-enyekwa mba ndị ahụ obi ụtọ.

                Emume a na-agbasa aha mba ọbụla na-eme ya dịka ndi mba ofesi ụfọdụ na-emekwa ya nakwa mba Afrika ndị na-eme ya. N’ihi na e si na ya enweta mmụta mana-abawanyekwa amamiihe anyị.

 

Edensibịa

Mba, B.M. et el (2013). Igbo Adị: Igbo-English, English Igbo Dictionary of Linguistics and Literal terms.

Peter Prevos (2001). Initiation and Rite of Passage.

Free Encylopedia (2013).

Society for Promoting Igbo Languages and Culture; Okaasusu Igbo: Igbo Metalanguage

 

 

 

Leave a Reply