Posted by on Mar 20, 2019 in publications | 0 comments

Mmetuta Mọfim/Usoro Mmebe Okwu Igbo Waawa n’Odide Okwu Igbo Izugbe n’Ogo Sinịọ Sekọndịrị dị na Steeti Ebonyi na Enugu

Si N’aka

Dr. Uchenna Fabian Ude

Department of Arts Education,

University of Nigeria, Nsukka                                      uchenna.ude@unn.edu.ng  

08064231662

 

Ụmịedemede

Isiokwu nchọcha a bụ mmetụta mọfịm/usoro mmebe okwu Igbo Waawa n’odide okwu Igbo Izugbe n’ogo sinịọ sekọndịrị dị na steeti Ebonyi na Enugu. Ụmụakwụkwọ n’ogo sinịọ sekọndịrị nọ na steeti Ebonyi na Enugu na-eji mọfịm olu Igbo Waawa asụ ma na-edekwazị Igbo izugbe nke na-emetụta ha n’ule sinịọ sekọndịrị. Ụdị nchọcha e ji nchọcha a bụ nke Exspostu Fakto (Expost factor design), ebe ọnụọgụ e ji mee nchọcha dị 15,684 (puku iri na ise, nari isii, iri asatọ na anọ. E seere ọnụọgụ dị 1,555 (otu puku, nari ise, iri ise na ise) site n’iji usoro nsere nke nhọ na nha tụmbọm (proportionate stratified random sampling technique). Ngwa nchọcha e ji mee nchọcha bụ Nnwale Nhụrụ Anya (observational) Mmetụta Mọfịm Olu Igbo Waawa n’odide okwu Igbo Izugbe (NNMMOIWI). Eji pesenti wee tụcha ihe a chọpụtara; ebe ihe a chọpụtara na-egosi na mọfịm olu Igbo Waawa na-emetụta ụmụakwụkwọ na mmebe okwu Igbo Izugbe. Onye nchọcha tụkwara aro ka ndị nkụzi na-akụziri ụmụakwụkwọ etu e si emepụta okwu Igbo site n’iji mọfịm Igbo Izugbe.

 

Mkpọlite

Ntọala Nchọcha

                Asụsụ bụ otu n’ime njirimara agbụrụ ọbụla nke mmadụ na ibe ya ji enwe mmekọrịta n’ụdị mkparịta ụka iji mee ka mbunuche ha pụta ihe. Ọ bụ site n’asụsụ ka mmadụ si aghọta ma na-amatakwa ihe onye ọzọ bu n’uche. Asụsụ bụ ihe nrịbaama nke mmadụ ji ezipụta ihe o bu n’obi mgbe ya na ndị ọzọ bịakọtara ọnụ. Ọ bụ asụsụ ka mmadụ na ibe ya ji ekwukọrịta okwu nke mere na e wepụ asụsụ, ọ ga-ahịa ahụ ịmata ihe mmadụ bu n’uche. Asụsụ bụ otu ihe mere ka mmadụ karịa anụ ndị ọzọ dị n’ụwa elu. Farinde (2005), kwadoro na asụsụ bụ nnukwu ihe bara oke uru mmadụ jiri dị elu karịa anụ ndị ọzọ dị iche iche. Agbụrụ ọbụla nwere asụsụ ha na-asụ be ha. Ndị Igbo dịka agbụrụ, nwere asụsụ nke ha na-asụ bụ asụsụ Igbo. Asụsụ Igbo so n’otu n’ime asụsụ a na-asụ na Naịjirịa nke a na-asụ na mpaghara ọwụwa anyanwụ ala Naịjirịa. 

Ọzọ kwa, asụsụ Igbo so n’asụsụ atọ (Awụsa, Igbo na Yoruba) gọọmentị etiti ala Naịjirịa wepụtara ka a na-akụzị ma na-elekwa n’ule sinịọ sekọndịrị. Ọ bụ n’ihi oke uru ọmụmụ asụsụ bara mere gọọmentị etiti Naịjirịa jiri kọwapụta nke ọma n’akwụkwọ Federal Republic of Nigeria (2008) na gọọmentị nabatara ma hụ uru asụsụ bara dịka nke e ji akwalite ezi mmekọrịta dị n’etiti mmadụ na ibe ya, nkwụgidesike nke ala Naịjirịa nakwa nchekwaba omenaala dị iche iche. Ya mere nwata ọbụla ga-eji mụọ asụsụ dị na gburugburu ya. N’ịga n’ihu, maka ọdịmma, ịdịkọ n’otu ala Naịjirịa, nwata ọbụla ga-amụrịrị otu n’ime asụsụ ọdịnaala Naịjirịa: Awụsa: Igbo na Yoruba (FRN 2008).

Nke a gosiri na nkụzi na ọmụmụ asụsụ ndị ahụ a kpọrọ aha ebe a dị nnukwu mkpa n’ụlọakwụkwọ Naịjirịa dị iche iche; ma nke praịmarị, sekọndịrị nakwaazị ndị dị elu.

Asụsụ Igbo bụ asụsụ ọdịnaala e jiri mara ndị Igbo nke a na-asụ na ndịda ọwụwa anyanwụ Naịjirịa. Ala Igbo ebe a na-asụkarị asụsụ Igbo dịka ndị nwe asụsụ a bụ na steeti ise gụnyere: Abịa, Anambra, Ebọnyị, Enugu na Imo. N’ ime asụsụ atọ (Awụsa, Igbo na Yoruba) gọọmentị nabatara ka a na-akụzi n’ ụlọakwụkwọ dị na Naịjirịa, asụsụ Igbo so na ya. Asụsụ Igbo bụ nke ụdaolu.N’ọmụmụ asụsụ Igbo n’ụlọakwụkwọ, ọ bụ Igbo Izugbe ka a na-akụziri ụmụakwụkwọ. Igbo Izugbe bụ Igbo a nabatara nke e si n’olundị dị iche iche mejupụta e ji asụ ma na-edekwaazị asụsụ Igbo nke abụghị olundị mba ọbụla. Ọraka (1983), kọwara na Igbo Izugbe bụ asụsụ ahụ e sitere n’olundị dị iche iche dị n’Igbo wee wepụta nke a tụrụ anya na onye Igbo ọbụla ga na-aghọta. Oraka gara n’ihu kọwaa na ihe gbasara asụsụ Igbo Izugbe abụghị naanị isite n’olundị dị iche iche e nwere n’Igbo weta okwu ndị ga-enye aka iji mee ka Igbo Izugbe too kama, o metụtara ibite okwu ụfọdụ sitere n’asụsụ dị iche iche ndị e nweghị ihe a ga-akpọ ha n’Igbo. Site n’ụzọ a, Igbo Izugbe bụ nke e hibere ka onye Igbo ọbụla na-asụ nke ga-eme ka ndị ọzọ bụ ndị Igbo ghọta ihe ọ na-ekwu. Emenanjọ, Okolie, Ekwe, Madụakọ (1985) kọwara na Igbo Izugbe bụ olu nke ọ dịghị mba nwe ya. Ha gosipụtara na otu ihe mere olundị ji dị oke mkpa bụ na, a na-esi na ya enweta ọtụtụ mkpụrụokwu ga-abụ myiwere maọbụ ga-akọwa echiche ndị adịghị n’Igbo Izugbe. Nke a dabara n’ihe Ọraka (1983) kwurula n’elu ebe a maka isi n’olundị dị iche iche wee weta okwu ụfọdụ mejụtara Igbo Izugbe iji mee ka o too ma bụrụkwa asụsụ zuru oke.

Nnachi (2007) kọwara na ụda ndị e mepụtara na-agbanwe ma bụrụ asụsụ ma ọ bụrụ na okwu e sitere n’ụdaasụsụ mepụta e nwee nghọta nke ga-eme ka e jikọọ ya na okwu ndị ọzọ were ha mepụta ahịrịokwu site n’ịgbasoro iwu ụtọasụsụ na usorookwu (sịntaks) nke ndị mmadụ ga-aghọta ma na-asụkwa ya. Nke a pụtara na ọ bụ ụtọasụsụ na usorookwu na-ahụ maka nhazi ụdaasụsụ dị iche iche iji mee ka ha rụọ ọrụ etu o kwesịrị n’ọmụmụ ụtọasụsụ dị iche iche nke asụsụ Igbo bụ otu n’ime ha. Nnachị (2007) gara n’ihu kọwaa na asụsụ bụ ngwa omenaala nke a haziri iji gosipụta njirimara agbụrụ dị iche iche nke na-ewulite mmekọrịta, mmụta na nka dị iche iche n’etiti mmadụ na ibe ya. Finch (2000) kọwara na usorookwu ọbụla bụ nke na-enwe iwu nke onye ọbụla a mụrụ n’ebe a na-asụ asụsụ ahụ maọbụ onye mụrụ asụsụ ahụ dịka asụsụ nke mbụ ya ga-amarịrị iwu ndị ahụ na-agbaso wee na-asụ asụsụ ahụ. Iwu ndị ahụ bụ nke a na-eji emepụta ahịrịokwu niile n’asụsụ ahụ ghara inwe nsogbu ọbụla. Nke a gosiri na usoro okwu nwere iwu dị iche iche nke ọsụụ ga-edebe mgbe ọ na-asụ maọbụ na-ede asụsụ ahụ. Ọ bụ site n’idebezu iwu ndị ahụ ka a ga-eji mata na ọsụụ maọbụ onye na-asụ asụsụ amụtala asụsụ ahụ nke ọma.Ọzọkwa, Nnachi (2007) kọwakwara na ọ bụ site na nkwukọrịta okwu ka asụsụ si apụta ihe nke ọ bụ naanị ndị maara okwu ndị ahụ e ji asụ asụsụ ahụ nwere ike ịghọta ya na iwu na-achịkwaba iji okwu dị n’asụsụ wee sụọ asụsụ. Nke a pụtara na ụmụakwụkwọ kwesịrị ịmụta okwu dị iche iche na iwu na-achịkwaba asụsụ Igbo nke ga-eme ka ha nwee ike na-ede Igbo Izugbe etu o kwesịrị ghara ịgwakọ ya na olundị ha. 

N’aka nke ọzọ olundị bụ asụsụ ndị ọbụla na-asụ na be ha nke ezughị Igbo niile ọnụ. Ikekeọnwụ, Ezikeojiakụ, Ụbanị na Ugọjị (1999) kọwara na etu mba dị iche iche dị n’ala Igbo si asụ Igbo bụ olundị ha. Nke a pụtara na etu onye Ọnịcha si asụ Igbo dị iche n’etu onye Nsụka, Udi maọbụ Abakiliki si asụ Igbo. Ikekeọnwụ (1986) kewara olundị dị iche iche e nwere n’asụsụ Igbo ụzọ ise gbara ọkpụrụkpụ site n’ileba anya n’usoro ọnọdụ akpọmakpọ na ụtọasụsụ olundị ndị ahụ. Ogbe ise ndị ahụ gụnyere: Igbo ndị Naịja, Igbo ndị Imeobodo ọdịda Anyanwụ, Igbo ndị imeobodo ọwụwa Anyanwụ, Igbo ndị Waawa/ndị Mgbagougwu na Igbo ndị Mba mmiri.  N’ ime ogbe ise ndị ahụ e depụtara n’elu ebe a onye nchọcha lebara anya n’olu Igbo waawa. Igbo Waawa bụ ndị Igbo bi na mpaghara mgbagougwu ala Igbo ndị na-asụ ‘Waawa’ iji zipụta ‘mba’ maọbụ na ha ekwetaghị n’ihe onye ọzọ kwuru. Ndị Igbo Waawa anaghị aza Waawa dịka agbụrụ kama ọ bụ site n’olu na ihe ha na-asụ. Igbo Waawa nwere ụmụ alaka olundị ọzọ mejupụtara ya ndị gunyere: Achị, Udi, Enugwu, Abakaliki, Ọgwụ na Nsụka. Olu Igbo Waawa nwere ụfọdụ njirimara nke gụnyere na ha anaghị eji mgbakwunye nsonazụ (ghị) ezipụta njụ. Mgbakwunye ha ji ezipụta njụ bụ: ‘gụ’ ‘rọ’, ha, ‘dụ’, ‘hụ’, na ‘gh’. Njirimara ọzọ bụ na ha na-eji mgbakwunye ‘me’ ‘ma’ ‘ru’, gwo, na ‘wo’ ezipụta ndịmechaa. Ọzọ kwa ha nwere ụdaume itoolu ndị a: i, ị, e, , o,u, a, ọ, ụ,  tinyere ụda / / (schwa) na-apụta ihe mgbe ha na-ekwu okwu.

N’ịga n’ihu Nnachi (2007) gosipụtara na inwe nka ịsụ asụsụ dabeere n’iwu dị iche iche na-achịkwaba asụsụ ahụ nke bụ ụtọasụsụ. Nke a pụtara na onye na-amụ asụsụ ọbụla ga-edebe iwu dị iche iche dị n’asụsụ ahụ.Ya mere Federal Ministry of Education (2009) (FME) depụtara mbunuche nkụzi asụsụ Igbo:

Mbunuche Gọọmentị banyere ọmụmụ asụsụ ala  Naịjirịa na ọdịdị asụsụ Igbo n’onwe ya na ngwucha ọmụmụ Igbo na sekọndịrị ukwu bụ na a tụrụ anya na nwaafọ Igbo ga-eme mee ihe ndị a:

  • Ịsụ Igbo Izugbe werewere na nrụrịtaụka maọbụ mkparịtaụka, n’ejije, n’akụkọ mgbaka, n’akụkọ na akụkọ ọbụla;
  • Ide Igbo Izugbe nke ọma site n’iji ụtọasụsụ dabara adaba, akpaalaokwu na atụmatụokwu dabara adaba, nsoroedide na irighiri ihe ndị ọzọ e ji achọ asụsụ mma;
  • Ịchịkọta na inyochasị ma na inyochasị ma kọwasịa ụdaasụsụ na ụtọasụsụ Igbo dịka a tụrụ anya n’aka onye ọbụla gụchara sekọndịrị ukwu (pg ii).

Nke a gosipụtara njikere gọọmentị nwere ịhụ na ụmụ amaala Igbo nwere ezigbo mmụta gbasara asụsụ Igbo. Ọzọ kwa, site na mbunuche nke ‘b’ na nke ‘ch’ dị n’elu ebe a, o gosiri na ọmụmụ ụtọasụsụ Igbo dị oke mkpa na nkụzi na ọmụmụ Igbo Izugbe n’ihi na ọ bụ site n’iji ụtọasụsụ dabara adaba ka a ga-esi mata na ụmụakwụkwọ amụtala ịsụ na ide Igbo Izugbe. Mbunuche ọmụmụ asụsụ Igbo gara n’ihu kọwapụta na ọ dịkwazị mkpa na ụmụakwụkwọ ga-akọwapụta ụdaasụsụ nke ọma tupu ha agụchaa sinịọ sekọndịrị.

Ọ bụ ezie na asụsụ Igbo so n’asụsụ ndị ahụ a na-akụzi n’ala Naịjirịa mana ọ bụghị ihe dị mfe n’ihi ọtụtụ nsogbu dị iche iche dị na ya nke mere na ụmụakwụkwọ ụfọdụ anaghị eme nke ọma n’ule sinịọ sekọndịrị dịka ‘West African Senior Secondary Certificate Examination (WASSCE)’. Onyeisi ule West African Examinations Council (2012, 2013, 2014) gosiri na pasentị ụmụakwụkwọ gafeere n’ule asụsụ Igbo na steeti Ebonyi n’afọ atọ ndị ahụ bụ 34%, 37% na 35% ebe pesentị nke ụmụakwụkwọ si steeti Enugu n’ime afọ atọ ndị ahụ bụkwa 40%; 42% na 43%. Nke a gosiri na ụmụakwụkwọ emeghi nke ọma n’ule Igbo n’afọ atọ ndị ahụ so onwe ha. Iji kwado nke a, ozi sitere n’aka onyeisi ule West African Examination Council (2000; 2002; 2004; 2007; 2008; 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014), kọwara na ụmụakwụkwọ emeghị nke ọma n’asụsụ Igbo n’ihi nsogbu ụfọdụ. Otu n’ime nsogbu ndị ahụ bụ ụbara olundị nke jupụtara n’asụsụ Igbo nke mere ọtụtụ ụmụakwụkwọ ji were olundị ha dị iche iche wee na-ede Igbo Izugbe.

                Onye nchọcha lebara anya etu mọfin olu Igbo waawa si emetụta Igbo Izugbe. Mọfọlọjị na-ahụ maka mọfịm nke bụ ọmụmụ mmepụta okwu ọhụrụ site na mọfịm dị iche iche. Mbah na Mbah (2014) kọwara mmebeokwu dịka mpaghara amụmamụ asụsụ nke na-amụ etu e si emebe okwu n’asụsụ dị iche iche. A na-enwe ndịiche na mọfịm olundị dị iche iche na nke asụsụ Igbo Izugbe. Olundị Waawa nwere ndịiche na nke Igbo Izugbe nke nwere ike imetụta ụmụakwụkwọ n’ọmụmụ ụtọasụsụ Igbo Izugbe. Ọmụmaatụ gosipụtara nke a bụ n’okwu ndị a:

Ndepụta okwu ndị zipụtara ndịiche dị na mọfịm olu Igbo Waawa na nke Igbo Izugbe.

Ọnụọgụ Ndepụta okwu Igbo Waawa Okwu Igbo Izugbe Bekee
1 di + ko → diko bi + ko → biko Please
2 i + vu → ivu i + bu → ibu Fat
3 e + vụ → evụ a + bụ → abụ Song
4 a + shị → ashị a + sị → asị Lie
5 e + ghu → eghu e + wu → ewu Goat
6 n + chị → nchị n + tị → ntị Ear
7 o + he → ohe o + fe → ofe Soup
8 m + vọ → mvọ m + bọ → mbọ Nail
9 ji + nta → jinta di + nta → dinta Hunter
10 n+kụ + ta → nkụta n+kị + ta → nkịta Dog
11 ọ + whọ → ọnwọ ọ+fọ→ ọfọ Wand
12 e + ka → eka a + ka → aka Hand
13 e + vọ → evọ a + fọ → afọ Stomach
14 e + ra → era a + ra → ara Breast
15 o + shi + shi → oshishi o+si+si → osisi Tree
16 o + ve → ove o + fe → ofe Soup
17 m+mi+ni → mmini m+mi+ri → mmiri Water
18 e + vi → evi e + hi → ehi Cow
19 ụ + vụ + rụ → ụvụrụ ụ+bụ+rụ → ụbụrụ Brain
20 ọ +vụ → ọvụ ọ+gwụ → ọgwụ Medicine
21 i + ve + re → ivere i+he+re → ihere Shame
22 e+nya→ enya a + nya → anya Eye
23 e+fe+re → efere a+fe+re → afere Plate

 

                N’okwu ndị ahụ e depụtara n’elu ebe a, e lee anya; a ga-ahụ na nke ọbụla nwere mọfịm abụọ maọbụ atọ nke e si na ha mepụta okwu ndị ahụ a tụrelekọrịtara iji chọpụta ndịiche dị na mọfịm dị na ha n’agbanyeghị na okwu ndị ahụ a tụrele nwere otu nghọta. Ọ bụ ndịiche dị otu a na-emetụta ụmụakwụkwọ nọ na steeti Ebonyi na Enugu n’odide okwu Igbo Izugbe.

                N’ịga n’ihu e nwekwara ndịiche na mkpụrụokwu Igbo Waawa na nke Igbo Izugbe nke nwekwara ike imetụta ụmụakwụkwọ n’odide Igbo Izugbe n’ogo sinịọ sekọndịrị. Ọmụmaatụ ndịa pụtara ihe na mkpụrụokwu ndị e depụtara n’ebe a:

Ntụle ndịiche dị na mkpụrụokwu Igbo Waawa na okwu Igbo Izugbe na etu ha si emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo

Ọnụọgụ Okwu Igbo Waawa Okwu Igbo Izugbe Bekee
1.         Nvụna Abana Water yam
2.         Akpakpa ọka Maize
3.         mfịrịya ịra Crayfish
4.         awhụwha/ahụha Aṅara Garden egg
5.         Echichi Unere Banana
6.         Ujiri Oroma Orange
7.         Jeje Gawa Go
8.         Nte/ntete Ugbu a Now
9.         ụya Mba No
10.      ọgọdụ nkịta Dog
11.      Ogbodo mmọnwụ Masquerade
12.      Nwabe Ebe a Here
13.      imealụ ọhịa Bush
14.      Ogodo Akwa Bed
15.      abọ Nkata Basket
16.      ayọ yabasị Onion
17.      Obunegu Chineke God
18.      agọ Ngaji Spoon
19.      nwegbụrụ akpụ Cassava
20.      abụbarishi ntụtụ (isi) Hair
21.      nwashịrị Obere Small
22.      eshị ahụ Body

N’ọmụmụ ntụle ndịiche dị na mkpụrụokwu Igbo Waawa na nke Igbo Izugbe e depụtara n’elu ebe a; okwu nke ọbụla a tụlekọrịtara ya na ibe ya nwere ndịiche na nsụpe mana ha nwere otu echiche na nghọta. N’agbanyeghị ndịiche pụtara ihe na nsụpe, mkpụrụ okwu ndị ahụ, ụmụakwụkwọ nọ na steeti Ebonyi na Enugu na-ewere mkpụrụokwu Igbo Waawa dị etu a ede Igbo Izugbe n’ụlọakwụkwọ. Ọnọdụ dị etu a nwere ike na-emetụta ha n’ọmụmụ ụtọasụsụ Igbo Izugbe.

Nsogbu Nchọcha

                Asụsụ ọbụla dịka asụsụ Bekee, Awụsa, Yoruba tinyere Igbo nwere alaka ụtọasụsụ nke a na-akụziri ụmụakwụkwọ n’ụlọakwụkwọ taa. Ụtọasụsụ nwekwaaziri ụmụ alaka ndị ọzọ mejupụtara ya dịka: Akpọmakpọ, Mọfọlọjị, Sịntaks na Semantiks. A bịa n’ụlọakwụkwọ Sinịọ sekọndịrị dị n’ala Naịjirịa, Akpọmakpọ na Mọfọlọjị bụ ndị kachasị pụta ihe n’ihi na ha metụtara usoro akpọmụụda na mmụbaokwu nke bụ ebe mbido ọmụmụ asụsụ dị iche iche. Asụsụ ọbụla nwere mọfịm nke ya. N’otu aka ahụ Igbo Izugbe nwekwara mọfim nke ya. Ihe gbasara nkụzi mọfim Igbo n’ụlọakwụkwọ dị iche iche n’ala Naịjirịa adịghị mfe n’ihi na asụsụ Igbo nwere ọtụtụ olundị. Olundị dị iche iche n’ala Igbo nwere fọnịm nke ha nke na-emetụta fọnịm Igbo Izugbe. Igbo Izugbe nwekwaaziri akpọmakpọ na fọnịm nke ya a nabatara maka ide ya. Ọ bụ nke a mere na akpọmakpọ olundị dị iche iche ji emetụta nkụzi na ọmụmụ asụsụ Igbo n’ebe ụmụakwụkwọ nọ taa. N’otu aka ahụ, akpọmakpọ olu Igbo Waawa na-emetụta ọmụmụ ụtọasụsụ Igbo Izugbe n’ihi na ụmụakwụkwọ ndị sinịọ sekọndịrị nọ na Steeti Ebọnyi na Enugwu nke Naịjirịa na-eji mọfim olu Igbo Waawa asụ ma na-edekwazi Igbo Izugbe dịka e gosipụtara na ntọala nchọcha a.

Ụdị ọnọdụ a na-eweta mgbanwe na nghọta okwu ụfọdụ nwere n’ihi na e were mọfim adabaghị dee ha, ọ ga-eweta ndịiche na nghọta okwu ndị ahụ nwere. Nke ọzọ, ọnọdụ dị etu a na-emetụta ụmụakwụkwọ ndị sịnịọ sekọndịrị dị na Steeti Ebọnyi na Enugwu nke Naịjirịa na-ele ule sịnịọ sekọndịrị bụ ‘SSCE’ n’ihe gbasara ụdaasụsụ. Onyeisi ule ‘WAEC’ (2002; 2003; 2004; 2007; 2008; 2009; 2010; 2011 na 2012; 2013; 2014), kwekọrịtara na ụmụakwụkwọ anaghị eme nke ọma n’ihe gbasara ụdaasụsụ n’ihi na ụfọdụ amaghị ihe ọ bụ ebe ụfọdụ na-eji mọfim olundị ha ede nke a. Tinyere nke a, onye nchọcha sobu wee na-atụcha maọbụ eleba anya n’akwụkwọ ụmụakwụkwọ n’ule ‘WASSCE’ n’oge gara aga wee chọpụta na ụmụakwụkwọ na-eri mperi ebe ọ dị ukwuu n’ihe gbasara ụdaasụsụ Igbo.

                N’ihi anaghị eme nke ọma n’Igbo n’oge ule ‘WASSCE’, ọ dị mkpa nke ukwuu na e bidoro n’oge tọọ ntọala ịkụzi ụtọasụsụ Igbo Izugbe nke ọma ọ kachasị mọfọlọji malite na sinịọ sekọndịrị nke mbụ dị na Steeti Ebonyi na Enugu ka ha nwee ike mee nke ọma n’ule ‘SSCE’. Ọ bụ ihe ndị a mere onye nchọcha ji wee na-ajụ: kedu ka mọfim olu Igbo Waawa si emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo Izugbe n’ụlọakwụkwọ sinịọ sekọndịrị dị na Steeti Ebọnyị na Enugu.

Mbunuche Nchọcha 

                Mbunuche izugbe nchọcha a bụ inyocha mmetụta mọfim olu Igbo Waawa na-emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo Izugbe n’ụlọakwụkwọ sinịọ sekọndịrị dị na Steeti Ebọnyị na Enugu. Nchọcha a lebakwaziri anya n’ihe a:

  1. izipụta etu ndịiche dị na mọfim/usoro mmebeokwu olu Igbo Waawa si emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo Izugbe.

Oke Nchọcha

                Ebe nchọcha a jedebere bụ n’ụlọakwụkwọ sịnịọ sekọndịrị nke abụọ niile dị na Steeti Ebọnyị na Steeti Enugu ebe a na-asụ Waawa. Ihe mere onye nchọcha jiri họrọ ụmụakwụkwọ ndị sinịọ sekọndịrị nke abụọ maka ime nchọcha a bụ na ha anọọla ihe ruru afọ abụọ maọbụ karịa n’ụlọ akwụkwọ ndị ahụ ma nwee ike idepụta okwu Igbo izugbe. Nke ọzọ, ụmụakwụkwọ ndị sinịọ sekọndịrị nke abụọ ndị ahụ bụ ndị lere ule sinịọ sekọndịrị n’afọ gara aga bụ 2017. Ihe kpatara onye nchọcha jiri họrọ Steeti Ebọnyi na steeti Enugu bụ na ọ chọpụtara na ụmụakwụkwọ nọ ebe ahụ na-ejikarị olundị ha asụ ma na-edekwa Igbo n’ihi na ọ bụ na steeti abụọ ahụ ka a na-asụ olu Waawa. Nke ọzọ, ọ bụkwaazi ebe dịịrị onye nchọcha mfe inweta ngwaọrụ o ji mee nchọcha a. 

Nchọcha a lebara anya etu mọfọlọji, usoro mmebe okwu si emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo Izugbe.

Ajụjụ Nchọcha

                Iji duzie nchọcha a, onye nchọcha hibere ajụjụ nchọcha a:

  1. Kedu etu ndịiche dị na mọfin/usoro mmebe okwu olu Igbo Waawa si emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo Izugbe?

 

Atụtụ Mmụgharị 

Atụtụ Akparamaagwa/Agwa Ọmụmụ Asụsụ

                Ọ bụ Skinner (1957) tụpụtara atụtụ akparamaagwa maọbụ agwa ọmụmụ asụsụ. Nkwenye Skinner bụ na ọmụmụ asụsụ bụ nke metụtara iṅọmi omume na ịkpa agwa bara mmadụ n’ụmị okpụkpụ. Dịka o si dị n’atụtụ a, ụmụaka na-eṅomiri ụda dị iche iche na usoro akpọmụda ha na-anụ na gburugburu ha ma nweta ezigbo ihe mgbamume nke nwere ike ịbụ otito maka inwe ike ịsụ asụsụ ahụ nke ọma. Site n’ụdị mgbamume a, nwata ọbụla na-enweta na gburugburu ya maka idepụta ụda etu o kwesịrị mgbe ọ na-ede ihe ọ sụrụ, ọ ga-esi etu ahụ na-amụ ndepụta mọfim ndị ahụ kwa mgbe kwa mgbe ganye na ọ baa ya n’ụmị ọkpụkpụ. Atụtụ a na-akọwakwa na n’agbanyeghị ka asụsụ nwata si dị mma na ole o nwere ike ịnụ na ugboro ole ọ na-enweta ihe mgbamume site na ndị nọ ya gburugburu, o kwesịrị inwe mmetụta n’ebe nwata ahụ nọ n’ọmụmụ ụtọasụsụ ọbụla. Ihe nke a na-egosi bụ na ụmụaka na-amụ asụsụ site n’iṅomiri na ilegide ndị okenye anya n’ụdị ịsụ asụsụ ahụ ha na-amụ dịka ndị okenye.

                Atụtụ a dabara na nchọcha a n’ihi na o metụtara mọfọlọji nke na-amụ maka mọfịm e ji edepụta ụdaasụsụ dị iche iche n’asụsụ ọbụla. Mgbe ndị nkụzi, nne, nna, ndị ezinaụlọ na ndị ọzọ gbara nwata gburugburu na-asụ asụsụ maọbụ na-edepụta ụda dị iche iche, nwata ahụ ga na-ege ntị ma na-ele n’ihe ha na-asụ na nke ha na-ede nke ga-eme ka o nwee ike ṅomiri etu ndị okenye ahụ si akpọpụta maọbụ ede ihe mgbe ọ ga-asụ maọbụ dee nke ya. Nwata ahụ nwere ike gaa n’ihu n’imụ ndepụta ụdaasụsụ maọbụ mọfịm ahụ ugboro ugboro ganye na ọ baa ya n’ụmị ọkpụkpụ. N’ihi ihe ndị a a rụtụrụ aka n’elu ebe a, ọ dabara ikwu na atụtụ a dabara na nchọcha a.

Usoro Nchọcha

Ụdị Nchọcha

                Ụdị nchọcha e ji mee nchọcha a bụ nke Ekspostu Fakto (Expost facto design). Ekspostu fakto bụ ụdị nchọcha onye nchọcha ji achọpụta mmetụta otu ihe maọbụ ọnọdụ nwere n’ebe ihe ọzọ dị. Ya bụ, ụdị nchọcha na-eleba anya n’ihe kpatara ihe jiri mee mgbe otu ọnọdụ metụtara nke abụọ nke nwere ike ịpụta ihe n’ezi mmetụta maọbụ nke ọjọọ. Iji kwado nke a, Ali (2006) kọwara na Ekspostu fakto (Expost facto) bụ ụdị nchọcha a na-eji atụle mmetụta dị n’etiti agbammbọ nke otu/ogbe mmadụ abụọ. Ya bụ ịchọpụta ihe mere na ndị otu ‘a’ ka mee nke ọma karịa ndị otu ‘b’ n’otu nnwale maọbụ nke ọzọ. N’ịga n’ihu Nworgu (2006) kọwara Ekspostu-fakto dịka ụdị nchọcha  nke e ji ezipụta ka otu ọnọdụ si emetụta ọnọdụ ọzọ, dịka ịbụ oke maọbụ nwaanyị/jenda, ebe a rụnyere ụlọakwụkwọ, ọ bụ ime obodo ka ọ bụ obodo mepere emepe?

                 Ihe kpatara onye nchọcha ji họrọ ụdị nchọcha a bụ na o metụtara ileba anya etu otu ihe maọbụ ọnọdụ siri emetụta nke ọzọ. N’ihi nke a, isiokwu nchọcha a gbasara mmetụta mọfim olu Igbo Waawa na-emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu ụtọasụsụ Igbo Izugbe. Ụdị nchọcha a dịkwaazị mkpa iji chọpụta ihe dị ụmụakwụkwọ n’ime dịka ndepụta mọfim/okwu dị iche iche.           

Ebe Nchọcha

                Ebe e mere nchọcha a bụ na Steeti Ebonyi na Steeti Enugwu. Steeti abụọ ndị ahụ so na steeti ise mejupụtara ala Igbo ndị gụnyere Abịa, Anambra, Ebonyi, Enugu na Imo. Onye nchọcha họọrọ Steeti Ebonyi na Enugu dịka ebe nchọcha n’ihi na isiokwu nchọcha ya dabeere n’olu Igbo Waawa maka na ọ bụ ebe ndị ahụ ka a na-asụ Waawa. Ihe mere onye nchọcha jiri họrọ ebe a dịka ebe nchọcha bụ na onye nchọcha chọpụtara na ụmụakwụkwọ ndị sinịọ sekọndịrị nọ na Steeti Ebonyi na nke Enugwu na-ewebatakarị mọfịm olu Igbo Waawa mgbe ha na-ede Igbo Izugbe nke mere ha ji ada n’ule dị iche iche n’Igbo n’ụlọakwụkwọ. 

Ndị Njirimee Nchọcha

                Ndị e ji mee nchọcha a bụ ụmụakwụkwọ ọnụọgụ ha dị 15, 684 (puku iri na ise, nari isii, iri asatọ na anọ) nọ n’ogo sinịọ sekọndịrị nke abụọ (SS II) ma na-agụ akwụkwọ n’ụlọakwụkwọ ebe ndị nwoke na ndị nwanyị na-agụkọ akwụkwọ ọnụ na steti Ebọnyị na nke Enugu. Ọnụọgụ ụmụakwụkwọ ndị ahụ bụ ndị nọ n’agbata agụmakwụkwọ afọ 2016/2017. N’ime ọnụọgụ ahụ ụmụakwụkwọ nọ na steti Ebonyi dị 3,084 (puku atọ na iri asatọ na anọ) ebe ndị nke Enugu dị 12,603 (puku iri na abụọ, nari isii na atọ).

                Ọnụọgụ ụmụakwụkwọ siniọ sekọndịrị nke abụọ ndị ahụ bụ nke e nwetara na ‘Research Planning and Statistics, Secondary School Unit, Federal Ministry of Education Abuja, 2014’. N’aka nke ọzọ ọ bụ n’ụlọọrụ na-ahụ maka mmụta n’ogo sekọndịrị dị n’Enugu n’alaka na-ahụ maka mgbakọ na mwepu (Audit and Statistical Unit) ka onye nchọcha si nweta ọnụọgụ ụmụakwụkwọ nakwazi ụlọakwụkwọ e ji mee nchọcha a. Onye nchọcha nwetara ọnụọgụ nchọcha a ebe ndị ahụ a kpọrọ aha n’ihi na ọ bụ ha ka nchịkwaba ụlọakwụkwọ sekọndịrị niile gọọmentị steeti Enugu dị n’aka (Post Primary Schools Management Board).

                Ihe kpatara onye nchọcha ji họrọ ụmụakwụkwọ sinịọ sekọndịrị nke abụọ bụ na ha anọọla ihe ruru afọ atọ ma na-amụ ụtọasụsụ Igbo n’ụlọakwụkwọ. Nke ọzọ, bụ na ha lere ule SSCE n’afọ 2017.

Nsere na Usoro Nsere

Onye nchọcha seere ụmụakwụkwọ ọnụọgụ ha di 1, 555 (otu puku, nari ise, iri ise na ise) nke nọchitere pesentị 10% (iri) mgbakọta ọnụọgụ nchọcha dị 15, 684 (puku iri na ise, nari isii, iri asatọ na anọ). Onye nchọcha ji usoro nsere nke nhọ na nha tụmbọm tụmbọm (proportionate stratified random sampling technique) wee sere ọnụọgụ ahụ. Ali (2006) na Nworgu (2006) kọwara na “proportionate stratified random sampling technique” bụ ụdị usoro nsere a na-eji esere ọnụọgụ nchọcha mgbe ndị a ga-eji mee nchọcha metụtara ihe ndị a: jenda, ébe nchọcha, ndị toro ogologo, ndị dị mkpụmkpụ, ndị maara akwụkwọ na ndị amaghị akwụkwọ.

Ngwa Nchọcha 

                Ngwa nchọcha onye nchọcha ji mee nchọcha bụ Nnwale Nhụrụ anya (observational) Mmetụta mọfim olu Igbo Waawa n’odide okwu Igbo Izugbe (NNMMOIWI).

                N’aka nke ọzọ e ji ngwa nke abụọ bụ NNMMOIWI wee chọpụta etu mọfịm olu Waawa si emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo Izugbe. N’ebe a, e nyere ha okwu dị 15 (iri na ise) e dere na Bekee ka ha degharịa ha n’Igbo Izugbe iji chọpụta nke a. Okwu ọbụla ha detara nke ọma n’Igbo Izugbe bu akara atọ ebe ndị nke ha edetaghị nke ọma bu akara abụọ.

Nnyocha Ngwa Nchọcha

                Iji hụ na ngwa nchọcha ndị ahụ e ji mee nchọcha a tozuru oke maka inweta ihe ọrụ e ji mee nchọcha a, onye nchọcha weere ya nyefee n’aka ndị ọkammụta atọ nọ na fakọlti keedukeshọn, Mahadum Naịjirịa dị na Nsụka ka ha nyochaa ya iji hụ na o zuru oke maka ime nchọcha a. Aro na mgbazi ha nyere aka mee ka ngwa nchọcha ahụ bụrụ nke a hazigharịrị ka o nwee ike rụọ ọrụ o kwesịrị ịrụ. Ọ bụ site na mgbazi na ntụzi aka ha nyere ka onye nchọcha ji hazie ngwa nchọcha ahụ etu ọdị n’ọrụ a.

Usoro Nnweta Ihe Nchọcha

                Onye nchọcha gara n’ụlọakwụkwọ 20 (iri abụọ) ndị ahụ e jiri mee nchọcha kee ụmụakwụkwọ ngwa nchọcha site n’enyemaka ndị nkụzi iri abụọ na-akụzi Igbo bụkwanụ ndị onye nchọcha nyere nkọwa abalị anọ maka nke a. Ihe kpatara nkọwa a onye nchọcha ji were abalị anọ bụ na o ji abalị abụọ wee gazuo ụlọ akwụkwọ isii dị na Nsụka so n’ihe e ji mee nchọcha ma werekwa abalị abụọ ọzọ wee gaa ụlọakwụkwọ isii ndị nọ n’ebe mepere emepe na ebe emepeghị emepe n’Enugu.

Onye nchọcha ji abalị nke ise wee gaa Ebọnyị wee kọwakwaara ndị nkụzi enyemaka nchọcha gbasara iji ngwa ahụ wee nweta ọsịsa ụmụakwụkwọ. Ndị enyemaka nchọcha ahụ nyere aka n’ịnakọta ngwa nchọcha ndị ahụ.

Usoro Nhazi Ihe Nchọcha

                Onye nchọcha ji ngwa mgbakọ na mwepụ pesentị, wee hazie ma tụchaa ihe ọrụ/data e nwetara na nchọcha a.

Na nchọcha a, ndịna ọbụla nwere bido na pesentị iri ise (50%) gbagowe ka a nabatara na nchọcha a, ebe ndị nwere opekaa mpe pesentị iri ise (50%) bụ nke anabataghị na nchọcha a.

Nhazi Ihe A Chọpụtara

Ajụjụ Nchọcha Nke Abụọ

Kedu etu ndịiche dị na mọfịm olu Igbo Waawa si emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo Izugbe?

Ọsịsa ụmụakwụkwọ gbasatara ajụjụ nchọcha maka mmetụta mọfịm/usoro mmebeokwu Igbo Waawa n’ọmụmụ ụtọasụsụ Igbo Izugbe pụtara ihe na tebul nke abụọ a.

Tebul Nke Mbụ: Akara pesentị na-egosi etu ndịiche dị na mọfịm/usoro mmebeokwu olu Igbo Waawa si emetụta Ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo Izugbe

Ọgụ Ndepụta Okwu na Bekee Ndepụta Okwu N’Igbo Izugbe Ogo Mbịam Ugboro Ugboro (Frikwensi)
1 Gift Onyinye 1,059
2 Sun Anyanwụ 316
3 God’s gift Onyinye Chukwu 948
4 Bee Aṅụ 243
5 Garden Egg Aṅara 393
6 Knife Mma 863
7 Drink water ṅụọ mmiri 133
8 Give Nye 698
9 Goat Ewu 995
10 Egg Akwa 924
11 Hand Aka 959
12 Wive Mmanya 626
13 Relation Nwanne 248
14 Man Nwoke 1063
15 Woman Nwaanyị  

 

                Tebul nke abụọ dị ebe a gosiri na site na ndepụta okwu n’Igbo Izugbe ụmụakwụkwọ dere, na okwu nke iri na isii nwere 68.1% (pesentị iri isii na asatọ, kpọm otu), okwu nke iri na asaa nwere 61.0% (pesentị iri isii na otu kpọm efu); okwu nke iri abụọ na otu nwere 55.5% (pesentị iri ise na ise kpọm ise); okwu iri abụọ na anọ nwere 64.0% (pesentị iri isii na anọ kpọm efu); okwu nke iri abụọ na ise nwere 59.5% (pesentị iri ise na itoolu kpọm anọ); okwu nke iri abụọ na isii nwere 61.7% (pesentị iri isii na otu kpọm asaa) ebe ndịna nke iri abụọ na itoolu nwere 68.4% (pesentị iri isii na asatọ kpọm anọ). Nke a gosiri na okwu ndị ha detara nke ọma dị asaa ebe ndị ha edetaghị dị asatọ. Okwu asatọ ndị ahụ nwere pesentị ndị a: okwu nke iri na asaa nwere 20.3% (pesentị iri abụọ kpọm atọ); okwu nke iri na itoolu nwere 15.6% (pesentị iri na ise kpọm isii); okwu nke iri abụọ nwere 25.3% (pesentị iri abụọ na ise kpọm atọ); ndịna nke iri abụọ na abụọ nwere 8.6% (pesentị asatọ kpọm isii); ndịna nke iri abụọ na atọ nwere 44.9% (pesentị iri anọ na anọ kpọm itoolu); okwu nke iri abụọ na asaa nwere pesentị iri anọ kpọm atọ (40.3%); okwu nke iri abụọ na asatọ nwere 15.9% (pesentị iri na ise kpọm itoolu); ebe okwu ndịna nke iri atọ nwere 13.6% (pesentị iri na atọ kpọm isii).

                Site na pesentị ndị ahụ e depụtara n’elu ebe a, o gosiri na okwu ndị ụmụakwụkwọ edetaghị gafeere ndị ha detara ma nwekwaa pesentị dị nta nke ukwu. N’ihi nke a, ọ dabara ikwu ebe a, na olu Igbo Waawa nwere mmetụta n’ebe ụmụakwụkwọ nọ gbasatara odide okwu Igbo Izugbe.

Nchịkọta Ihe A Chọpụtara

                Onye nchọcha chọpụtara na tebul dị n’elu ebe a na usoro mmebeokwu okwu maọbụ mọfịm olu Igbo Waawa na-emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo Izugbe. A chọpụtakwara na ụdaolu olu Igbo Waawa na-emetụtakwa ụmụakwụkwọ n’ebe ọ dị ukwu n’ọmụmụ ụtọasụsụ Igbo n’ihi na onweghi ahịrịokwu ọbụla nwetara pesentị iri ise.

Mkparịta ụka maka Ihe A Chọpụtara

Etu Ndịiche dị N’usoro Mmebeokwu/Mọfọlọjị Olu Igbo Waawa si Emetụta Ụmụakwụkwọ N’odide Okwu Igbo Izugbe

Nchọpụta nchọcha a dịka o si dị na tebul nke abụọ gosiri na usoro mmebe okwu olu Igbo Wawa na-emetụta ụmụakwụkwọ n’odide okwu Igbo Izugbe. Nke a bụ n’ihi na okwu ndị ha edetaghị gafere ndị ha detara nke pụtara ihe na pesentị dị iche iche e nwetara na tebul nke abụọ ahụ. Pesentị ndị ahụ erughi 50% (pesenti iri ise). Ha gụnyere: 20.3%, 15.6%, 25.3%, 8.6%, 44.9%, 40.3%, 15.9% na 13.6%. N’aka nke ọzọ okwu ndị ha detara nwere pesentị ndị a: 68.1%, 61.0%, 55.5%, 64.0%, 59.4%, 61.7% na 68.4%.

                Ihe nke a na-egosikwa bụ na ụmụakwụkwọ webatara mọfịm olu Igbo Waawa n’odide okwu Igbo Izugbe n’ihi na ọ bụ site n’iji mọfịm dị iche iche dị n’asụsụ ka e si emepụta okwu ọhụrụ n’asụsụ ahụ ghara inwe mgbanwe etu e si ede okwu dị iche iche n’asụsụ ọbụla. Nchọpụta nchọcha a dabara na nkọwa Mbah na Mbah (2014) n’ihi na ha kọwara na mmebe okwu bụ mpaghara amụmamụ asụsụ nke na-amụ etu e si emebe okwu n’asụsụ dị iche iche nke na-ejedebe na ndepụta mkpụrụ okwu.  Ha gara n’ihu kọwapụta na mọfịm bụ okwu nwere echiche n’ụtọasụsụ nke enweghi ike igbuda n’emebighi echiche ya bụ okwu. Nke a gosiri na ọ bụrụ na ụmụakwụkwọ e jiri mọfịm olundị ha wee mebee okwu n’Igbo Izugbe, ọ ga-emebi echiche okwu ahụ nwere n’Igbo Izugbe.

Mmechi

Na mmechi, ọ dị mkpa ịrụtụ aka n’isi ihe a chọpụtara na nchọcha a nke gosiri na mọfịm/usoro mmebeokwu olu Igbo Waawa na-emetụta ụmụakwụkwọ ndị Waawa n’odide okwu Igbo Izugbe.

Ntụnye Aro

                Site na nchọpụta nchọcha e nwetara na nchọcha a ka onye nchọcha ji atụnye aro na ndị nkụzi kwesịrị ka ha na-achịkọbara ụmụakwụkwọ Waawa asọmpi n’ihe gbara odide okwu Igbo Izugbe na ka e si eji mọfịm Igbo Izugbe emepụta okwu n’Igbo Izugbe ma kụzikwaara ha ndịiche dị n’etiti mọfịm Igbo Izugbe na nke olundị ha.

Edensibịa

Ali, A. (2006). Conducting Research in Education and the Social Sciences. Enugu: Tashiwa Networks .

Emenajọ, E.N.; Okolie, O.O.; Ekwe, B.U.; & Madụakọ, O.N. (1985). Igbo Maka Sinịọ, Sekọndịrị 4.Ibadan: Univeristy Press.   

Farinde, R.O. (2005). Nigerian Languages in Education and National Development: Journal of Teacher Education. 8(1) 19 – 25.

Federal Ministry of Education (2009). Senior Secondary School Curriculum Igbo for Secondary Schools. Abuja: NERDC.

Federal Republic of Nigeria (2008). National Policy on Education. Lagos: NERDC Press.

Finch, G.U. (2000). Linguistic Terms and Concepts. London: Macmillan Press.

Ikekeọnwụ, C. I.; Ezikeọjiakụ, P.A.; Ubanị A.I.; & Ugoji (1999) Fọnọlọji na Grama Igbo. Ibandan: African Press .

Ikekeonwu, C.I. (1986). Aspects of Dialectology. Retrieved on September 2, 2014 from www.journalofwestafricanlanguages.org/files/pdf/15-2/jwal.15-2-ikekeonwupdf retreived 2/9/14.

Mbah, B.M. & Mbah, E.E. (2014). Atụtụ Amụmamụ Asụsụ. Nsukka: University of Nigeria Press.

Nnachi, R.O. (2007). Advanced Psychology of Learning and Scientific Enquiries. Owerri: Totan  Publishers.

Nworgu, B.G. (2006). Educational Research: Basic Issues and Methodology. Nsukka: University Trust Publishers.

Oraka, L.N. (1983). The Foundations of Igbo Studies. Onitsha: University Publishers.

Skinner, B.F. (1957). Verbal Behaviour. New York: Appletion.

The African West Examinations Council (2000, 2002, 2003, 2004, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012). Chief Examiners’ Reports Nigeria. Lagos: WAEC.

 

 

 

 

 

 

Ntụlegharị Ọnọdụ Nleda Anya Ụmụnwaanyị n’Ụfọdụ Ejije Ọlọrọọhụrụ Igbo

Ezebube, Chinedu C., Akaeze, Chioma M. & Ego, Charity C.

Ngalaba Lingwistiks, Igbo na Asụsụ Naịjirịa ndị Ọzọ

Mahadum Naịjirịa, Nsụka

Ụmịedemede

Nchọcha a mere ntụlegharị ọnọdụ ụmụnwaanyị n’ụfọdụ ejije ọlọrọọhụrụ Igbo. Ọnọdụ mgbanwe n’etu e si ahụta agwa nwaanyị n’oge ọlọrọọhụrụ, ọ kachasị n’agụmagụ abụghị nke a ga-eleghara anya. Nke a mere ọrụ nchọcha a ji chọọ ịchọpụta etu e si eleda agwa nwaanyị anya n’ejije ọlọrọọhụrụ nakwa etu ụmụnwaanyị ndị e ledara anya si gbaghaa ọnọdụ nleda anya ha. Ejije ndị e ji mee nchọcha bụ Obidiya nke Enyinna Akoma, Nke m ji ka nke Gabriella Nwaozuzu na Ọnọdụ ugo nke Joyce Obidiebube. Nchọcha a gbasoro usoro atụtụ feminizim. Na nchọpụta, ọrụ nchọcha a chọpụtara na alụmdi, amụtaghị nwa nwoke, okpukperechi/ekpemekpe na agụmakwụkwọ bụcha ụzọ e si eleda ọnọdụ ụmụnwaanyị anya n’ejije ndị a họọrọ. A chọpụtakwara na ụmụnwaanyị ndị e ledara anya n’ụzọ ndị a rụtụrụla aka gbaghara ma megide ọnọdụ nleda anya ha site n’ịbụ ndị ezinaụlọ na obodo ha ji eme ọnụ. Na nchịkọta, ọrụ nchọcha a gosiri na e nwere ike isi n’ejije ọlọrọọhụrụ kwalite ọnọdụ ụmụnwaanyị.

Mkpọlite

Afrịka bụ mba ọtụtụ obodo na mmadụ mejupụtara. Mba ndị a mejupụtara ya bụ ndị nwere omenaala, nkwenye na usoro okpukpere dị iche iche. Ndịiche ndị a na-abịa n’ụdị dị iche iche dịka ụdị asụsụ, usoro ekike, usoro okpukpere/ofufe na nkwenye. N’Afrịka, e nwere ọtụtụ mpaghara dị iche iche mejupụtara ya. Naijirịa bụ otu n’ime mba ndị a. Agbụrụ ndị Igbo bụ otu n’ime agbụrụ atọ gbara ọkpụrụkpụ mejupụtara ala Naịjirịa. Yoruba na Hausa bụ abụọ ndị ọzọ. O nwekwazịrị agbụrụ nta ndị ọzọ ndị dịka Fulani, Efik, Ibibio, Tiv, Ijaw, d.g.z. Ndị Igbo bụ agbụrụ nwe ala ebe a na-akpọ ala Igbo. Ogbalu (1981) sịrị na otu o sila dị, ọtụtụ ihe jikọtara  ndị a na–akpọ ndị Igbo ọnụ – asụsụ, omenaala, ụdị ịkpa agwa, ụdị nkwenye ha nwere n’ebe ndụ dị (oriri na ọṅụṅụ, ihe mgbu na iru ụjụ), okpukperechi na nkwenye n’ebe mmụọ dị (chukwu, agbara/arụsị na chi dịgasị iche iche). Echiegu (1984) kọwara na ndị Igbo dịka agbụrụ nọọrọ onwe ha nwere omenaala na ụzọ obibi ndụ nke ha. Agụgụ (2006) kọwakwara na ndị Igbo na-asụ asụsụ Igbo dịka asụsụ nne ha. E nwekwara steeti ndị Igbo bigasị na ya n’ala Naijirịa. Steeti ndị a gụnyere: Abịa, Anambra, Ebonyi, Enugu na Imo. Ha batakwara n’ụfọdụ steeti ndị a: Delta, Akwa-Ibom, na Rivers (Agugu, 2006).

Malite na mgbe e nweghị ike ịgụta ọnụ maọbụ cheta, Naịjirịa bụ obodo nwoke bụ onyeisi obodo maọbụ ezinaụlọ – ya bụ usoro adịmike nwoke/patrịaki. Usoro a bụ otu n’ime njirimara nkwenye ndị Igbo. Ọ bụ usoro obibi/ọchịchị na-eme ka ụmụnwaanyị nọrọ n’okpuru ụmụnwoke. Ọ bụ usoro ọchịchị na-enye ohere ka ụmụnwoke bụrụ ndị nwe obodo ebe ụmụnwaanyị ga-eso n’ihe ndị ụmụnwoke nwe.  E nwere oke n’ihe gbasara ọrụ ndị nwoke na-arụ na nke ndị nwaanyị na-arụ. Ịmaatụ, a na-ahụta ụmụnwaanyị dịka ndị ọrụ ha bụ ịmụ nwa/ụmụaka na ilekọta nwa/ụmụaka nakwa isi nri. N’obodo dịka Enugwu Ezike n’Enugwu, nsọ dịka nsọ ịgba n’ezi bụ nke ọ bụ naanị ụmụnwaanyị na-asọ. Na nkwenye ndị Igbo (Naịjirịa), ụmụnwoke anaghị esonye n’ọrụ ụlọ dịka ịzụ/iledo ụmụaka (Abidemi, 2005). Ihe ndị a ka e weere dịka nke gbasara naanị ụmụnwaanyị. Ụmụnwoke ka a na-ewe dịka ndị nwere ike, obi siri ike, nkwenye n’onwe ha na inwe ike ịlụso ndị ọbụla chọrọ ịkpagbu obodo ha ọgụ. Ụdịrị ikikere a ụmụnwoke nwere bụ nke a na-ahụtakwa n’ụdị ọrụ ha na-arụ.  Ụmunwoke na-eweta ihe ndị ezinaụlọ ha chọrọ ebe ụmụnwaanyị na-ahụ maka iledo ụmụaka anya, iledo ụlọ na isi nri. Ụmụnwaanyị na-enyekwa aka n’ịkọ na iweta ihe ubi. A na-akpọ ụmụnwoke naanị mgbe e nwere ọrụ e chere na ụmụnwaanyị agaghị arụnwu.

A bịa na nhụrụụwa ụmụnwaanyị n’ala Igbo, ndị Igbo na-ahụta ụmụnwaanyị dịka ndị enweghị oke na be nna ha; ndị bụ naanị na be di ha ka ha nwere ọnọdụ nke kpatara e ji asị na ‘ùgwù nwaanyị bụ di ya’. Ndị Igbo na-ahụtakwa ụmụnwaanyị dịka ndị ga-anọrọ n’okpuru di ha ma na-eme naanị ihe bụ ọchịchọ obi di ha n’agbanyeghị ma ha anọ na mkpagbu, iru ụjụ maọbụ mmekpa ahụ. Nke a mere Ketu (1987) jiri kọwaa na agwa ụmụnwaanyị n’ihe gbasara ọmụmụ bụ ike kacha ike niile Chineke nyere ha. Ọ sị na ọ bụ ọmụmụ ka e ji mara ụmụnwaanyị niile, ọ kachasị n’ala Igbo. Ketu (1987) kwenyere na ụmụnwaanyị nwere ugwu mana ọ dịghị nwaanyị ọbụla e jiri kpọrọ ihe ruo mgbe ọ mụtara nwa, tụmadị nwa nwoke n’ezinaụlọ a lụbatara ya, ma nke kasị njọ bụ ma nwaanyị lụọ di, ma ọ mụtaghị nwa. Ihe Ketu na-arụtụ aka kpọmkwem n’elu ebe a bụ na ugwu nwaanyị na be di ya bụ ọmụmụ (tụmadị ọmụmụ nwoke) n’ihi na ọ bụ ọmụmụ bụ ike kacha ike niile Chineke nyere ha. Ọrụ ụmụnwaanyị n’ala Igbo bụkwazi nke e kwenyere na ọ bụ ọrụ ezinaụlọ. A bịa n’ihe gbasara omenaala dịka iti mmọnwụ, a naghị ekwe ka ụmụnwaanyị sonye n’iti mmọnwu maọbụ bịa ya nso. Naanị mmụọ ụmụnwaanyị nwere ike ịgọ bụ nke a hụtara ka mmụọ naanị nwaanyị na-atọrọ nri nke ọ bụkwa nwaaanyị ka e ji wube ya maọbụ na nwaanyị wubere ya dịka ‘Ada Ọha’ n’obodo Ọkpatụ n’Enugwu. Ndị Igbo dịka mba na-ezipụta nhụrụụwa na nkwenye ha n’ebe nwoke na nwaanyị nọ site n’agụmagụ ha.

Nwadike (1992) kọwara agụmagụ dịka ihe ọmụmụ bụ ọrụ nka nke sitere n’echiche pụta ma bụrụ nke e si na ya egosipụta ma na-ahụ ndụ. Kolawale na Modupe (1997) kwuru na site na mkpachara anya maọbụ akpachaghị anya, ụmụnwoke na-ede agụmagụ na mmalite odide agụmagụ mba Afrịka na-akwado mkpagbu ụmụnwaanyị. Agwa ụmụnwaanyị na nhaziakụkọ ka a na-eguzobe ka ha nwee mkpagbu sitere n’aka agwa ụmụnwoke. A na-akpagbu ụmụnwaanyị n’obodo ma ọ bụrụ na ha amụtaghị nwoke na be di ha. Ọtụtụ akụkọ akọọla ka e siri chụpụ ụfọdụ ụmụnwaanyị na-enweghị ike ịmụtara di ha opekatampe, otu nwa nwoke. A na-ahụtakwa ụdị ụmụnwaanyị ndị a dịka ndị abaghị uru n’obodo ha. Ọmụmaatụ, n’akwụkwọ Things Fall Apart nke Achebe (1958) dere, Okonkwọ gbuuru nwunye ya mụụrụ ya ụmụnwoke atọ na-agwaghị ya nwaanyị otu ewu ebe Madume n’akwụkwọ The Concubine nke Elechi Amadi (1996) dere nwere mbuda mmụọ nye nwunye ya enweghi ike ịmụtanwuru ya nwa nwoke. Agụmagụ ndị mba Afrịka bụ nke na-akwalite agwa ụmụnwoke dịka ndị mkpagbu ebe ụmụnwaanyị bụ ndị a na-akpagbu; ebe ụmụnwoke na ụmụnwaanyị anaghị aha nhatanha (Fonchingong, 2006). Nke a ka o jiri dị oke mkpa ịtụle banyere ka e si ahụta agwa ụmụnwaanyị n’agụmagụ mba Afrịka.

Ọzọ kwa, e kewara agụmagụ ụzọ atọ gbara ọkpụrụkpụ – akụkọ, ejije na abụ. Ihe ọmụmụ a gbadoro ụkwụ na ngalaba ejije. Ikeokwu (2000) kọwara ejije dịka emereme nke onye/ndị mmee na-ejije agwa maọbụ akparamagwa onye/ndị ọzọ n’ihu ndị nkiri bụ ndị akaebe n’elu nkwago maọbụ obom. Okafo (2004) kọwara ejije dịka ụdị agụmagụ e mebere ka a na-emepụta na nkwago. Ndị na-emepụta ya na-ewere ọnọdụ ka agwa, mee ihe mmepụta ma kwuo ihe ndị a na-ekwu n’ụdị mkparịtaụka. Na nkọwa Okafor (2011), ejije dịka njije nke mmadụ na-ejije ekere, nke na-egosi ya na ihe ọ na-eme.

Mbunuuche nchọcha a gbadoro ụkwụ na ntụlegharị ọnọdụ ụmụnwaanyị site n’iji ejije ndị a: Obidiya nke Enyinna Akoma dere, Nke M Ji Ka nke G. I. Nwaozuzu dere na Ọnọdụ Ugo (Adịghị Egbe Mma) nke Joyce Ifeoma Obidiebube dere. Nchọcha a ga-emejupụta mbunuuche ya site n’:

  1. inyocha ka e si ledaa agwa nwaanyị anya n’ejije Obidiya, Nke M Ji Ka na Ọnọdụ Ugo;
  2. ịchọpụta ka agwa nwaanyị ndị e ledara anya n’ejije ndị a họọrọ si gbaghaa ma megide ọnọdụ nleda anya e ledara ha;
  3. ịmata mpụtara mgbagha ọnọdụ nleda anya agwa nwaanyị n’ejije ndị a họọrọ; na
  4. ilebanye anya n’ụzọ e nwere ike isi kwalite ọnọdụ ụmụnwaanyị n’ejije Igbo.

Nchọcha Ndị E Merela n’Isiokwu

                N’ebe a, a ga-enyocha ọrụ ndị nchọcha ndị ọzọ merela nke metụtara isiokwu ọrụ nchọcha a na-elebanye anya na ya. Nke a ga-aga n’ihu n’ịtụziri onye nchọcha aka gbasara mbọ a gbarala n’isiokwu a na-ede maka ya; nakwa mkpa nchọcha a na-eme ugbu a dị. Eze (2008) mere nchọcha n’ihe gbasara ọnọdụ ụmụnwaanyị n’Adaeze nke Nwadike (1998) dere na Ọdị Ụkọ na Mba nke Okebalama (2003) dere. Ebumnuche nchọcha ya bụ isite n’ihe ọmụmụ ya, gbaa uru ụmụnwaanyị bara n’anwụ ma kwalite ọdịmma na agamnihu ụmụnwaanyị n’ezinaụlọ nakwa n’obodo ha tinyekwara iji iduuazị ndị ọ họọrọ wepụta ihe ndị zoro ezo dị n’ime ha bụcha ihe nkọcha dị iche iche metụtara ụmụnwaanyị. Eze (2008) gbadoro ụkwụ n’usoro nkọwasị na nkọwami wee mee nhazi nchọpụta ya. O mechakwara jiri atụmatụ Virginia Woolf na de Beauvoir tụlekọrịta ọnọdụ ụmụnwaanyị n’anya Nwadike na Okebalama. Eze (2008) chọpụtara na odee Adaeze gosipụtara akparamagwa agwa a kpọrọ Adaeze dịka onye nwere umeala na ndụ ya niile ma gosipụtakwa agwa Ụzụmma dịka agwa nwaanyị ọbụla kwesịrị iṅomi. N’aka nke ọzọ, ọ kọwakwara na atụmatụ Beauvoir na Woolf adabachaghị nke ọma iji nyochaa Adaeze mana ọ dabara nke ọma n’Ọdị Ụkọ na Mba n’ihi na odee Ọdị Ụkọ na Mba gosipụtara ụmụnwaanyị dịka ndị ajọ obi. Eze (2008) rụtụrụ aka na a na-ezipụta agwa ụmụnwaanyị dịka nne na nwunye, ndị ndidi, ndị nwere ajọ obi, ndị nwere obi umeala dgz. Myiri dị n’etiti nchọcha Eze (2008) na nke a bụ na ha abụọ na-enyocha ọnọdụ ụmụnwaanyị n’ala Igbo ebe ndịiche dị n’etiti ha metụtara ndịna na ngalaba agụmagụ ha ji arụ ọrụ.

                Emielu (2011) nyochara jenda dịka o si metụta agwa nwaanyị n’ejije Tess Onwueme nke a kpọrọ Go Tell It to Women (1991). Ebumnuche nchọcha ya bụ ịchọpụta ka nzipụta ụmụnwaanyị dị n’ala Naijirịa dịka na mmetụta oge ọlọrọọhụrụ nakwa oge ọchịchị onye kwuo uche ya. Emielu na nchọcha ya gbadoro ụkwụ n’atụtụ feminizim nakwa ‘womanism’. O ji atụtụ ndị a we chọpụta ụzọ e nwere ike isi kwalite ọnọdụ ụmụnwaanyị ma nye ha ike nnwereonwe n’obodo. Emielu (2011) chọpụtara na a bịa na mpaghara ụwa a bụ Naijirịa, ndọlị maka ịkwalite ikikere maọbụ ọnọdụ ụmụnwaanyị inwere onwe ha ka bụ nke na-enwe nnukwu ihe ịma aka n’ihu. Myiri dị n’etiti nchọcha Emielu (2011) na nke a bụ na ha abụọ jicha ejije ọlọọrọọhụrụ enyocha banyere ọnọdụ ụmụnwaanyị ma jirikwa atụtụ feminizim mere atụtụ njiarụọrụ nchọcha ha. Ndịiche dị n’etiti ha abụọ bụ na Emielu (2011) ji ejije bekee mee nchọcha ya ebe nchọcha a ji ejije Igbo mere ihe mgbakwasị ụkwụ maka nnweta data.

                Anyanwu (2015) lebara anya n’etu e si ekewapụ ụmụnwaanyị n’iduuazị Buchi Emecheta The Joys of Motherhood na nke Chimamanda Adichie Purple Hibiscus. Ebumnuche nchọcha ya bụ iji iduuazị ndị a kpọrọ aha ma gosipụta nkewa a na-ekewapụ ụmụnwaanyị n’omenaala. Ọrụ ya gbadoro ụkwụ n’atụtụ feminizim. Anyanwu (2015) chọpụtara na nkewapụ a na-ekewapụ ụmụnwaanyị n’omenaala abụghị naanị ụmụnwaanyị ka o metụtara; kama, o metụtara mmadụ niile. Ọ rụtụrụ aka na ọnọdụ ịlụ karịa otu nwaanyị nakwa ịmụ ọtụtụ ụmụ nke pụtara ihe n’iduuazị ndị ahụ tinyere agwa ukwu ụmụnwaanyị na nnukwu mmekpa ahụ. Nnaife na The Joys of Motherhood bụ nwoke dara ogbenye, nke enweghị ike inyeju nwunye ya na ụmụ ya afọ ma na-achọkwa ịlụta nwunye ọzọ ebe Eugene na Purple Hibiscus na-eti nwunye ya ihe kwa mgbe nke na-eme ka ime na-apụ ya. Nnu Ego na The Joys of Motherhood nwere obi mgbawa ma nwụọ ebe Beatrice na Purple Hibiscus bụ onye nọ na nsogbu anọkwataghị. N’agbanyeghị na nchọcha ndị a gbadoro ụkwụ na nzipụta ụmụnwaanyị, ha dịwagara iche. Anyanwu (2015) lebara anya n’iduuazị bekee ebe nke nchọcha a bụ n’ejije Igbo.

Nwoye (2016) mere nchọcha n’ihe gbasara ịzụ nwaanyị n’akwụkwọ dịka o si pụta ihe n’iduuazị Adaeze (1998) na Ọdi Ụko na Mba (2003). Mbunuche nchọcha ya bụ ilebanye anya ma chọpụta ka ịzụ nwaanyị n’akwụkwọ siri pụta ihe n’iduuazị abụọ ndị a kpọrọ aha ma tụlekwaa uru na ọghọm dị n’ịzụ nwaanyị n’akwụkwọ dị ka o si pụta ihe n’iduuazị ndị ahụ. Nwoye (2016) gbadoro ụkwụ n’atụtụ rịfọmist we mee nchọcha ya. Site na nchọcha ya, ọ chọpụtara na ịzụ nwaanyị n’akwụkwọ na-enyere ya aka iwepụ ihere n’anya ma mepee ya anya nke ime mmụọ na nke elu ahụ. Ịzụ nwaanyị n’akwụkwọ na-eme ka ha mata ihe na-eme na gburugburu ha na ụwa dum ha bi n’ime ya. Nwoye (2016) chọpụtakwara na ọghọm dị n’ịzụ nwaanyị n’akwụkwọ bụ na ọzụzụ ụmụnwaanyị na-ebute mgbawa obi, ngharịpụ, ịgba alụkwaghịm, enweghị ugwu na nsọpụrụ nye ndị nke ha. Myiri dị n’etiti nchọcha Nwoye (2016) na nke a bụ na ha abụọ gbadoro ụkwụ n’ilebanye anya n’ọnọdụ ụmụnwaanyị no. Ndịiche dị n’etiti ọrụ nchọcha ndị a bụ na Nwoye (2016) gbadokarịrị ụkwụ n’azụm nwaanyị n’akwụkwọ ebe nchọcha a na-eleba anya na ntụlegharị ọnọdụ ụmụnwaanyị.

Ọrụ nchọcha ndị e nyochara n’elu lebara anya n’ụzọ dịgasị iche iche e si ezipụta ụmụnwaanyị mana o nweghị nke nyochara n’ebe ọ dị ukwu, ntụlegharị ọnọdụ ụmụnwaanyị. Ọrụ nchọcha ndị e nyochara nyochara naanị ụzọ e si eleda agwa nwaanyị anya ebe nchọcha a gara n’ihu inyocha etu ụmụnwaanyị ndị e ledara anya n’ejije ndị a họọrọ si gbaghaa ọnọdụ ha dịka ụmụnwaanyị.

 

 

Atụtụ Njiarụọrụ

Nchọcha a họọrọ atụtụ feminizim dịka atụtụ njiarụọrụ ya. Na mbụ, a na-ahụta ụmụnwaanyị na gburugburu mmadụ dịka ndị ọrụ ha bụ ọmụmụ na ọzụzụ ụmụaka. Atụtụ feminizim bụ atụtụ na-akwalite ọnọdụ ụmụnwaanyị. Atụtụ a na-agbarụ ihu nye mkpagbu a na-akpagbu ụmụnwaanyị n’obodo na nkewapụ a na-ekewapụ ha n’obodo n’ihi nkwenye nke enweghị oke uche nke ndị nwoke kwenyere gbasara ụmụnwaanyị. Atụtụ feminizim na nkọwa Griffith (2002) gosiri na mgbado ụkwụ atụtụ a bụkarị n’ihe gbasara nwaanyị nakwa nhụrụụwa nwaanyị. Atụtụ a na-agba mbọ ịhụ na agwa nwaanyị abụghị onye a na-akpagbu akpagbu; ma bụrụkwa onye ọnụ na-eru n’okwu n’obodo. Balogun (2011) kwuru na atụtụ feminizim na-agba mbọ ịhụ na ụmụnwaanyị gbahapụrụ onwe ha pụọ n’ohu maọbụ ikike ụmụnwoke. Nke a gosiri na atụtụ a na-agba mbọ ịhụ na ụmụnwaanyị bụụrụ ndị nwere ikike n’obodo ma bụrụkwa ndị ọnụ na-eru n’okwu. Ndị odee banyere atụtụ a bụ feminizim dịka Gorring, Hawthon na Mitchell (2010) gbaghara ọnọdụ abụm nwoke na ikikere nwoke ịnọ n’ọkwa ebe nwaanyị ga-anọgide n’okpuru ha. Atụtụ feminizim na-agbarụ ihu n’ebe ihe gbasara mmegbu na nleda anya n’ebe agwa nwaanyị nọ. Ebumnobi atụtụ a bụ ịtọghapụ agwa nwaanyị ma mee ka ndị ụwa hụ na ha bụ ihe. Dịka atụtụ, Feminizim na-akatọ mmabido na nkewa omenaala na obodo na-eweta n’etiti abụm nwoke na abụm nwaanyị. Feminizim na-elebakwa anya na nzipụta ụmụnwaanyị n’omenaala dịgasị iche iche nakwa mgbanwe ha gabigoro.

Atụtụ Feminizim nke onye nchọcha họọro bụ atụtụ kwesịrị ekwesị iji mee nchọcha a n’ihi na o metụtakarịrị ntụlegharị uche gbasara ka e si ahụta ọnọdụ ụmụnwaanyị dịka ndị enweghị ọnụ okwu maọbụ uru ha bara site n’ịkwado ka e were ụmụnwaanyị ka e si were ụmụnwoke na gburugburu mmadụ ma kwadokwa ha ka ihe ọma ha na-eme gawanyezie n’ihu nke ọma.

Nleda Anya Ụmụnwaanyị n’Ejije Ndị A Họọrọ

Ọ dị ọtụtụ ụzọ e si ledaa ụmụnwaanyị anya n’ejije ndị a họọrọ maka ihe ọmụmụ a. Ụzọ ndị a metụtakarịrị alụmdi, amụtaghị nwa nwoke, okpukperechi/ekpemekpe, agụmakwụkwọ na akụ nwoke. N’ebe a, a ga-egbubi aha ejije ndị e ji eme nchọcha iji mee ka e nwee ike ịkpọtụrụ nke ọbụla a chọrọ aha n’ụzọ dị mfe; Obidiya (ODY), Nke M Ji Ka (NMJK) na Ọnodụ Ugo (ỌU).

Alụmdi

N’ala Igbo, a na-eleda nwaanyị ọbụla alụghị di anya. A hụtara alụmdi dịka ihe dị oke mkpa nke nwaanyị ọbụla kwesịrị imejupụta. Ọ bụrụ na nwaanyị alụghị di n’ala Igbo, ụfọdụ na-ahụta ya dịka onye enweghị uru ọbụla ọ baara onwe ya. N’otu aka ahụ, ọnọdụ ya na be nna ya anaghị enwe ezi mpụtara n’ihi mmekpa ahụ ọ ga na-enweta n’aka ụmụnne ya na ndị nọdebere ya nso. Nleda anya ụmụnwaanyị alụghị di metụtakwara iwe ihe ọbụla ha kpatara dịka nke nna ha.

N’ejije ỌU, ọ bụ mkpa alụmdi dị nye ụmụnwaanyị mere Chike, nwanne nna Ngọzị jiri gbochie Ọnụọha ịlụ Ngọzị n’ihi anyaụfụ (60). Ọ bụkwa mkpa alụmdi dị mekwara nwunye nwanne Okonkwọ Mmadụka jiri ga chere Chisom, bụ onye ọzọ chọrọ ịlụ Ngọzị n’ụzọ ma kọọrọ ya elu na ala iji gbochie ya ịlụ Ngọzị (60). Mmegide a nwanne nna Ngọzị na nwunye nwanne Okonkwọ Madụka megidere Ngọzị iji gbochie ya ịlụ di bụ iji hụ na Ngọzị bụ onye ọnọdụ ya dị ala n’obodo n’ihi na ugwu anaghị adịrị ada ọbụla alụghị di kama ugwu na-adịrị ada ọbụla na-abịa abịa na be nna ya. Nleda anya n’ebe ụmụnwaanyị alụghị di nọ mere Obiọra, nwanne Ngọzị jiri nwe ike imegide Ngọzị n’ụzọ dị iche iche. Mgbe Ngọzị kpọrọ Obiọra nwanne ya nwoke ịkọwara ya na ya chọrọ ime adoption (80) iji nweta nwa nke ya ebe ya alụghị di, Obiọra megidere Ngọzị site n’ịgbagha atụmatụ Ngọzị bụ ime adoption mgbe ọ gwara ya sị na nke ahụ agaghị eme n’ezinaụlọ ha ma chetakwara ya na ihe niile ọ (Ngọzị) kpatara n’ụwa bụ nke ya (Obiọra) na ezinaụlọ ya (80). Okwu Obiọra a bụ iji gosi na ihe ọjọọ mere nwaanyị ọbụla alụghị di n’ihi na a na-ahụta ya dịka onye na-akpa akụ akpasara ndị ọzọ. N’agbanyeghị na Ngọzị lụọrọ Obiọra nwaanyị, rụọrọ ya ụlọ, zụọrọ ya ụgbọala ma bidoro ya ahịa (88), o gbochighị Obiọra imeso ya ajọ omume dịka onye enweghị oke na be nna ya. Naanị otu ihe Ngọzị rịọrọ Obiọra na ndụ ya ka Obiọra jụrụ imere ya n’ihi na alụmdi Ngọzị alụghị emeela ka ihe niile Ngọzị kpatara na ndụ ya bụrụ nke nna ya (nwanne ya nwoke) na nkwenye ndị Igbo. Ọzọ kwa, ọ bụkwa n’ihi mkpa alụmdi dị na ndụ ụmụnwaanyị mere Ngọzị jiri hapụ ama nna ya gaa ebe ọzọ, zụrụ ala ebe ọ rụrụ ụlọ nke ya ka Obịọra mara na o nweghị ihe ha na-azọ (86). Ọpụpụ Ngọzị si na be nna ya pụọ ebe ọzọ ga zụrụ ala o ji rụọ ụlọ bụ n’ihi na Igbo kwenyere na nwaanyị enweghị oke ala na be nna ya.

N’ejije ODY, a hụtakwara mkpa alụmdi dị na ndụ agwa a kpọrọ Oriakụ. Oriakụ lụrụ ụmụnwaanyị atọ mana o nweghị afọ ojuju banyere ha n’ihi anyaukwu. Oriakụ dịka agwa ukwu zipụtara mkpa alụmdi dị na ndụ ụmụnwaanyị n’okwu ya mgbe ọ na-atụle ka ọ ga-esi wepụ ndụ Ọnụma, di Obidiya (3). O leturu Obidiya nwunye Ọnụma anya site n’ịhụta ya ka onye ga-anara onye gburu di ya aka azụ ma lụọkwa ya n’ihi na nwanyị agaghị enwe ọnụ okwu ma ọ bụrụ na o nweghị di. Mkpa a hụtara alụmdi dị na ndụ ụmụnwaanyị bụ ya mere Oriakụ ji tụnyere Obidiya dịka onye agaghị ewere maka na ya gburu di ya ghara ịlụ ya ma ya chọọ (3). Nke a bụkwa iji gosi na mpụtara ụmụnwaanyị bụ nke a hụtara naanị dịka ihe ga-enwe isi mgbe ha no na be di.

                N’otu aka ahụ kwa, mkpa alụmdi pụtakwara ihe nke ọma n’ejije NMJK. Ọ bụ n’ihi mkpa alụmdi dị na ndụ ụmụnwaanyị n’ala Igbo mere Eze Onyekwere jiri nwee ike ịlụtakwu nwunye nke abụọ a kpọrọ Achalụ n’agbanyeghị na ọ lụọla nwaanyị nke mbụ. Ọ bụkwazi n’ihi mkpa ọ dị na nwaanyị ọbụla ga-alụ di mere Eze Onyekere jiri we na-akpọ ụmụ ya ndị nwaanyị “ama ndị ọzọ” (8) na “o juru ụlọ egheghị nri” (45). Nke a bụ iji gosi na a na-eleda nwaanyị ọbụla alụghị di anya n’obodo n’ihi na a na-ahụta ya ka onye enweghị uru ọ baara nne na nna ya maka na nwaanyị enweghị oke na be nna ya.

Amụtaghị Nwa Nwoke     

                N’ihi na a na-ahụta ụmụnwaanyị n’ala Igbo dịka ama ndị ọzọ, o nweghị ihe e ji ọmụmụ naanị ụmụnwaanyị n’agwaghị ya nwoke kpọrọ. Nke a bụ n’ihi na a hụtara nwa nwoke dịka onye ga-azachi aha nna ya ma bichie obodo maọbụ obi nna ya mgbe nna ya nwụrụ ma hụtakwa ụmụnwaanyị dịka ama ndị ọzọ. N’ihi na nwaanyị ga-alụ di, nna/nwoke nwe ụlọ anaghị ewecha ya ka ezi ihe maọbụ mbawanye ụba mgbe ọ bụ nwaanyị nwaanyị ka nwunye ya na-amụtara ya.

                Nsirihụụwa nwaanyị nọ na be di ya ma ọ mụtaghị nwa nwoke bụ nke jọgburu udele ma sigbuo nkapị. N’ihi na ndị Igbo na-ahụta ụmụnwaanyị dịka ndị ọmụmụ dị n’aka, ọ bụrụ na nwaanyị nọ be di ya amụtaghị nwa nwoke, o pekatampe otu nwa nwoke, ụfọdụ na-ahụta ya dịka onye abaghị uru na be di ya. Nleda anya na akaja a na-eleda ma na-emenye ụmụnwaanyị amụtaghị nwa nwoke na be di ha n’ala Igbo bụ nke a maghị okwu kacha dabaa nke ọma a ga-eji kọwaa ya.

Ọnọdụ ụmụnwaanyị amụtaghị nwa nwoke pụtara ihe n’ejije NMJK nke ukwuu site na mmekpa ahụ na nkọjọ a na-akọjọ Ugochi, nwunye Eze Onyekwere (na ụmụ ya ndị nwaanyị) n’ihi na o nweghị ike ịmụtara di ya onye ga-anọchite anya ya n’obi ya mgbe ọ nwụrụ. Nke a buteere Ugochi akwa arịrị nke mere ka o chee na ọ bụrụ na chi ya menworo otu n’ime ụmụ ya ndị nwaanyị ka ha ghọrọ nwoke, na ụwa agaghị ajọrọ ya njọ (7). Akwa Ugochi, nwunye Eze Onyekwere na-akwa bụ n’ihi nleda anya na mmekpa ahụ di ya na nwanne di ya na-emekpa ya na ụmụaka ya n’ihi amụtaghị nwa nwoke. Ọtụtụ ụmụnwaanyị Ugochi mụtara abụghị ihe a na-ele anya. Ugochi na-ahụta ụwa ya dịka ihe jọgburu onwe ya n’ihi enweghị ugwu n’anya di ya na ndị obodo niile n’ihi na o nweghị ike ịmụtanwuru di ya nwa nwoke ga-anọchite anya ya ma ọ nwụọ. Nke a pụtara na o nweghị afọ ojuju n’ebe ụmụaka ya ndị nwaanyị nọ. Site kwa n’ekwumekwu Ugochi, o doro anya na ihe ụwa jọọrọ onye ọbụla na-amụtaghị nwoke njọ ebe ọ maara ndị mụtara nwoke mma.

N’otu aka ahụ kwa, Agbọọma, otu n’ime nwa Ugochi kwupụtakwara etu o si dịrị ya banyere mmegbu a na-emegbu ha na nne ha n’ihi na ha abụghị nwoke site n’ịjụ ka ọ pụtara na ha bụ ụmụ ya abụghị mmadụ (7). Agbọọma n’okwu ya gosiri mwute ya n’ihi nleda anya nna ha na-eleda ha na nne ha n’ihi na ha abụghị nwoke. O mekwara ka nne ya bụ Ugochi mara na ha bụ ụmụnwaanyị bakwara nnukwu uru maka na e wezuga nwaanyị, a gaghị enwe ihe dịka ọmụmụ. Eze Onyekwere kpọkwara ụmụ ya “ama ndị ọzọ” (45). N’ebe a, n’agbanyeghị na ụmụnwaanyị ndị a Eze Onyekwere na-ekwu maka ha bụ Eze Onyekwere mụrụ ha, o jighị ha kpọrọ ihe n’ihi abụm nwaanyị ha. Ọ hụtara ha dịka ‘ama ndị ọzọ’ na ‘o juru ụlọ eghe nri’ n’ihi na o ledara ha anya rienne maka na ha abụghị nwoke nke nwere ike ịnọchite anya ya n’obi ya ma ọ nwụọ. Ọgọọma, nwanne Eze Onyekwere nwaanyị kwadokwara echiche a mgbe o kwuru na Ugochi bịara mụjuoro ha ụlọ n’ụmunwaanyị ụmụnwaanyị (17). N’agbanyeghị na Ọgọọma bụ nwaanyị, o kwenyeere echiche nwanne ya nwoke bụ Eze Onyekwere n’ileda nwunye ya na ụmụaka ya anya. O jighị ụmụaka nwunye nwanne ya nwoke mụtara kpọrọ ihe ma o jighịkwa anya ahụ nwunye nwanne ya bụ Ugochi n’ihi amụtaghị nwa nwoke ya. Mpụtara okwu ndị a Eze Onyekwere na nwanne ya nwaanyị bụ Ọgọọma ji tụnyere ụmụnwaanyị dịka ‘ama ndị ọzọ’ na ‘o juru ụlọ eghe nri’ bụ iji gosi na ọnọdụ ụmunwaanyị na be nna ha adịghị elu n’ihi na a sị na nwata nwaanyị gafee ‘onye mụrụ gị?’ ọ bụrụ ‘onye na-alụ gị?’. Ihe nke a pụtara bụ na ụmunwaanyị bụ ọbịa na be nna ha maka na ha lụọ di, ha esi be nna ha pụọ ma bụrụ nwunye onye lụrụ ha; we bụrụzia ọbịa na be nna ha.

                N’ihi amụtaghị nwa nwoke Ugochi, Eze Onyekwere mechakwaara lụta nwaanyị ọzọ aha ya bụ Achalụ, onye na-enweghịkwa ike ịmụtara ya nwa nwoke. Amụtaghị nwa nwoke Achalụ mere ka di ya chụlaa ya be nna ya (91 na 92). Nchụla Eze Onyekwere chụlara nwunye ya gosiri na ọ bụrụ na nwaanyị enweghị ike ịmụtara di ya nwa nwoke, ọnọdụ ya na be di ya agaghị ezu oke.  Nke a bụ iji gosi mkpa ọmụmụ nwa nwoke dị na ndụ nwaanyị ọbụla lụrụ di n’ihi na ọ ga-eme ka o nwee ọnọdụ na be di ya.

Okpukperechi/Ekpemekpe

                   A bịa n’ihe gbasara okpukperechi n’ala Igbo, nwaanyị ọbụla bụ nke a hụtara dịka onye ekwesighị iji aka ya họrọ chi nke ọ ga-efe. Chi ọbụla di ya na-efe bụ nke a hụtara dịka Chi nwaanyị ga-eferịrị. Ọ bụrụ na nwaanyị elechaa anya hụ na Chi di ya na-efe abụghị ụdị Chi ọ chọrọ ife ma jiri aka ya họrọ Chi nke ọ ga-efe/fewe Chi ọzọ, a na-ahụta nwaanyị ahụ dịka onye ejighị mmasị di ya kpọrọ ihe ọbụla.

               N’ejije NMJK, nleda anya nwaanyị gbasara ekpemekpe pụtara ihe nke ọma. Mgbe Ugochi, nwunye Eze Onyekwere chọpụtara na ‘Ogwugwu’ nke ya na di ya nakwa ezinaụlọ ha  na-efe abụghị ụdị Chi ọ chọrọ ife n’ihi na ọ naghị emere ya ihe ọma ọ chọro, ọ gbahapụrụ ofufe Ogwugwu ma fewe ‘Chi nwa bekee’ (Kraịst). Ọgọọma hụtara Ugochi dịka onye jere isoro ndị ụka kwugheriwe ọnụ (18) mgbe ọ bịara ịmata ka ọ bụ nwanne ya nwoke zigara lọọlọ ya ụka n’ihi na ọ họọrọ Chi nke ọ ga-efe. Nke a bụ iji gosi na ọ bụrụ na nwaanyị hapụ Chi di ya na-efe fewe Chi ọzọ ma di ya achọpụtaghị, ndị nọ ya n’akụkụ ma banyere ya ga-ajụ di ya ase iji mata ma ọ bụ nkata ya na nwunye ya ka ọ bụ n’ohi ka nwunye ya na-ezuru ofufe Chi ọzọ. Omeeokwe n’okwu ya kwadokwara echiche a bụ na nwaanyị ekwesighị ife Chi ọzọ karịa Chi di ya na-efe mgbe ọ sị: “Onye tụrụ na nwaanyị mmadụ lụrụ ga-efe Chi sọrọ ya hapụ nke di ya?” (57). Nke a bụ iji gosi na nleda anya ụmụnwaanyị metụtakwara usoro ekpemekpe n’ihi na a na-ahụta ha dịka ndị ga-eferịrị Chi di ha na-efe ma ọ masịrị ha ma ọ masịghị ha. N’ihi na lọọlọ Eze Onyekwere bụ Ugochi gbahapụrụ ife Ogwugwu febe Kraịst, ndị obodo hụtara ya dịka arụ n’ihi na Chi di Ugochi na-efe bụ Ogwugwu ka Ugochi kwesịrị ife dịka omenaala siri kwado.

Agụmakwụkwọ

                N’ala Igbo, a na-eleda ụmụnwaanyị gụrụ oke akwụkwọ anya n’ihi na a na-ahụ ha dịka ndị enweghịzi ihere na ndị wara nkịrịnka anya. Agụmakwụkwọ ụmụnwaanyị ọ kachasị agụmakwụkwọ di elu (mahadum) na-ebutere ha ọghọm ọ kachasị n’ebe alụmdi nọ n’ihi na a na-eleda ha anya site n’ịhụta ha ka ndị agaghị enye di ha ugwu na nsọpụrụ ruuru ha.

                N’ejije ỌU, nleda anya nyere ụmụnwaanyị gụrụ oke akwụkwọ pụtara ihe nke ọma n’ebe agwa a kpọrọ Ngọzị nọ. Ojukwu n’okwu ya zipụtara echiche a bụ ileda ụmụnwaanyị gụrụ oke akwụkwọ anya mgbe ọ sị Ọnwụka, nna onye chọrọ ịlụ Ngọzị – “Gwa nwa gị ya pụta na mmadụ anaghị anyụ nsị ebe ahịhịa ka ya ogo. Udele bụrụ anụ oriri, ndị mbụ aka eriela ya” (56). Okwu a Ojukwu gwara Ọnwụka mgbe ọ bịara ịjụtara nwa ya nwoke chọrọ ịlụ Ngọzị ase na nke Ojukwu bụ iji gosi nleda anya a na-eleda ụmụnwaanyị gụru oke akwụkwọ dịka ndị anya ha wara agaghị ekwe ha nọrọ n’okpuru di ha. N’aka nke ọzọ, Ọnwụka kwadokwara echiche Ojukwu n’ebe ụmụnwaanyị gụrụ oke akwụkwọ nọ site n’idepụta n’akwụkwọ ozi o zigaara Chinedu nwa ya sị “… Anyị chọpụtara na udele bụrụ anụ oriri na ndị mbụ kaara irichaala ya … Ụkwa a ị na-apị, mkpụrụ adịghị ya. Ngọzị hụrụ ụzọ karịa gị. Mmadụ anaghị anyụ nsị ebe ahịhịa ka ya ogo… Mmadụ agaghị akpacha anya koro agbara ghaa onwe ya n’ahụ” (ỌU: 58). Ọnwụka site n’okwu ya n’ozi o zigaara nwa ya nwoke ledara ụmụnwaanyị ndị gụrụ oke akwụkwọ anya site n’ịhụta ha ka ndị agaghị ebinwu ndụ dịka nwunye ma nọrọ n’okpuru di ha.

Akụ Nwoke

                A na-ahụta ụmụnwaanyị lụrụ di dịka otu n’ime akụ di ha kpatara n’ala Igbo. Ụmụnwaanyị bụ ndị a na-ahụta dịka otu n’ime ngwongwo di ha nwere. Mgbe ụfọdụ, ọ bụrụ na nwaanyị na-eme nke ọma n’ebe ihe enwe enwe dị, a na-asị na ọ bụ site na nkwado di ha maọbụ nna ha ka ha jiri bụrụ ihe ha bụ. Ọ bụrụ na nwaanyị akpata akụ ma nwaanyị alụghị di, a na-asị na akụ niile ọ kpatara bụ nke nna ya maọbụ nwanne ya nwoke. Ọzọ kwa, dịka akụ nwoke, ụmụnwaanyị bụ ndị di ha na-ahụta dịka ndị enweghị ike iji aka ha họrọ ihe ha ga-eme. Naanị nke di ha chọrọ ka ha mee bụ nke omenaala kwadoro ụmụnwaanyị kwesịrị ime.

                N’ejije NMJK, Eze Onyekwere sị; “…M ga-eje bute ya ebute. Ọ kwarị nwaanyị m jiri ego m lụta?”(30). Okwu a Eze Onyekwere jiri tụnyere Ugochi nwunye ya bụ nke na-ebuda ọnọdụ ụmụnwaanyị ala. O zipụtara ụmụnwaanyị dịka ndị enweghị ikikere ọbụla. Okwu a na-ezipụta na n’ihi na Eze Onyekwere ji ego ya lụta Ugochi nwunye ya, ihe ọbụla masịrị ya ka ọ ga-eji nwunye ya mee. N’otu aka ahụ kwa, Eze Onyekwere kwuru sị na “e wepụ ime a ọ dị, ana m echefuola nwa anụ ọhịa dị ka ya. Ọ ha ka ihe m na-eme? Ọ bụ m akọtaghị na nwunye m na-efu, a jụwa ihe mere o ji fuo” (61). Nke  a bụ iji gosi nleda anya Eze Onyekwere ledara nwunye ya Ugochi n’ihi na ọ hụtara ya dịka otu n’ime akụ ọ kpatara nke o nwere ike imemina mgbe ọbụla masịrị ya n’ihi na ọ bụ ego ya (Eze Onyekwere) ka o ji lụọ ya ma naanị ya (Eze Onyekwere) nwere ikike idobe nwunye ya n’ọnọdụ ọ chọrọ ka ọ nọdụ.

              N’ejije ODY, nzipụta nwaanyị dịka otu n’ime akụ nwoke kpatara nke e nwere ike ịkwagharị otu ọbụla nwoke (onye kpatara ya bụ akụ) siri chọọ pụtara ihe n’okwu Oriakụ mgbe ọ sị: …Nwaanyị ya ga-eme gịnị? O sie ike m kpọọ ya n’ụlọ nye ya ego, lụọ ya” (3). Site n’okwu Oriakụ a, a ga-ahụta nleda anya o ledara Obidiya nwunye Ọnụma site n’ịhụta ya ka onye enweghị ike ime ihe ọbụla ma ya gbuo di ya. O ledara Obidiya anya site n’ịhụta ya ka onye nwere ike inwe akpịrị ịnara ego n’isi di ya na onye ga-achọ ịlụ onye gburu di ya. Nke a bụ iji gosi nleda anya a na-eleda ụmụnwaanyị dịka ndị amaghị ihe ha chọrọ.

          A bịakwazie n’ejije ỌU, e zipụtara nwaanyị alụghị di dịka onye ihe niile ọ kpatara bụ nke nwanne ya nwoke (nna ya). N’ejije ỌU, Obiọra hụtara Ngọzị nwanne ya nwaanyị dịka onye ihe niile ọ kpatara n’ụwa kwesịrị ịbụ oke ya na ezinaụlọ ya. O ledara Ngọzị nwanne ya nwaanyị anya n’ihi na ọ lụghị di maka na onye alụghị di kwesịrị ịbụ onye akụ ọ kpatara ga-abụ nke nna ya dịka a hụtara n’ala Igbo. Mgbe Ngọzị jụrụ na ya agaghị akpọrọ Anaezichihe, nwa Obiọra ka ya na ya biri (79) ma sị na ya chọrọ ime adoption (80), Obiọra gwara ya na nke ahụ agaghị eme eme n’ezinaụlọ ha n’ihi na ihe dum o nwere bụ nke ya na ezinaụlọ ya (80). Okwu Obiọra a bụ iji gosi nleda anya a na-eleda nwaanyị ọbụla alụghị di n’ala Igbo dịka onye bụ oke nna ya. Nwaanyị alụghị di bụ nke okwu Obiọra zipụtara dịka onye enweghị ike iji aka ya họrọ onye ọ chọrọ ka o rie ihe ọ kpatara. Obiọra hụtara adoption Ngọzị chọrọ ime dịka arụ n’ihi na ọ chọghị ka onye ọzọ rie akụ Ngọzị kpasara ma Ngọzị nwụọ ma ọ bụghị ya na ezinaụlọ ya.

Mgbagha Ọnọdụ Nleda Anya Ụmụnwaanyị n’Ejije Ndị A Họọrọ

                N’ihi na ụmụnwaanyị bụ ndị e ledara anya n’ọtụtụ ụzọ n’ejije ndị a họọrọ maka nchọcha a, na mpaghara a, a ga-atụle agwa ụmụnwaanyị ndị e ledara anya iji mata ka ha si gbaghaa ma megide ọnọdụ nleda anya e ledara ha.

Mgbagha Ọnọdụ Nleda Anya Agwa Nwaanyị n’Ejije ỌU

                N’ejije ỌU,  Ngọzị gbaghara ma megide ọnọdụ ịhụta nwaanyị dịka onye enweghị uru ọbụla ọ bara karịa ịlụ di, ịmụ na iledo ụmụaka, na imere di ya ihe ọbụla ọ chọrọ site n’ịmalite na nwata na-anọchite anya ụlọakwụkwọ ya n’ịgba ọsọ na egwuregwu dị iche iche malite na praịmarị ya ruo na mahadum. Ngọzị na-agba ọsọ na Lokalụ Gọọmenti, Steeti levụlụ nakwa ‘Federal’ levụlụ. Ọ gaala nọchite anya Naijirịa na mpaghara dị iche iche n’ofesi na mba ndị isi ojii dị iche iche (33). Nnọchite anya a Ngọzị nọchitere ụlọakwụkwọ ya na Naijirịa na mba dị iche iche bụ iji gosi na nwaanyị bara nnukwu uru nye obodo ya. Agụmakwụkwọ niile Ngọzị na-agụ bụ site na ‘scholarship’ e nyegasịrị ya ka o ji agụ ha. Nke a megidere ọnọdụ ịhụta nwaanyị dịka ihe abaghị uru n’ihi na ọ bụ site n’ego a na-akwụ Ngọzị ka e si azụ ụmụnne ya ndị ọzọ n’akwụkwọ (36). Ọ bụ eziokwu na ọ bụ nna mụrụ nwata kwesịrị ịzụ ya n’akwụkwọ mana Ngọzị gbaghara ya bụ nkwenye site n’iji ugo Chi ya na-etu ya azụ onwe ya na ụmụnne ya n’akwụkwọ.

                A bịakwa n’ebe ọnọdụ ileda ụmụnwaanyị ndị gụrụ oke akwụkwọ anya site n’ịhụta ha ka ndị anya ha wara agaghị ekwe cheta ndị nke ha, Ngọzị gbaghara ọnọdụ a site n’iji ihe niile o ritere n’agụmakwụkwọ ya bụrụ ọpụrụiche n’obodo. Ọ bụ site na mmepe anya akwụkwọ Ngọzị gụrụ mepere ya mere o ji baara obodo ya oke uru site n’ịzọpụta ha n’aka ndị Obiukwu chọrọ ikpochapụ obodo ha bụ Uguweke (104) na inyere ndị obodo ya aka n’ụzọ dị iche iche. Ọ bụkwa agụmakwụkwọ Ngọzị gụrụ tunyere ya ugo n’obodo ya nke mere e jiri chie ya ‘Adadịọramma I’ nke obodo ya. Ọ bụkwa n’ihi akpamike Ngọzị na-akpa n’obodo ya bụ Ugwueke mere ha ji were aha otutu dị iche iche dịka Nwaanyịbụife, Ugegbe Oyibo, Icheoku nwa Okonkwọ, Odogwu nwaanyị na Ada Ugo (85) ezipụta akpamike ọ na-akpara ndị obodo ya. Nke a bụ iji gosi na ọ bụghị mgbe ọbụla ka ébé ji ata ji n’ihi na nhụta a hụtara nwaanyị dịka onye anaghị echeta obodo ya ma ihe ọma meere ya bụ nke Ngọzị gbaghara.

                N’otu aka ahụ kwa, Ngọzị gbaghara ọnọdụ ịhụta nwaanyị dịka ama onye ọzọ. N’ezie, o nweghị mgbe Ngọzị ji gosi na nwaanyị nwere oke ala n’ama nna ya kama ọ matara na ugwu ka adịrị ada mgbe ọ bụ ọbịa na be nna ya karịa mgbe o bi ebi. Ọ bụ n’ihi nke a mere Ngọzị ji hapụ ama nna ya gaa ebe ọzọ zụrụ ala ebe ọ rụrụ ụlọ nke ya (87). Ngọzị megidere echiche ahụ sị na nwaanyị bụ ama ndị ọzọ site n’ichekwaba ezinaụlọ nna ya ka ama nna ya ghara ichi. Nke a bụ nke o mere site n’ịlụrụ naanị nwanne nwoke o nwere bụ Obiọra nwaanyị, rụọrọ ya ụlọ, zụọrọ ya ụgbọala ma nyekwa ya ego ọtụtụ ugboro ka o wee chọọ ihe ọ ga-eme (88). Ihe a niile Ngọzị meere Obiọra nwanne ya bụ iji gbaghaa n’eziokwu okwu a bụ na nwaanyị bụ ama onye ọzọ. Nwaanyị ọbụla na-elekọta ezinaụlọ nna ya iji hụ na o highị mmiri.

                Ngọzị megidekwara echiche a bụ na nwaanyị alụghị di enweghị mpụtara n’ihi na o nweghị ka ọ ga-esi enwe nwa nke aka ya site n’ịme adoption (87). ‘Adoption’ a Ngọzị mere site n’ikute nwa ya ọ kpọrọ Nkechinyere bụ iji gosi ụwa na nwaanyị alụghị di nwekwara ụzọ ọzọ ọ ga-esi nweta onye ga-akpọ ya nne. Akpamike niile a Ngọzị kpara n’ejije ỌU bụ iji gosi na nhụrụụwa nwaanyị n’oge gboo n’ala Igbo abụghịzi ka ọ dị n’oge ugbu a. Ụmụnwaanyị ugbu a dịka a hụtara na ndụ Ngọzị bụzi ndị obodo ji eme ọnụ n’ihi ike ha na-akpa.

Mgbagha Nleda Anya Agwa Nwaanyị n’Ejije ODY

                N’ejije ODY, Oriakụ ledara Obidiya anya site n’ịhụta ya ka onye enweghị ike ime ihe ọbụla ma ọ bụrụ na o gbuo Ọnụma di ya n’ihi abụm nwaanyị ya mana Obidiya gbaghara nleda anya a site n’ịga na nke dibịa aha ya bụ Akakaka ma kwụọ ihe niile ọ sị ya kwụọ iji hụ na onye gburu di ya (Oriakụ) bụ nke e kpochapụrụ ezinaụlọ ya (40-48). N’otu aka ahụ kwa, otu ndị ogbuu isi ahụ Oriakụ zigara gbuo Ọnụma di Obidiya bụkwa ndị Akakaka (dibịa) zigakwara ka ha meminaa Oriakụ na ezinaụlọ ya (49-54) n’aha Obidiya. Obidiya lụrụ ọgụ ka dike ma lụọ ya ka dimkpa iji hụ na onye gburu di ya alaghị n’efu.

                Ọzọ kwa, Obidiya gbaghakwara ọnọdụ ụmụnwaanyị ịbụ ndị ga-anọrọ n’ụlọ aza oriakụ ebe di ha ga na-aga ewelatara ha ihe ha na-eri. Nke a bụ nke Obidiya gosipụtara n’ejije a site na ị na-akpata ihe ya na di ya na-eri. Ụbọchị ahịa Eke ka Obidiya buuru abọ ya gawa ahịa (21) ebe Ọnụma nọ n’ụlọ. Mgbe Ọnụma na-abọ isi ya gbado azụ n’iro ka ndị ogbuu isi batara kụọ ya okpiri n’olu (23). Nke a bụ iji gosi na ọnọdụ ụmụnwaanyị nọ n’oge ọlọrọọhụrụ a pụrụ iche nke ukwuu nye ọnọdụ ha mgbe gboo. N’ihi mgbanwe ụbọchị, ụmụnwaanyị ugbu a dịka Obidiya anaghị achịsazi ụkwụ na aka eche ka di ha wetara ha ihe ha ga-eri. Ha onwe ha na-agba mbọ nke aka ha iji hụ na ha na ezinaụlọ ha rijuru afọ. Abọ Obidiya bu n’isi mgbe ọ na-aga ahịa gosiri na mgbe ọ lọtara, ihe ga-adịrịrị n’ime ya bụ abọ. A bịakwazie n’aka nke Ọnụma di Obidiya, isi ọ na-abọ mgbe ndị ogbuu isi bakwutere ya gosiri na ụfọdụ ụmụnwoke nwere ezinaụlọ n’oge ugbu a ejirila ịchọ mma chezọọ ọrụ ha n’ezinaụlọ ha.

Mgbagha Ọnọdụ Nleda Anya Agwa Ụmụnwaanyị n’Ejije NMJK

                N’ejije NMJK, Agbọọma, nwa Eze Onyekwere na nwunye ya bụ Ugochi gbaghara ọnọdụ ịleda ụmụnwaanyị anya site n’ịhụta ha ka ndị alụmdi dị oke mkpa na ndụ ha. Nhụta a na-ahụta ụmụnwaanyị dịka ndị ga-alụrịrị di bụ nke e ji atụnyere ha dịka ama ndị ọzọ na ndị abaghị uru ọbụla na be nna ha. Agbọọma gbaghakwara ọnọdụ ịhụta nwaanyị amụghị nwoke na be di ya dịka ndị enweghị uru ha bara n’okwu ya, “… Gị onwe gị bụ nwaanyị. Ị bara nnukwu uru site n’ịmụta anyị. Ọ bụ eziokwu na ọ dịghị nwoke dị n’ime anyị ma o nwekwara uru anyị ga-abara gị na nna anyị n’ọdịniihu” (7). Okwu a Agbọọma kwuru gosiri mgbagha ya nye mkpagbu nna ya na-akpagbu ha n’ihi abụm nwaanyị ha. Ọ kọwapụtara na ọ bụrụgodi na nna ha ekwetaghị na ha bara uru, na ya maara n’ezie na ha bụ ụmụnwaanyị bụ mmadụ ma bakwaa nnukwu uru. Ọzọ kwa, okwu ya gosipụtakwara na e wezuga nwaanyị, ọmụmụ agaghị adị. O kwuputakwara na ha ga-abara nne na nna ha uru n’ọdịniihu. Mgbagha a Agbọọma gbaghara echiche sị na nwaanyị bụ ama ndị ọzọ gosiri na ọ bụrụ na a lụpụrụ nwaanyị gaa n’ama onye ọzọ, ọ bụkwa nwaanyị ga-eme na ama agaghị echi n’ihi na e wezuga nwaanyị, naanị nwoke agaghị emenwu ihe dị n’ọmụmụ.

                Mgbe Achalụ, nwunye Eze Onyekwere nke abụọ na-akọjọ Ugochi n’ihu di ha site n’ịgwa Eze Onyekwere okwu asị banyere Ugochi (44), Agbọọma megidere okwu asị a Achalụ na-ekwu banyere nne ya site n’ịgwa ya ka ọ mara asịrị o ji nne ya asị maka na ya na-anụcha ihe ọ na-ekwu (45). Nke a bụ iji gosi nkwuwa okwu Agbọọma nwere. Ọzọ kwa, ọ bụ iji gosi na n’agbanyeghị na ya bụ nwaanyị, na ya agaghị ahapụ ka a na-arụnye nne ya aka n’anya.

                N’aka nke ọzọ, Ugochi megidere nkwenye Igbo nke sị na nwaanyị kwesịrị ife chi di ya na-efe. Ugochi kwenyesịrị ike na ọ bụ site na Chi ndị ọcha (ụka) ka nzọpụta ya ga-esi bịa. Ugochi nwere mgbagha gbasara ikpere Ogwugwu n’ihi na n’agbanyeghị na ya na di ya achụọlara Ogwugwu aja niile a sịrị ha chụọrọ ya ma Ogwugwu enyeghị ha ihe ha rịọrọ ya. Ugochi kwenyesịrị ike na ya ajụla ofufe Ogwugwu n’ihi na ya ahọrọla Chi nke ka ya mma ga-egboro ya mkpa ya bụ Kraịst.

Mpụtara dị Ọkpụrụkpụ na Mgbagha Ọnọdụ Nleda Anya Ụmụnwaanyị n’Ejije Ndị A Họọrọ

                 Site n’ịtụlegharị ọnọdụ ụmụnwaanyị n’ejije ndị a họọrọ maka ọrụ nchọcha a, a chọpụtara na agwa ụmụnwaanyị adịghịzikwa ka ọ dị n’oge gboo. Ọ bụghị naanị n’anya ka a na-ahụ ụmụnwaanyị n’oge ugbu a kama ụmụnwaanyị bụzi ndị nwere ọnụ okwu n’obodo ma bụrụkwa ndị obodo ji aba mba.

                N’ejije ODY, mgbagha ọnọdụ nleda anya agwa nwaanyị bụ Obidiya gosiri na nwaanyị bụ ihe. Ọ bụ eziokwu na Obidiya enweghị onye ọzọ o nwere n’ụwa ga-ekwuchitere ya ọnụ ya mgbe Oriakụ gburu di ya mana o gosiri Oriakụ na ego abụghị ihe niile. Obidiya jisiri ike hụ na ya megwaara Oriakụ ihe o mere di ya site n’ịgba mbọ were dibịa Akakaka na ndị ogbuu isi ya gbuo Oriakụ na ụmụ ya. Obidiya gosiri na nwoke nwere nwaanyị nwere nnukwu ihe n’ihi na ọ hụrụ na onye gburu di ya na ezinaụlọ ya bụ ndị e kpochapụrụ.

                N’ejije NMJK, mgbagha ọnọdụ ụmụnwaanyị nwere mpụtara dị mma n’ihi na ọ bụ site na nkwụgidesi ike Ugochi nwunye Eze Onyekwere kwụgidesiri ike n’ịgbaso ụzọ Kraịst mere e ji ghara igbu ụmụ ejima ndị ọ mụtara nke mere ka Eze Onyekwere nwee ndị ga-anọchite anya ya ma ọ nwụọ. Ọ bụkwa mgbanwe ọnọdụ okpukpere Ugochi mere Eze Onyekwere jiri ghara ifezi Ogwugwu ma gawazie ụka. Ọ bụkwazi mpụtara mgbanwe ọnọdụ Ugochi mere Eze Onyekwere ji hapụzie ọchịchị obodo ya ma họrọ ịnabata ụmụ ejima a mụụrụ ya ma kwuo na nke ya ji ka (112).

                N’ejije ỌU, ọ bụ n’ihi mgbagha Ngọzị gbaghara ọnọdụ ụmụnwaanyị dịka ndị abaghị uru, ndị alụmdi dị oke mkpa na ndụ ha na ndị ga-echefu ndị nke ha ma ihe dịbara ha na mma mere o jiri nwe ike ịbara ezinaụlọ ya uru site n’ịlụtara Obiọra nwanne ya nwoke nwaanyị, rụọrọ ya ụlọ, zụọrọ ya ụgbọala ma wubere ya ahịa ugboro ugboro iji hụ na ama nna ya echighị. Mpụtara mgbagha ọnọdụ ụmụnwaanyị mere Ngọzị ji baara obodo ya uru. N’ikpeazụ, nwanne Ngọzị bụ Obiọra gbara ọsọ ọchụ n’obodo ha mgbe ọ hụrụ na atụmatụ ya imenye Ngọzị ihere ruo n’ọnwụ site n’igbochi ili ozu ya abụghị ihe bịara na mmezu n’ihi na ndị obodo ekwenyeghị n’atụmatụ ya imekpa onye metara ha nke ọma ahụ.

Nchịkọta

                Na nchịkọta, ihe ọmụmụ a gbadoro ụkwụ n’ịtụlegharị ọnọdụ ụmụnwaanyị n’ejije ọlọrọọhụrụ Igbo ndị a họọrọ. Ọnodụ ụmụnwaanyị ndị e ledara anya dịka ndị ọnọdụ ha dị ala n’ala Igbo bụ nke nchọcha a nyochara ma chọpụta na ọ bụ n’oge gboo ka nke a pụtara ihe nke ọma n’ala Igbo mana n’oge ugbu a, n’ihi ọbịbịa ndị ọcha na ihe ha jiri bịa dịka agụmakwụkwọ na ụka, ụmụnwaanyị abụghịzi ndị ọnọdụ ha dị ala n’ihi na ha amarala ụzọ kacha mma nke ha ga-esi weta ezi mgbanwe na gburugburu ha na-enweghị mmekpa ahụ ụmụnwoke maọbụ ịmekpa ụmụnwoke ahụ. Ọ bụ ezie na ọ ka nwekwara ụmụnwaanyị ndị ka nọ n’ọchịchịrị nke enweghị ugwu na nsọpụrụ n’ebe ụmụnwoke nọ, mana ọ dị mkpa ịmata ọtụtụ ụzọ e nwere ike isi kwalite ọnọdụ ụmụnwaanyị n’ejije Igbo (maọbụ ngalaba agụmagụ ndị ọzọ na gburugburu mmadụ). Ụzọ ndị a metụtara ndị odee ịdị na-ezipụta agwa ụmụnwaanyị dịka ndị na-adị uchu n’ọrụ, ndị nwere ike ịpụ ma welatara ezinaụlọ na ọha obodo ha ihe ga-abara ha uru, ndị ọzụzụ n’akwụkwọ ha bara nnukwu uru na ndị bụ olu nke isi di ha nọkwasịrị maka na e gbupu olu, isi esoro.

 

 

 

 

 

 

Edensibịa

Abidemi, R. A. (2005). Patriarchy, male dorminance, the role and women empowerment in Nigeria. Nke e wetara  na  http://ateseerxiist.psu.edu/…/down  na 30th Sepụtemba, 2016.

Achebe, C. (1958). Things fall apart. London: Heinemann Educational Books Ltd.

Agugu, M. O. (2006). Ndị Igbo na akụkọ ala ha. Nsukka: Matag Printing & Publishing Enterprise.

Akoma, E. (1998). Obidiya. Ibadan: University Press Limited.

Amadi, E. (1996). The concubine. London: Heinemann Educational Books Ltd.

Anyanwu, B. J. (2015). Cultural discrimination against women in the Nigerian society: A case study of Emecheta’s The Joys of Motherhood and Adichie’s Purple Hibiscus. Arụmarụ B.A, Ngalaba Lingwistiks, Igbo na Asụsụ Naịjirịa Ndị Ọzọ, Mahadum Nke Naịjirịa, Nsụka.

Balogun, J. (2011). Approaches to modern literary theories. Nke e wetara na http://www.unilorin.edu.ng/publications/balogun/DOC5.pdf na 11th Desemba, 2016.

Echiegu, A. O. U. (1984). Translating the collects of the solemnities of the Lord in the language of African, Volume III sacrel Igbo and its rhetoric. Valen Ziano: Nihil Obstat.

Emielu, O. (2011). Gender discourse in the Nigerian society: A case study of the female gender in Tess Onwueme’s Go Tell it to Women. Arụmarụ B. A., Mahadum nke Ilorin.

Eze, P. N. (2008). Ọnọdụ ụmụnwaanyị n’Adaeze na Ọdị Ụkọ na Mba. Arụmarụ B.A, Ngalaba Lingwistiks, Igbo na Asụsụ Naịjirịa Ndị Ọzọ, Mahadum Nke Naịjirịa, Nsụka.

Fonchingong, C. C. (2006). Unbending gender narratives in African literature. Journal of International Women’s Studies, 8, (1), 135-147. Nke sitere na http://ugbrichew.edu/jiwa/0018/155I. Na 30th Sepụtemba, 2016.

Goring, P., Hawthorn, J. & Mitchell, D. (2010). Studying literature (2nd ed.). Great Britain: Bloomsbury.

Griffith, K. (2002). Writing essays about literature: A guide and style sheet. London: Thompson Heinle Incorporation.

Ikeokwu, E. S. (2000). The traditional Igbo drama and theatre: Issues and concepts. Jakadiya; A Journal of Researches in African Languages and Literature, 2 (2), 80-93.

Ketu, K. (1987). Womanhood and motherhood. A Journal of Common Wealth Literature, 22(1), 158.

Kolawole, M. & Modupe, E. (1997). Womanism and African consciousness. Trenton, NJ: African World Press & The Red Sea Press.

Nwadike, I. U. (1992). Ntọala agụmagụ. Nigeria: Ịfụnanya Publishers.

Nwaozuzu, G. I. (2013). Nke m ji ka. Enugu: Format Publishers.

Nwoye, N. J. (2016). Ịzụ nwaanyị n’akwụkwọ dịka o si pụta ihe n’iduuazị Adaeze na Ọdị Ụkọ na Mba. Arụmarụ B.A, Ngalaba Lingwistiks, Igbo na Asụsụ Naịjirịa Ndị Ọzọ, Mahadum Nke Naịjirịa, Nsụka.

Obidiebube, J. I. (2007). Ọnọdụ ugo ( adịghị egbe mma). Nkpor-Onitsha: Lincel Publishers.

Ogbalu, F. C. (1981). Ndụ na omenaala ndị Igbo. Onitsha: University Publishing Company.

Ọkafọ, C. U. & Ewelukwa, U. (2008). Nhazi asụsụ Igbo. Onitsha: A. C. Global Publishing Co. (Nig). 

Okafo, S. O. (2004). Akanka n’agụmagụ Igbo: Ederede na ọdịnaala. Enugu: Colours Communication.

Okafor, J. N. (2011). Ejije. N’ime J. I. Obidiebube, C. J. Anidobe & C. C. Ekwealor (Odz.), Amụmamụ ozuruọha Igbo 2 (ihu 58-67). N. P.: Homer & Hammer Ltd.

 

 

 

 

Ọghọm dị na Ngwakọrịta Asụsụ Igbo na Asụsụ Bekee: Nrụtuaka n’Asụsụ Mgbasaozi Azụmahịa Ndị

na-ere Ọgwụ Ọgwọnnuọrịa (Multicure Medicine)

 

nke

Nweze, Ifeoma M. (Ph.D.) 1

Alex Ekwueme Federal University, Ndufu-Alike Ikwo, Ebonyi State, Nigeria

ifeomanweze62@yahoo.com 08030965053

                                                                

na

Mpamugo, Emmanuel E2

Ebonyi State University, Abakaliki Ebonyi State, Nigeria                                                                                                   nwaokebest@gmail.com 08061109362

                                           

 

Ụmịedemede

Asụsụ Igbo bụ asụsụ e jiri mara ndị Igbo. Ọ bụ otu njirimara ndị Igbo kacha dị ọkpụrụkpụ ma karịcha pụta ihe nke ọma. Asụsụ Igbo nwere usoro, ma n’odide ma n’ọsụsụ. Ya mere e ji nwee mkpụrụedemede ndi e pụtara e ji ede ya iji mee ka ya bụ asụsụ tozuo oke ma kwụrụ chịm. Ndị Igbo nwe asụsụ na-agwakọrịtazi ya na asụsụ Bekee Ọ dịzie ka a ga-asị na asụsụ Igbo egheghi eghe. Ọ bụ omume dị otu a kpalitere ndị nchọcha a ileba anya n’asụsụ Igbo; ngwakọrịta asụsụ nakwa ụzọ ha si angwakọrịta asụsụ Igbo na asụsụ Bekee iji tule mmekpahụ o nwere ike iwetara asụsụ Igbo. Ndị nchọcha gbadoro ụkwụ n’atụtụ ngwakọrịta asụsụ nke Esen (2016) wee tulee njatule a natara. Ndị nchọcha chọpụtara na ọ bụ etinyeghi uchu na ejighi ihe kpọrọ ihe butere ụdị akparamagwa a maka na okwu bekee ndị a gwakọrịtara ha na asụsụ Igbo nwechara ihe a na-akpọ ha n’asụsụ Igbo. Nke a na-bute nnukwu ihe ndọlaazụ nye ọmụmụ asụsụ na omenala Igbo. ọghọ ime ka asụsụ Igbo ghara ịkwụrụ otu o kwesiri.

Ọkpụrụkpụ okwu: Asụsụ, Ngwakọrịta asụsụ na Ọghọm

 

 

 

Ndubanye

Asụsụ bụ usorookwu a haziri ahazi nwere nghọta nke mmadụ na ibe ya ji enwe mmekọrịta. Ndị maọbụ otu ọbụla nọ n’ụwa a nwere asụsụ ha na-asụ ma bụrụ asụsụ njirimara ha. Asụsụ na omenala mba na-agakọta ọnụ. N’ịkwado nke a, Chibuzor (2015) kọwara na Omenala bụ uwe e ji chọọ asụsụ mma. A bịa n’obodo anyị bụ Naịjirịa, e nwere ọtụtụ asụsụ dị iche iche nke ụfọdụ n’ime ha bụ: Igbo, Awụsa, Yoroba, Efik, Ibibio, Urobo, Igala, Nupe, Gwari, Fulani na ndị ọzọ ga mana atọ kacha pụta ihe bụ asụsụ Awụsa, asụsụ Igbo nakwa asụsụ Yoruba. Asụsụ Igbo bụ nke dị anyị mkpa ebe a. Ọ bụ ndị Igbo bụ ndị a na-ahụta na mpaghara ọwụwa anyanwụ Naịjirịa. .Asụsụ Igbo dịka Ugwu (2017) si kwu sonyere n’asụsụ ezinaụlọ a kpọrọ ‘New Benue Congo’nke sonyere na ‘Kwa sub family’. Ọkọwaokwu Wikipedia (2017) kwuru na, ndị na-asụ asụsụ Igbo ruru nde mmadụ iri abụọ na ise mana mmepe anya na mmepe obodo emeela ka ụfọdụ ndị Igbo ghara asụsụ Igbo na-asụ asụsụ Bekee nke bụ asụsụ ndị ọcha wetara n’ala anyị tinyekwara na gọmentị ala anyị kpebiri na ọ bụ asụsụ bekee bụ asụsụ izugbe a ga-eji na-ekwu ma na-ede ihe niile

Oke isụ asụsụ Bekee a, mere ụfọdụ ndị Igbo ji ree ire ha, nke mere na ha chọgodu ịsụ asụsụ Igbo, ha agwakọrịtaa ya na asụsụ Bekee. Nke a na-emetụta ndụ na ụtọasụsụ Igbo. N’itule ihe Okonkwo (1994) kwuru n’edemede Danladi (2013), ọ bụ naanị ndị Igbo bụ ndị na-enweghi mmasị n’ebe asụsụ ha nọ. Bamgbose na ndị otu ya (1995) kwenyekwara na nke a dịka ha katọrọ ndị Igbo sị na ha bụ ndị na-agbaso ihe ndị ọcha karịa ihe sitere na ndụ na omenala ha. Omume ndị Igbo na-emeso asụsụ Igbo adịghị mma. Ya ka anyị ji akpọku ụmụamaala Igbo ka anyị hie asaa n’anya ma lebara asụsụ anyị anya ka o nwee ike ịkwụsi ike. N’ihi ọnọdụ a ka ndị nchọcha a ji họrọ ilebara ndị na-ere ọgwụ ogwọnnuọrịa na-eji igwe okwu na ụgbọala ha ezisa ọhanaeze ozi azụmahịa gbasara ọgwụ ha, ọghọm dị n’ụdị omume a nakwa ihe a ga-eme iji wee kwụsị ụdị omume a.

Ebumnobi Nchọcha a

Ọtụtụ ndi Igbo ji asụsụ a gwara ọgwa akọwapụta uche ha. Ọnọdụ ngwakọrita a efela oke ọ kachasị n’ebe ndị ntorobịa nọ. Nke a na-adọla asụsụ Igbo azụ. Mkpalite nchọcha a bụ maka ileba anya n’oke ngwakọrịta asụsụ Igbo na nke Bekee igosi mmekpaahụ ọ na-ewetara otuto asụsụ Igbo. Ọ bụ mmasị ndị na-eme nchọcha a, ịmụnye ọkụ ma kpuheere ndị na-asụ asụsụ Igbo nzọhie ụkwụ ha ka ha zọgharịa ije.

 

Ngwakọrịta Asụsụ

Ọtụtụ ndị ọkachamara n’amụmamụ sayensị asụsụ atuleela ngwakọrịta asụsụ ma nye nkọwa dị iche iche maka ya. Romaine (1992) kọwara ngwakọrịta asụsụ dịka onye na-asụ asụsụ iji ọtụtụ asụsụ, olu otu maọbụ usoro dị iche iche na-akpa nkata, ka o si metụta ndị ha na ya na-akpa nkata. Nke a pụtara na onye na-agwakọrịta asụsụ na-etinye n’uche ụdị ndị ọ na-agwa okwu. Ndị dị ka Aranoff na Miller (2003) n’aka nke ha kwuputara na ọtụtụ ndị ọkachamara n’amụmamụ sayensị asụsụ akọwaala na ịgwakọrịta asụsụ bụ otu ụzọ nzisaozi kacha pụta ihe n’etiti ndị na-asụ asụsụ abụọ, dịka ịgwakọrịta olundị si dịrị ndị na-asụ otu ụdị asụsụ. Nkọwa a ha nyere pụtara na ndị nwere karịa otu asụsụ ha na-asụ n’obodo ha dịka ọ dị n’obodo Naịjirịa, ga na-agwakọrịta asụsụ ndị ahụ.

N’agbanyeghi ihe ndị a, Kaschula na Anthonissen (1995) kwenyesiri ike na ngwakọrịta asụsụ bụ ụzọ na-adịghị mma ndị na-asụ asụsụ si egbu asụsụ njirimara ha. Ha gakwara n’ihu kwuo na ndị na-agwakọrịta asụsụ na-egosipụta mperi ha nwere n’ebe asụsụ ha nọ. Lipski (1985) nọkwa n’otu akụkụ na-ekwu na a hụtala ngwakọrịta asụsụ dịka mgbagwoju anya nke echiche ime mmụọ, nke ndi na-asụ ya nwe, nke mere na ha enweghi ike ikewa asụsụ abụọ ka ha kwụrụ onwe ha dịka o kwesiri. Heredia na Altarriba (2010) kwuru na ngwakọrịta asụsụ bụ ụzọ ndị na-asụ ụdị asụsụ abụọ si ekpuchi ọnọdụ amaghị asụsụ ha ka a ghara ịhụta mperi ha. Roberto na Jeffery (2009) kwenyekwara na ngwakọrịta asụsụ bụ ụzọ ndị na-eri mperi n’asụsụ ha si emeju mperi ha. Anyị lee anya n’ihe ndị ọkachamara ndị a kwuchara, anyị ga-ahụ na ngwakọrịta asụsụ na-egosipụta iri mperi nke na-esite n’akwụdosighi ike n’asụsụ ndị.

A bịa na ngwakọrịta asụsụ Igbo na asụsụ Bekee, ndị dịka Ahukanna (1990) kọwara ngwakọrịta asụsụ Igbo na asụsụ Bekee dịka atụmatụ igbu asụsụ Igbo nke ndị na-eme ya kpachara anya wee na-eme ya. Ọ gakwara n’ihu kwuo, n’adịghị ka ndị Awụsa na ndị Yoroba, ndị Igbo anaghị anọ kpaa nkata n’asụsụ ha na-etinyeghi ya asụsụ Bekee. Ogbonna (1985) kwukwara na ngwakọrịta asụsụ kacha pụta ihe n’etiti ndị Igbo karịa agbụrụ ndị ọzọ nọ na Naịjirịa. Obiamalu na Mbagwu (2008) hụtara ngwakọrịta asụsụ Igbo na asụsụ Bekee dịka ihe na-echere uto na ịkwụsi ike asụsụ Igbo aka mgba. Anyị gbado ụkwụ na nkọwa ndị a, anyị ga-ahụ nke ọma na ngwakọrịta asụsụ Igbo na asụsụ Bekee abụghị ihe ga-enyere asụsụ Igbo aka ma ndị nwe ya bụ asụsụ. Chibuzor (2015:3) kọwara na ọtụtụ ụmụ Igbo jiri asụsụ dịka Bekee a gwakọtara ya na Igbo bido ikwu okwu, ebe ndị ọzọ na-asụ Pijin. Ọ gara n’ihu kwuo na “Ihe ọtụtụ na-aghọta n’ asụsụ Igbo akarịghị, ‘Bịa ebe a!’, ‘Gịnị bụ aha gị?’, ‘Ọbụ gịnị?’ mọbụ ‘Anụ ọfịa!’ na ‘Mechie ọnụ gị!’ Nchọpụta ụfọdụ ndị ọkammụta mere, dịka nke Ohiri-Aniche (2002) gosịpụtara na ụzọ iteghete n’ime narị ụmụaka Igbo anaghị anụ asụsụ Igbo ma ọlị. Ihe a a na-ekwu abụghị maka sọọsọ ụmụaka, ọtụtụ ndị nne na nna amachaghị asụ Igbo ọfụma, dịka n’iji Igbo kwuo ahịrịokwu anọ maọbụ ise n’etinyeghị Bekee, ma ya fọdụzịa ụmụ ha”

Ntụlegharị Nchọcha E Merela na Ngwakọrịta Asụsụ n’Asụsụ ndị Ọzọ

Ụfọdụ ndị nchọcha e meela nchọcha banyere ngwakọrịta asụsụ n’asụsụ dị iche iche. Anyị ga-atụle  nchọcha ndị e mere n’asụsụ Yoruba nakwa asụsụ Awụsa.  Na nchọcha nke Oluwaseun (2018) mere na ngwakọrịta asụsụ Yoruba na asụsụ Bekee, ọ chọpụtara na ngwakọrịta asụsụ Yoruba na asụsụ Bekee e meela ka ọtụtụ mkpụrụokwu asụsụ Yoruba funyuo anya, nke na a kpachaghị anya, nwere ike ibute ọnwụ asụsụYoruba. Ọ gakwara n’ihu ịkọwa na ọ bụ ngosi amam asụ asụsụ Bekee na-ebute ọtụtụ ndị na-asụ asụsụ Yoruba ịgwakọrịta ya na asụsụ Bekee. Na mmechi, ọ dụrụ ụmụafọ Yoruba na-asụ asụsụ Yoruba ọdụ ịgba mbọ na-asụ asụsụ Yoruba otu o kwesiri na-agwaghị ya ọgwa.

 N’aka nke ọzọ, na nchọcha nke Jatau (2017) mere na ngwakọrịta asụsụ Awụsa na asụsụ Bekee, ọ chọpụtara na n’agbanyeghi mbọ ndị ọkachamara n’asụsụ Awụsa na-agba ịhụ na a tapịara mkpụrụokwu ọhụụ ndị a na-enweta site na mmepe na mbawanye obodo nakwa ihe nka na ụzụ oge ugbu a nyere, n’asụsụ Awụsa, ụfọdụ ndị Awụsa ọ kachasị ndị ntorọbịa gụrụ akwụkwọ, ka kpọọ ịgwakọrịta asụsụ Awụsa na asụsụ Bekee mkpa karịa ịmụta ma tinye mkpụrụokwu Awụsa ndị a n’okwu. Ọ gara n’ihu ịkọwa na ụdị akparamagwa a agaghị enyere asụsụ Awụsa aka n’ịkwụrụ chịm otu o kwesiri.

            Site na ntụlegharị nchọcha ndị nchọcha abụọ anyị wepụtara n’elu, anyị ga-ahụ na ha na-arụtu aka n’otu ihe nke bụ na ọ bụrụ na a kpachaghị n’otu e si jiri asụsụ Bekee na-agwakọrịta n’asụsụ izugbe anyị dị iche iche, mgbe na-adịghị anya, asụsụ anyị ndị a ga-anwụ ma nwụọ pịịị!

Usoro Nchọcha

N’usoro nchọcha a, ndị nchọcha lebara anya na ndịnisiokwu ndị a: ebe mgbadoụkwụ nchọcha, ndị e jiri mee nchọcha, ngwa nchọcha na usoro nnata data.

Ebe Mgbadoụkwụ Nchọcha: Ebe mgbadoụkwụ nchọcha a bụ Abakaliki Steeti Ebonyi.

Ndị E Jiri Mee Nchọcha: Ndị nchọcha jiri ndị na-eji ụgbọala ere ọgwụ ogbunnuọrịa abụọ bụ “Goko Cleanser” na “Extracure Bitters”, mee nchọcha a.

Ngwa Nchọcha: Ndị nchọcha ji igwe ndọrọ okwu wee mee nchọcha a.

Usoro Nnata Njatule: Ndị nchọcha jiri igwe ndọrọ okwu wee nata asụsụ mgbasaozi azụmahịa ndị na-ere ọgwụ ogbunnuọrịa “Goko Cleanser” na “Extracure Bitters”, nke o ji wee mere njatule.

Ngosipụta Njatule Na Nkọwa Ya

Site na njatule e nwetara, onye nchọcha gbadoro ụkwụ n’atụtụ ngwakọrịta asụsụ nke Esen (2016) tụpụtara iji wee mee nkọwa.N’atụtụ a Esen kọwara na ọ dị ụzọ ihe iri na otu na-ebute ngwakọrịta asụsụ mana nke kacha pụta ihe ma bụrụ nke metụtara nchọcha a bụ ọnọdụ ngwakọrịta asụsụ nke onye na-ezi ozi ji akọwami ihe ọ na-ekwu maọbụ egosipụta n’uju ebumnobi ya. Nke a ka ọ tụpụtara n’ụzọ ngwakọrịta asụsụ atọ ndị anyị ga-eji mee ntule. Na ntule a, “SI” pụtara Standard Igbo ebe “ET” pụtara English Translation. Ụzọ ngwakọrịta asụsụ ndị a gụnyere:

Ngwakọrịta Asụsụ nke na-abata na Ngwụcha Ahịrịokwu.

                Ụdị ngwakọrịta asụsụ a bụ nke a na-ahụta n’okwu mgbe okwuu ji otu asụsụ bido okwu ya ma were asụsụ ọzọ mechie ya.

Ọmụmaatụ:

  1. Ị na-enwe miscarriage?

(SI) Ị na-enwe atụrụ ọ pụọ?

(ET)  Are you having miscarriage?

  1. Ị na-enwe sexual weakness?

(SI) Ị na-enwe adịghị ike mmekọ nwoke na nwaanyị?

(ET) Are you having sexual weakness?

  1. Ị na-enwe worm?

(SI) Ị na-enwe ntakasị okpo afọ?

(ET) Are you having warm?

  1. Ị na-enwe loss of appetite?

(SI) Ị na-anọ ọnọdụ enweghi agụụ nri?

 (ET) Are you having loss of appetite?

  1. I nwee heart failure or kidney failure

(SI) I nwee obi okpu maọbụ  akụrụ okpu                                                                                       

(ET) If you have heart failure or kidney failure

  1. Ọ bụrọkwa witches and wizard

(SI) Ọ bụghịkwa ndị na-ata amosu

(ET) It is not witches and wizard

  1. Ọ bụrụ na ị na-enwe weak erection

(SI) Ọ bụrụ na ihe iji bụrụ nwoke anaghị akwụ ọtọ

(ET) If you are having weak erection

  1. Ọ naghị akwụzi attention

(SI) Ọ naghị akwụzi ọtọ

(ET) It no longer stands attention

  1. Ọ bụrụ na ị na-enwe low sperm

(SI) Ọ bụrụ na ị na-enwe agbazughi oke

(ET) If you are having low sperm

mmirimmụọ e ji atụba nwaanyị ime

  1. Ọ na-enwe different colours?

(SI) Ọ na-enwe ụcha dị iche iche?

(ET) Is it having different colours?

  1. Nke i nwere ike ibute na public toilet

(SI) Nke i nwere ike ibute n’ụlọ mposi ọhanaeze                                                            

(ET) which you can contract from public toilet

  1. Anyị ga-akọwara gị ihe na-eme gị free of charge

(SI) Anyị ga-akọwara gị ihe na-eme gị n’anaghị ego           

(ET) We will explain to you what is wrong with you free of charge

  1. Ọgwụ anyị bụ try and see

(SI) Ọgwụ anyị bụ tulee ma hụ

(ET) Our medicine is try and see

  1. Ọgwụ anyị bụ taste and see taste and confirm

(SI) Ọgwụ anyị bụ ịṅụcha ikwuputa

(ET) Our medicine is taste and see,

ihe ọ rụrụtaste and confirm

  1. Ọgwụ anyị na-agwọ fibroid

(SI) Ọgwụ anyị na-agwọ ọnọchị akpanwa             

 (ET) Our medicine cures fibroid

  1. Ọgwụ anyị na-agwọ diabetes

(SI) Ọgwụ anyị na-agwọ ọrịa mamịrị                

 (ET) Our medicine cures diabetes

  1. Ọ na-agwọ pile

(SI) Ọ na-agwọ otuto n’akwara ọnụ ike                         

  (ET) It cures pile

  1. Ọ na-agwọ all kinds of infection

(SI) Ọ na-agwọ ọrịa na-efe efe dị iche iche                

  (ET) It cures all kinds of infection

 

  1. Ọgwụ anyị enwerọkwa side effect

(SI) Ọgwụ anyị enwerọkwa  mmekpaahụ ọ na-enye                                                                                                                                   (ET) Our medicine doesn’t have  side effect

 

  1. Onye na-aṅụ ọgwụ anyị anaghị aya ahụ at all at all

(SI) Onye na-aṅụ ọgwụ anyị anaghị  arịa ahụ ma olị                              

 (ET) Whoever takes our medicine doesn’t get sick at all

 

 

 

  1. Ngwakọrịta Asụsụ nke na-abata n’Etiti Ahịrịokwu.

                Ụdị ngwakọrịta asụsụ a bụ nke a na-apụta n’okwu mgbe okwuu ji otu asụsụ bido okwu ya, bịa n’etiti webata asụsụ ọzọ, ma werezie asụsụ o ji bido okwu mechie okwu ya.

Ọmụmaatụ:

  1. I na-enwe discharge na private part gị?

(SI) Abụ ọ na-agbapụta n’ihe i ji bụrụ nwaanyị?

(ET) Are you having discharge from your private part?

  1. Menses gị, ọ na-acha black?

(SI) Ọbara nsọ nwaanyị gị ọ na-eji oji?

(ET) Is your menses black?

  1. Lekwa opportunity i nwere n’ebe a

(SI) Lekwa ohere i nwere n’ebe a

(ET) See the opportunity you have her

  1. I mekwaa I don’t care, ọ ga-egbunyukwa gị anya

(SI) I mekwaa ọ gbasaghị m, ọ ga-egbunyukwa gị anya

(ET) If you do I don’t care, it will kill you completely

  1. Gị na nwaanyị ibe gị eyikọzina undies dịka pant, tight na ndị ọzọ

(SI) Gị na nwaanyị ibe gị eyikọzila uwe imeahụ dịka ọbante, mbeleukwu, na ndị ọzọ                                                                             

(ET) You and your fellow women should not share undies like pant, tight and others

  1. I rubeghi forty years ị baa menopause

(SI) I rubeghi afọ iri anọ ị kwụsị ịhụ nsọ gị                                                                                                              

(ET) You have not reached forty years and you entered menopause

  1. Ị naghịzi ahụ ovulation gị?

(SI) Ị naghịzị anọ ọnọdụ ihụ  nsọ gị?

(ET) You no longer see your ovulation

  1. Infection jọrọ njọ na family, ọ bata o mee everybody affect

(SI) Ọrịa na-efe efe jọrọ njọ n’ezinaụlọ, ọ bata o metu onye ọbụla                                                                        

 (ET) Infection is bad in the family; if it enters it affects everybody

  1. Kedu ndị typhoid and malaria na-akpụgharị?

(SI) Kedu ndị ọrịa ajọọ mmiri na ọrịa ịba na-akpụgharị?                                                                                        

(ET) Where are those that typhoid and malaria are making restless?

  1. Say no to sickness ka i nwere onwe gị one touch

(SI) Sị ọrịa mba ka i nwere onwe gị n’otu ntabianya                                                                                    (ET) Say no to sickness so that you will be free one touch

  1. Ike ọgwụgwụ abụrọzikwa portion gị

(SI) Ike ọgwụgwụ abụghịzikwa oke gị                       

  (ET) Weakness is no longer your portion

  1. Ọ bụrụ na ị chọọ ịfụ anyị ịbịaba direct na motor a

(SI) Ọ bụrụ na ị chọọ ịhụ anyị ịbịawa n’ụgbọala a eleghi anya n’azụ                                                                   

  (ET) If you want to see us you start  coming direct to this car

  1. Maọbụ ịbịakwute anyị na office anyị, opportunity dịkwaara gị

(SI) Maọbụ ịbịakwute anyị n’ụlọọrụ anyị, ohere dịkwaara gị                                                                        

(ET) Or you come and meet us at our office there is an opportunity for you

  1. Sọọsọ five hundred ị na-anara m ọgwụ a

(SI) Sọọsọ narị ise ị na-anara m ọgwụ a                      

(ET) Only five hundred, you are collecting this medicine from me

  1. Maka na ọ kwa promo ka anyị na-eme

(SI) Maka na ọ bụkwa ibe ọnụ ahịa ka anyị na-eme                                                                                                                 (ET) Because it is promo that we are doing

  1. After one month anyị emechie promo

(SI) Ọ bụrụ na otu ọnwa agaa anyị emechie ibe ọnụ ahịa                                      (ET) After one month we close this promo

  1. Extracure bitters ga-egbu ya bụ bacteria wee kpọlite akwara ndị nwụrụ anwụ

 ha arụbakwa ọrụ

(SI) Extracure bitters ga-egbu ya bụ nje wee kpọlite akwara ndị nwụrụ anwụ ha arụbakwa ọrụ

(ET) Extracure bitters will kill the bacteria and raise dead veins to start working

  1. E nwere quantity sperm a na-atụ anya

 ga-esi n’ahụ nwoke baa n’ahụ nwaanyị

(SI) E nwere ntụ mmirimmụọ e ji atụba nwaanyị ime a na-atụ anya ga-esi n’ahụ nwoke baa n’ahụ nwaanyị                                                                                                                                               (ET) There is quantity of sperm that is that is expected to be transferred from a man to a woman

 

  1. Ngwakọrịta Asụsụ nke na-abata na Mkpụrụokwu

Ụdị ngwakọrịta asụsụ a bụ nke a na-ahụta n’okwu mgbe okwuu na-agbakwunye mkpụrụokwu si n’asụsụ ọzọ na mkpụrụokwu nke o ji emebe okwu nke na-eme ka okwu e mebere ghara inwe asụsụ nke ọ kwụ na ya.

Ọmụmaatụ:

  1. Ovulation gị ọ na-acutacut?

(SI) Ọnọdụ ihụ nsọ gị ọ naghị abịacha otu o kwesiri?

(ET) Does your ovulation cut?

 

  1. Ọ gbatachaa ọ cutụọ

(SI) Ọ gbatachaa ọ gbabie                                                     

(ET) After flowing it will cut

 

  1. Emisskwala ọgwụ a

(SI) Ekwela ka ọgwụ a ghara irute gị                                  

  (ET) Don’t miss this medicine

 

  1. Imisseopportunity a atakwala mmadụ ụta

(SI) Ohere a gafere gị atakwala mmadụ ụta                         

 (ET) If you miss this opportunity don’t blame any person

 

  1. Ọbara ewee na-eflow ọfụma

(SI) Ọbara ewee na-agba nke ọma

 (ET) Blood will be flowing well

 

  1. Oge ọbụla ị na-acomplain

(SI) Oge ọbụla ị na-enye mkpesa

(ET) Every time you are complaining

  1. Bendịa gị ọnụ

(SI) Hịpịa gị ọnụ

(ET) Bend your mouth

 

  1. Ihe ineediri bụ Extracure bitters

(SI) Ihe ga-adị gị mma bụ Extracure bitters

(ET) What you need is Extracure bitters

 

Nchịkọta na Mmechi

Site na nchọcha e mere, anyị ga-ahụ na ngwakọrịta asụsụ Igbo na asụsụ Bekee na-edobe asụsụ Igbo n’ọnọdụ asụsụ ntọchị, o nweghi ugwu dị na ya. Nke a na-eme na ndị Igbo ọ kachasị ndị na-etolite etolite anaghịzị etinye uchu n’ịmụ aụsụ ara nne ha n’ihi na ngwakọrịta asụsụ amarala ha ahụ. Okwu asụsụ Bekee ndị a niile a gwakọrịtara ha na asụsụ Igbo nwechara ihe a na-akpọ ha n’asụsụ Igbo mana elezighi anya, amaghị eme na etinyeghi uchu n’ihe gbasara asụsụ Igbo, mere ndị a na-agbasa ozi azụmahịa ọgwụ ogwọnnuọrịa ji agwakọrịta asụsụ Igbo na asụsụ Bekee na-agbanyeghi na ndị ha na-ezisara ozi bụ ndị Igbo.

Ndị Igbo bụ ndị a maara dịka ndị dị uchu na ndị na-agbasi mbọ ike, mana a bịa n’ihe gbasara asụsụ ha, idi uchu ha na ịgba mbọ ha riri mperi. Asụsụ Igbo bụ otu n’ime asụsụ atọ kacha pụta ihe na Naịjirịa, abụọ ndị nke ọzọ bụ Awụsa na Yoroba. Ndị Awụsa na Yoroba ejighi asụsụ ha egwu egwu maka na ngwakọrịta asụsụ ha na asụsụ ọzọ abụghị maka ha, ma okenye ma nwata. Keduzi ka nke anyị ji wee dị otu a? Nkemefula bụ otu aha ndị Igbo na-aza, ya bụ na ndị Igbo ga-akawa ahụ na-asụ naanị asụsụ Igbo na-agwaghị ya ọgwa ma n’ezinaụlọ, ma n’ụlọakwụkwọ, ma n’ụlọụka, ma n’ebe azụmahịa, ma n’ọgbakọ dị iche iche, ka nke anyị ghara ifu maka ọkụkọ hapụ kwọm o nweghizi ihe ọzọ ọ ga-eji zụọ ụmụ. Ndị gọọmentị anyị na ndị ọnụ na-eru n’okwu n’ala Igbo ga-agbakwa mbọ kwado amụmamụ asụsụ Igbo site n’Ọtaakara garuo na Mahadum ma dobekwa amụmamụ asụsụ Igbo n’ọnọdụ e dobere amụmamụ ahụike, amụmamụ sayensị na teknụụzụ nakwa amụmamụ mgbakọ na mwepụ. Nke a ga-akpọlite mmụọ ndị mmadụ inwe mmasị n’ebe asụsụ Igbo nọ.

 

Ihe Ndị A Ga-Eme Iji Kwụsị Ngwakọrịta Asụsụ Ikpagbu Asụsụ Igbo

Ọ bụ eziokwu na asụsụ Bekee bụ asụsụ gọọmentị Naịjirịa wepụtara dịka asụsụ nkwekọ nke a ga-eji na-enwe mmekọrịta n’ebe dịka ụlọọrụ, ụlọakwụkwọ, na ngalaba gọọmentị dị iche iche; nke a agaghị eme ka anyị tufuo asụsụ anyị maọbụ ghara iji ya kpọrọ ihe site n’ịgwakọrịta ya na asụsụ Bekee. Ya bụ na anyị ga-agbanwe agwa ejighi asụsụ anyị kpọrọ ihe ma tinye uchu n’asụsụ anyị. Ndị nne na nna n’ezinụlọ ọbụla ga-agba mbọ hụ na ha na-akuziri ma na-asụkwara ụmụ ha asụsụ Igbo na-agwaghị ọgwa. Ndị nkuzi asụsụ Igbo n’ụlọakwụkwọ dị iche iche nakwa n’ogo dị iche iche ga-ejisi ike na-akuziri ụmụakwụkwọ ha asụsụ Igbo na-agwakọtaghị ya na asụsụ Bekee. Otu ndị na-ahụ maka nchekwa asụsụ Igbo nakwa ịhọpụta na itinye mkpụrụokwu ọhụụ n’asụsụ Igbo ga-agba mbọ hụ na ọhaneze ga-amata maka okwu ọhụụ ọbụla agbakwunyere. Ọzọ bụ gọọmentị iti iwu ga-emegide igwakọrịta asụsụ Igbo na asụsụ Bekee ọ kachasị n’ebe mgbasaozi nọ.

Edensibịa

Ahukanna, J. G. (1990). Bilingualism and Code-Mixing in         Language Use in Nigeria: The Case of Igbo- English   Bilinguals. In Emenanjo, E. N. (ed.). Multilingualism,          Minority Languages and Language Policy in Nigeria. Agbor: Central Books Limited.

Aranoff, M. na Miller, J. (2003). The Handbook of Linguistics.                Blackwell Publishers: Oxford.

Bamgbose, A. (1995). New English: A West African Perspective.            Ibadan: Musoro Limited.

Chibuzor, E. D  (2015) Nwulite Asụsụ Na Omenala Igbo by scholti:        12:26am On Dec 07, 2015 Nairaland Forum / Nairaland                 /General / Culture / Nwulite Asụsụ Na Omenala Igbo              (3575 Views)

Danlidi, S. S. (2013). Language Policy: Nigeria and the Role of                English Language in the 21st Century. European Scientific                 Journal, 10 (17).

Esen, S. (2016). Code-Switching: Definition, Types and Examples.         Owlcation Hubpages Inc. 

Heredia, R. na Altarriba, J (2001). Bilingual Lnguage Mixing: Why        Do Bilinguals Code-Switch? New York Blackwell      Publishing                 Inc, 10 (5).

Jatau, A. N. (2017). Code-Switching and Mixing Among            Hausa/English Bilinguals: A Linguistic and Socio-       Psychological Survey. A natara site na                                   https://www.academia.edu/7854819 n’ụbọchị 18/01/2019.

Kaschula, R. na Anthonissen, C. (1995). Code-Switching and Code-       Mixing in Communicating Across Cultures in South    Africa.    In Ajoundi, E. K. (2016). “The Strengths and     Weaknesses of Code-Switching and Bilingualism in the             Language              Classroom.A natara site na       www.researchgate.net/publication n’ụbọchị 9/11/2017.

Lipski, J. M. (1985). Linguistic Aspects of Spanish Language   Switching. Tempe, AZ: Arizona State            University,             Centre for Latin American Studies.A natara site na        www.journals.sagepub.comn’ụbọchị 9/11/2017.

Obiamalu, G. O. na Mbagwu, D. U. (2008).Motivations for Code-           Switching Among Igbo-English Bilinguals:A Linguistic               and Socio-psychological Survey. OGIRISI: A New Journal               of African Studies.

Ogbonna, C. C. (1985). Immortalizing Igbo Language. In Nigerian         Statesman. Tuesday January 9. Owerri: Imo Newspaper           Ltd, p 5.

Oluwaseun, O. (2018). A Sociolinguistic Study of the Effects of               Yoruba – English Code-Mixing on the Yoruba Language. A                 natara site na http://arbitrer.fib.unand.ac.id n’ụbọchị                 18/01/2019.

Roberto, R. H. na Jeffrey, M. B. (2017). Code-Switching. Chicago:        Fitzroy Dearborn Publishers.A natara site na                 www.tamiu.edu/rheredia/switch.htm n’ụbọchị 10/11/2017.

Romaine, S. (1992). Bilingualigualism. In Esen, S. (2016). Code-             Switching: Definition, Types and Examples. Owlcation:                 Hubpages Inc.

Ọkọwaokwu Wikipedia. Ndị bụ Ndị Igbo. A natara site na                        http://en.wkipedia.org/wiki/Igbo n’ụbọchị    10/11/2017

 

 

 

 

 

 

 

 

Leave a Reply