Posted by on Apr 6, 2019 in publications | 0 comments

Agwa Na Akparamagwa N’ejije Igbo

 

Nke si n’aka

 

Igbeakụ, Benjamin ChimuatỤlamỤra (Ph.D.)                                                                                                      Department of Linguistics, Igbo & Other Nigerian Languages                                                                                            University of Nigeria, Nsukka                                                                                                                                                          +234803 315 6026 benjamin.igbeaku@unn.edu.ng

                            na

nụzulike, Chinyere Ada (Mrs)                                                                                                                                  Department of Linguistics, Igbo & Other Nigerian Languages                                                                                           University of Nigeria, Nsukka                                                                                                                                                           +234703 988 7466                                                                                                                                        nkechinyereozioma@gmail.com

 

Ųmịedemede

Nchọcha a lebara anya n’agwa na akparamagwa n’ejije Igbo atọ. Ejije bụ otu n’ime ngalaba agụmagụ e nwere. Ngalaba agụmagụ ndị ọzọ bụ iduuazị na abụ. Nke ọbụla n’ime ha nwekwaziri ngalaba nta ndị ọzọ mejupụtara ha. Ejije atọ e ji rụọ ọrụ na nchọcha a bụ Obidiya nke Enyinna Akọma dere, Ajọ obi nke G. I. Nwaozuzu dere na ọnọdụ ugo (Adịghị egbe mma) nke Joyce I. Obidịebube dere. E kewara ejije a n’agba atọ: agba nke mbụ, nke etiti na nke ugbu a. Obidiya nọchiri anya ejije agba nke mbụ, Ajọ obi nọchiri anya ejije etiti ebe ọnọdụ ugo nọchiri anya ejije ugbu a. E ji atụtụ nghọta ọgụụ wee lebaa anya n’isiokwu a. Usoro e ji mee nchọcha a bụ nke sọvee ebe nsiri nweta njiatụle bụ nsepụta nsiri n’ejije. Ndị ọchọcha gbasoro usoro nkewasị agwa nke Ikeokwu wepụtara nke nwere mmetụta n’atụtụ nghọta ọgụụ bụ atụtụ nchọcha a wee zipụta ụfọdụ agwa na akparamagwa dị n’ejije atọ a. A chọpụtara na agwa ndị ahụ e zipụtara dabachara n’usoro nkewasị agwa. Oriakụ, Ezenwata, Okwuchi, Obiora na Adaeze bụ agwa ọchịchọ nke onwe n’ihi na ọ bụ ọdịmma nke onwe ha ka na-achọ na mbụ tupu nke ọhanaeze. Ngọzi, ụmụ nnadị na Pastọ Ben bụ agwa ọchịchọ ọhanaeze ndị na-achọ ọdịmma nke ọhanaeze na mbụ tupu nke ha onwe ha. Ndị bụ agwa nnọnetiti bụ Obidiya, Tanka, Uche na Oti. Ha bụ ndị na-achọ ọdịmma nke aka ha nakwa nke ọhanaeze n’otu oge. E zipụtakwara myiri na ndịiche dị n’agwa na akparamagwa dị n’ejije atọ a dị ka o si metụta agba nke mbụ, nke etiti na nke ọhụrụ.

Ọkpụrụkpụ okwu: agwa, akparamagwa, ọchịchọ, ejije Igbo

Mkpọlite

Ejije bụ otu n’ime alaka ukwu atọ e nwere n’agụmagụ. Ndị ọzọ bụ Abụ na Iduuazi. Mbah na Mbah (2007) zipụtara na ọ bụghịzi okwu a na-agbagha agbagha na agbụrụ ma ọ bụ omenala ọbụla nwere agụmagụ. Ha gara n’ihu zipụta na ebe ọ dị etu a, na ihe ọ pụtara bụ na omenala ọbụla nwere ejije ebe ọ bụ na ejije bụ otu n’ime ngalaba mejupụtara agụmagụ. Ejije malitere na mba Griik. ọ bụ site n’aka ndị Griik ka mba ụwa ndị ọzọ si malite ejije. Ejije bụ ọrụ e mebere maka mmepụta n’ama egwuregwu, obom, ma ọ bụ ebe ọbụla ọhanaeze ga-elere ma mụta ihe n’ime ya. Otu ihe ejije ji dị iche n’agụmagụ ndị ọzọ bụ emereme. E nwere ejije ọdịnala (ọnụ) na nke ugbu a (ederede). Akaeze (n.d) kwuru na a bịa n’ala Igbo, ọ dịghị mgbe a maara ejije ọdịnala malitere kpọmkwem kama ọtụtụ ndị mmadụ kwenyere na ejije ọdịnala Igbo sitere na nkwenye, mmemme ihe ịchụ aja, nkọkịrịkọ, nkọmịrịkọ nke ndị Igbo nwere wee malite. A naghị ede ejije ọdịnaala ede dị ka ejije ugbu a, nke a maara onye ma ọ bụ ndị o sitere n’aka ha na mgbe e dere ma ọ bụ mepụta ejije ahụ.

Ejije ederede mbụ n’ala Igbo sitere n’aka Anaelechi B. Chukwuezi. Aha ejije ahụ bụ Udo ka mma.Ndị ‘Oxford University Press’ bipụtara ya n’afọ 1974. Site n’oge ahụ rue taa, e nweela ọtụtụ akwụkwọ ejije Igbo. E nwere ọtụtụ mmebere ejije Igbo nke agwa (ndị mmee) bụ otu n’ime ha. Agwa bụ mmadụ ndị mere otu ihe ma ọ bụ nke ọzọ n’ọrụ nka. Omume agwa ma ọ bụ ndị mmee n’agụmagụ na-ezipụta akparamagwa ha. ọtụtụ ndị ọkammụta e meela nchọcha n’ihe gbasara agwa ma ọ bụ ọkpụkpụ agwa karịcha n’iduuazị tinyekwara ejije nakwa n’abụ. Ha gụnyere ndị dị ka Nwadike (1995), Nwaozuzu (2001), Ikeokwu (2008), Echebima na Ikeokwu (2017), Ikeokwu, Ajah, Onuzulike na Domike (2018) na ndị ọzọ. Site n’ihe nchọcha ndị a niile, o nwebeghị onye gbasoro usoro nkewasị agwa nke Ikeokwu (2008) wee sekasịa njiatụle. ọ bụ oghere a ka ndị ọchọcha chọrọ imechi site n’ịgbaso usoro nkewasị agwa a wee lebaa anya n’ụfọdụ agwa na akparamagwa dị n’ejije Obidiya, Ajọ obi na ọnọdụ ugo (Adịghị egbe mma) iji zipụta: agwa ndị e ji rụọ ọrụ, etu agwa ndị e zipụtara si daba n’usoro nkewasi agwa na ndịiche ma ọ bụ myiri dị n’agwa ndị dị n’akwụkwọ ejije atọ ndị a.

 

Ntụlegharị Agụmagụ

                Nchọcha a tụlegharịrị agụmagụ n’obere isiokwu ndị a: nkọwa ọkpụrụkpụ okwu, nnyocha atụtụ, ntụlegharị isiokwu, atụtụ nchọcha na nchịkọta ntụlegharị agụmagụ.

 

 

Nkọwa Ọkpụrụkpụ Okwu

                Okwu ndị gbara ọkpụrụkpụ e lebara anya ma kọwaa dị ka ha si metụta isiokwu nchọcha a bụ agwa na akparamagwa na ejije Igbo.

 

Agwa na akparamagwa

                Agwa bụ otu n’ime mmebere agụmagụ nkà ọbụla. ọ na-enye aka n’ebe ọ dị ukwuu ịkwalite akọrọ akọ ọbụla. Agwa bụ onye ma ọ bụ mmadụ ndị nọ n’agụmagụ. Agwa nwere ike bụrụ mmadụ, mmụọ, anụmanụ ma ọ bụkwanụ ihe anaghị eku ume. ọ bụ ihe na-eme na ndụ agwa na-akọwapụta akparamagwa ya. Akparamagwa bụ omume agwa ndị ahụ e ji rụọ ọrụ n’akọrọ akọ. ọ bụ usoro ma ọ bụ ọnọdụ odee si ekenye agwa ọrụ n’ime agụmagụ ya. Akparamagwa mejupụtara ihe ndị ahụ e ji mara agwa. Odee na-eme agwa ka o mee omume ma ọ bụ chee echiche nke ga-enyere ọgụụ aka ịmata onye agwa bụ. A na-esite n’omume agwa ezipụta akparamagwa agwa dị ka agwa ohi, asịrị, iwe na ọnụma, ezi omume, ajọ mmadụ dgz. Odee na-esite n’agwa ezipụta uche ya na nghọta ya banyere ndụ na obibi ya.  Odee nwere ikikere ịkpụ agwa etu o si masị ya ma kenye ya ọrụ nke ga-enye aka izipụta ihe ọ chọrọ izipụtara ọhanaeze.  O nwere ike itinye ajọ ma ọ bụ ezi ndụ n’ime agwa nke ga-adaba n’ozi ọ chọrọ ịgbasara ọhanaeze.

                Akporobaro (2012) zipụtara ụzọ dị iche iche e si egosi ma na-ezipụta agwa n’agụmagụ nke gụnyere ọdịdị agwa n’ile ya anya, ihe odee ma ọ bụ agwa ndị ọzọ na-ekwu ma ọ bụ kwuru maka ya, site n’ihe agwa ahụ kwuru ma chee n’obi, site n’omume agwa, site n’ọrụ agwa ahụ na-arụ n’agụmagụ nkà tinyekwara mmekọrịta ya na agwa ndị ọzọ.Ohaegbu (2016) mere ka o doo anya na agwa abụghị omume ndị ahụ dị n’ime mmadụ nke na-eme ka mmadụ dị iche n’ebe ibe ya nọ kama na agwa bụ mmadụ nọ n’akọrọ akọ. ọ bụ mmadụ nwere oke ma ọ bụ ọrụ ọ na-arụ n’agụmagụ ime ka akọrọ akọ too eto ma ọ bụ na-etowanye. ọ kọwakwara na agwa nwere ike ịbụ anụmanụ nke odee tinyere agwa mmadụ n’ime.

                E nwere ụzọ dị iche iche ndị ọkammụta si wee kewasịa agwa. Echebima na Ikeokwu (2017) zipụtara nkewasị ndị a dị ka o si metụta nke Forster (1927), Nwadike (1995), Azụonye n’ime Mbah na Mbah (2007), na nke Ikeokwu (2008). Forster (1927) gbadoro ụkwụ n’omume agwa wee kewaa agwa ụzọ abụọ: agwa raarịị na agwa ndagharị. Forster zipụtara agwa raarịị dị ka agwa ndị ahụ omume ha adịghị agbanwe malite na mbido akọrọ akọ rue na ngwụcha ya n’agbanyeghị ọnọdụ ọbụla ọ hụtara onwe ya. ọ bụrụ omume ọjọọ, ọ ga-emegide ya ruo na ngwụcha. {ma atụ: Ikpendụ n’iduuazị Anụ gbaa ajọ ọsọ bụgidere ajọ mmadụ bido na mmalite ruo na ngwụcha akọrọ akọ ahụ. ọ bụrụkwanụ omume ọma, ọ ga-emegide omume ọma ruo na akọrọ akọ abịa n’isi njedebe. {ma atụ: Ngozi n’ejije ọnọdụ ugo…bụgidere ezigbo mmadụ site na mbido ruo na ngwụcha emereme ahụ.

                Nwadike (1995), n’aka nke ya, gbadoro ụkwụ n’ugboro ole agwa pụtara n’akọrọ akọ wee kewaa agwa ụzọ atọ ndị a: agwa oke mpụta ihe/ike, agwa nro na agwa ndakpu. Agwa oke mpụta ihe ka ọ kọwara dị ka agwa pụtara ugboro ugboro n’akọrọ akọ. Agwa nro n’aka nke ọzọ bụ agwa ndị ahụ a na-ekenye obere ọrụ n’akọrọ akọ. Ha apụtachaghị oke ihe. Ebe agwa ndakpu bụ ndị a kpọrọ aha mana a nụghị olu ha, ya bụ, o nweghị mgbe ha pụtara kwuo okwu ma ọ bụ rụọ ọrụ ọbụla n’akọrọ akọ. Ima atụ: Ajọ obi n’ihu. 31 na ihu. 50, a kpọrọ aha Maazị Njọkụ na Chukwudị mana o nweghị ihe ha mere ma ọ bụ ihe ha kwuru n’ejije ahụ.

                Mbah na Mbah (2007) zipụtara ụzọ ise Azụonye si wee kewasịa agwa. Ha bụ ndị a: agwa nsi n’emereme (naming), agwa nsi n’ọdịdị (block), agwa nsi na njirimara (motifemic labelling), agwa nsi n’ọdịmara (emblematic) na agwa nsi n’ọdọ okoro (dramatic conflict). N’agwa nsi n’emereme, odee na-enye agwa aha dị ka omume ya si dị. N’agwa nsi n’ọdịdị, odee na-ewepụta oge na ohere kọwaa ihe banyere ọdịdị agwa n’ile ya anya. Agwa nsi na njirimara/omume bụ ụdị agwa a na-enwerịrị ihe pụrụ iche e ji amata ya, nke nwere ike ịbụ ihe o kwuru ma ọ bụ site n’ụzọ mmegharị ahụ ya. Ọ na-enwerịrị omume pụrụ iche e ji amata ya, ebe nakwa mgbe ọbụla ọ pụtara. Agwa nsi n’ọdịmara bụ nke a na-amata site n’ihe e sere ese, ihe nnọchite anya ma ọ bụ ihe ndị e nwere ike imetu aka. Nke ikpeazụ bụ agwa nsi n’ọdọ okoro bụ nke na-emetụta agwa ọzọ. Ka akọrọ akọ na-aga n’ihu, otu onye na-abụ onye nzuzu na onye e meriri emeri ebe onye nke ọzọ na-abụ onye maara ihe nakwa onye mmeri.

                Ikeokwu (2008) n’aka nke ya gbadoro ụkwụ na mbunuche agwa wee kewaa agwa ụzọ atọ: agwa ọchịchọ nke ọhanaeze, agwa ọchịchọ nke onwe na agwa nnọnetiti. Agwa ọchịchọ nke ọhanaeze bụ agwa ndị ahụ omume ha na ebumnuche ha bụ ime ihe ọhanaeze na obodo chọrọ. Nke a gosiri na ọchịchọ obi nke agwa ahụ bụ ịhụ maka ọdịmma nke ọhanaeze tupu ọdịmma nke aka ya. Agwa nke ọchịchọ onwe bụ agwa ndị ahụ na-achọ ka ebumnuche ha mezuo tupu nke ọhanaeze. Nke a gosiri na ọ bụrụ na ụdị agwa a abaa n’oche ọchịchị, ọ ga-ebu ụzọ kpojuo ma sụjuo akpa ya tupu o legharịa anya ịmata ihe ọ ga-emere obodo ya maka ọdịmma nke ọhanaeze. Agwa nnọnetiti dị ka aha ya si dị na-ahazị ebumnuche onwe ya na nke ọhanaeze n’otu oge. Dịka o si eme ka ebumnuche nke onwe ya pụta ihe bụkwa ka o si eme ka ebumnuche nke ọhanaeze pụtakwa ihe.

                N’ime nkewasị agwa n’agụmagụ, ọ bụ nke Ikeokwu kacha dị ọhụrụ ma zuo oke. ọ bụ nke a mere ndị ọchọcha ji kpebie ịgbaso usoro a wee lebaa anya n’agwa na akparamagwa ụfọdụ dị n’ejije atọ e ji rụọ ọrụ dịka o si metụta ejije agba nke mbụ, etiti na agba ọhụrụ. Obidiya nọchitere anya ejije agba mbụ (1977), Ajọ obi nọchitere anya agba etiti (1998), ebe ọnọdụ ugo nọchitere anya ejije agba ọhụrụ (2007).

 

Ejije Igbo

                Ejije bụ otu n’ime ngalaba ukwu e nwere n’agụmagụ. E nwere ụzọ ejije abụọ: ejije ọdịnaala (ọnụ) na ejije ugbu a (ederede). Etu a ka ọ dịkwa na ngalaba agụmagụ ndị ọzọ, iduuazị na abụ. Ikeokwu (n.d) kọwara ejije dị ka mmegharị e megharịrị ma ọ bụ e jijere ndụ na obibi ya n’elu nkwago bụ nke nwere nzim ozi, nkụzi, nakwa akpamamụ n’ebe ndị nkiri ma ọ bụ ndị ọgụụ nọ. Ọ gara n’ihu gosipụta na isi a hụrụ kwaba okpu n’ejije bụ mmereme, njije na omume omongu. Omume omongu bụ mmadụ ime omume ihe ọ bụghị. Ndị Bekee kpọrọ nke a ‘impersonation’. Nke a gosiri na ihe ọbụla a kpọrọ ejije, ma ọ bụ nke ọdịnaala, ma ọ bụ nke ugbu a ga-enwerịrị ihe nñomi n’ime ya. 

                Ejije malitere na mba Griik n’agbata senchuri isii tupu a mụọ Kraịst. ọ bụ oge mmemme abụ nke ndị Griik ji efe chi ha ofufe nke a kpọrọ Dianosis. ọ bụ n’obodo Athen kpọm kwem ka nke a mere. Ọ bụ Thepsis bụ onye mbụ mepụtara ejije. O mere nke a site n’ijije etu ha kwenyere na Chi ha si akpa agwa. ọ na-emepụta akparamagwa Chi ha bụ Dianosis. Ọ na-etinye ndị nkwe na ndị ngụ ka ọ ga-abụ ndị gụọ, ibe ha ekwee ma ọ bụ saa. Ka ha na-agụ ma na-ekwe bụ ka Thepsis na-emepụta ihe ha na-agụ ma na-ekwe n’ụdị ejije ọdachi. Ọ mepụtara ụdị ọdachi dakwasịrị chi ha na-efe nke mere na a kpọrọ ejije mbụ ahụ ejije ọdachi. Site n’oge ahụ ruo taa, ndị mmadụ kwenyesiri ike na Thepsis bụ onye mbụ mepụtara ejije tupu mba ndị ọzọ eñomiwe ụdị ihe ahụ o mere n’ụzọ dịgasị iche iche.

                Ejije Igbo sonyekwara n’otu aka ahụ nke mere na e nweela ọtụtụ ejije Igbo dịka o si metụta ejije Igbo e dere ede. Ejije Igbo bụ ejije ahụ onye Igbo dere n’asụsụ Igbo nke metụtara omenala Igbo. Ejije Igbo mbụ e dere ede bụ Udo ka mma nke Anaelechi Chukwuezi dere. E bipụtara ya n’afọ 1974. Site n’oge ahụ ruo ugbu a, e nweela ọtụtụ ejije Igbo e dere ede nke ndị e ji rụọ ọrụ na nchọcha a sokwa n’ime ha.

 

Nnyocha Atụtụ

                Atụtụ ndị e nyochara na nchọcha a bụ: atụtụ ememuomume na atụtụ ụbụrụ.

Atụtụ Ememuomume (Behaviourist theory)

Onye chọpụtara atụtụ ememuomume bụ John B. Watson n’afọ 1913. Atụtụ a na-arụtụ aka gbasara amụmamụ mmụọ mmadụ. Ọ na-ekwu na a na-enweta akparamagwa niile n’ọnọdụ. Ọ bụkwa site na mmadụ na gburugburu ya ka ọnọdụ si apụta. Baum (2005) tinyere atụtụ a n’omume, omenala na mbipụta akwụkwọ ya. Ememuomume kacha metụta omume karịa echiche, mmetụta ma ọ bụ ọmụma ihe. Atụtụ a gbadoro ụkwụ na mbunuche na omume a na-ahụ anya nakwa nkwenye na e nwere ike ịzụ onye ọbụla ime ihe n’agbanyeghị ihe dị adị n’agbụrụ o si pụta, omume e ji mara onye na echiche ime mmadụ. Ndị otu a enweghị ihe ọzọ ha kpọrọ mmụta n’abụghị mmụta agwa ma ọ bụ omume ọhụrụ site n’ịgbado ụkwụ n’ihe a hụtara n’ọgbọrọgbọdọ. Atụtụ a dabara na nchọcha a n’ihi na ọtụtụ omume agwa ndị dị n’ejije ndị a kpara bụ site n’ihe ha mụtara na gburugburu ebe ha hụtara onwe ha.

 

Atụtụ Ụbụrụ (Psychoanalytic Theory)

Atụtụ ụbụrụ bụ otu n’ime atụtụ dị iche iche e nwere. Ndị tụpụtara atụtụ a bụ Sigmund Freud (1856-1939) na Carl Jung (1875-1961). Ọ bụ Sigmund Freud bụ onye mbụ tụpụtara atụtụ a na ngwụcha senchuri iri na iteghete. Ihe nkọwa Freud na-agbado ụkwụ bụ nkwenye na echiche mmadụ amaghị onwe ya na-emetụta omume ma ọ bụ agwa mmadụ. O kwenyere na onye ọbụla nwere mmụọ amaghị onwe nke na-emetụta akparamagwa mmadụ. Atụtụ ụbụrụ bara uru n’ihi na a na-eji ya akọwa ihe banyere uto mmadụ nakwa etu ụbụrụ mmadụ si arụ ọrụ. ọzọ kwa, atụtụ a na ewe oge ma dịkwa oke ọnụ.

 

Ntụlegharị Isiokwu

                E lebara anya ebe a na nchọcha na nchọpụta ndị odee ndị ọzọ merela n’ihe banyere agwa na akparamagwa n’agụmagụ Igbo. N’uche Nwachukwu (2001), e wepụ agwa, o nweghị ihe dịka emereme n’ihi na ọ bụ agwa na-ezipụta emereme. Ọ gara n’ihu zipụta na ọ bụghị iwu na agwa ode ga-ewebata n’akọrọ akọ a rọrọ arọ ma ọ bụ akụkọ ifo ga-abụrịrị agwa mmadụ ebe ọ bụ na e nwere agwa anụmanụ, mmụọ, chi, nakwa ihe ndị anaghị eku ume. Nwadike (2001) nyochara Jụọ obinna, ụkwa ruo oge ya na Mmiri ọkụ e ji egbu mbe. ọ chọpụtara na Ubesie zipụtara omume agwa ukwu ya niile nke na-enyere ha aka n’ịgafe na nnukwu nsogbu. Nwaozuzu (2001) nyochakwara akanka Ubesie n’ọkpụkpụ agwa ya ka o si pụta ihe na Mmiri ọkụ e ji egbu mbe wee chọpụta na ọkpụkpụ agwa Ubesie na-apụ iche. Ihe o ji kwuo nke a bụ na agwa ukwu ya niile na-abụ agwa mmadụ karịa mmụọ ma ọ bụ chi. Ha niile na-enwekwa omume umeala na nsọpụrụ. Ikeokwu (2008) lebara anya n’ụfọdụ ejije Chukwuezi dere ma chọpụta na odee gbadoro ụkwụ n’omume mpako nke onwe nke agwa na-apụta ihe n’ihe niile ọ na-eme kwa ụbọchị; nke maarala ya ahụ ma bụrụkwa nke ọ gbara mbọ ịgbanwe.

                Echebima na Ikeokwu (2017) mere nchọcha banyere agwa na etu aha e nyere agwa si metụta omume agwa n’ejije Eruru na ọnọdụ ugo (Adịghị egbe mma). Ha ji atụtụ ụbụrụ mee ihe nsekasị ha. Ha chọpụtara na e nwere mmekọrịta dị n’etiti ihe na-akpali mmụọ agwa na omume agwa n’ejije ndị ahụ. ọzọ kwa, ha chọpụtara na ọ bụghị naanị na aha agwa metụtara omume ha kama na ọ bụkwa aha ndị na-atụzi aka n’okwu ọnụ ha nye agwa ndị ọzọ nọ n’ejije. Ikeokwu, Ajah, Onuzulike na Domike (2018) mere nchọcha n’akara agwa dị ka o si metuta abụ Igbo na 21st senchuri. Ha gbadoro ụkwụ n’atụtụ nghọta ọgụụ wee lebaa anya n’isiokwu a. Ha ji usoro sọvee ebe nsiri nweta njiatụle bụ nsepụta nsiri n’abụ Igbo. Ha chọpụtara na e nwere agwa na akparamagwa n’abụ Igbo. ọzọ bụ na odee abụ na-eji nnọchiaha, nkebiokwu na nkebiahịrị ezipụta agwa n’abụ.

                Myiri dị na nchọcha ndị a e zipụtara bụ na ha niile na-arụtụ aka n’ihe banyere agwa n’agụmagụ. Etu a ka ọ dị kwa na nchọcha a. Ndịiche dị na ha bụ na ebe ụfọdụ ji ejije tụlee ihe banyere agwa, ndị ọzọ ji akụkọ na abụ wee rụọ ọrụ. ọzọ bụ na ụdị ha ji lebaa anya n’agwa dị iche iche. {ma atụ: Nwaozuzu gbadoro ụkwụ n’akanka Ubesie n’ọkpụkpụ agwa ebe Echebima na Ikeokwu gbadoro ụkwụ na etu aha e nyere agwa si emetuta omume agwa. Ikeokwu Ikeokwu, Ajah, Onuzulike na Domike (2018) n’aka nke ha nyochara ụzọ ndị odeabụ si ezipụta agwa n’abụ Igbo. Ebe nchọcha a si dị iche na nchọcha ndị ọzọ bụ na ndị ọchọcha nyochara agwa n’ejije site n’usoro nkewasị agwa nke Ikeokwu wepụtara ma jiri atụtụ nghọta ọgụụ lebaa anya n’isiokwu a.

 

Atụtụ Nchọcha

Atụtụ e ji rụọ ọrụ na nchọcha a bụ atụtụ nghọta ọgụụ (ANỌ). Onye tụpụtara atụtụ a bụ Richards (1929) ebe Rosenblath (1938) na Lewis (1961) nyere aka mee ka atụtụ a gbasaa aka n’agụmagụ mba Amerịka na Jamịnị. Ọ bụ atụtụ kwenyere na ọ bụ etu ọgụụ siri ghọta agụmagụ ya bụ ka ọ ga-esi tapịa ya. Ọ na-agbado ụkwụ n’ọgụụ karịa n’agụmagụ n’onwe ya. ANỌ anaghị elebakarị anya n’odee maọbụ ndịna akwụkwọ agụmagụ. Atụtụ a na-arụtụ aka n’ọrụ ọgụụ na ntapịa agụmagụ. Ọ naghị anabata nkwenye na agụmagụ nwere otu nghọta maọbụ na agụmagụ ga-enwerịrị otu nghọta mgbe ọgụụ dị iche iche gụrụ ya. Atụtụ a na-egosipụta na ọgụụ ọbụla na-atapịa agụmagụ dịka nghọta o nwere n’ime agụmagụ ahụ. ọgụụ na-ewebata mmetụta obi ya, nghọta ya, ndụ ya nakwa amamihe ya n’ihe ọ na-agụ. Nke a na-eme ka ndị ọgụụ dị iche iche tụlee ma ghọta otu agụmagụ n’ụzọ dị iche iche.

Ubi (2017) zipụtara nghọta ọgụụ dịka nke nwere ntọala ya n’agbata atụtụ ọdịdị na atụtụ nnyocha ọhụrụ. Ndịiche ha bụ na ebe atụtụ ọdịdị na nke nnyocha ọhụrụ hiwere isi ma gbado ụkwụ n’akwụkwọ agụmagụ na ndịna ya, atụtụ nghọta ọgụụ gbadoro ụkwụ n’ọgụụ karịsịa n’ụzọ dị iche iche ndị ọgụụ si akọwapụta ihe dị n’agụmagụ. Atụtụ a dabara iji sekasịa njiatụle na nchọcha a n’ihi na ndị ọchọcha nyochara agwa ndị ha ji rụọ ọrụ dị ka ha si ghọta n’ihe ha gụtara n’ejije Obidiya, Ajọ obi na ọnọdụ ugo (Adịghị egbe mma). ANỌ dabara n’usoro nkewasị agwa nke Ikeokwu (2008) n’ihi na agwa ndị anyị kpọrọ agwa ọhanaeze ka onye ọgụụ ọzọ nwere ike ịkpọ agwa nnọnetiti ma ọ bụ agwa ọchịchọ nke onwe dịka nghọta ya n’agụmagụ ahụ si dị.

 

Nchịkọta Ntụlegharị Agụmagụ

                Ntụlegharị agụmagụ nchọcha a malitere na nkọwa okwu ndị gbara ọkpụrụkpụ. A kọwara agwa na akparamagwa nakwa ejije Igbo. Ndị ọchọcha nyochara atụtụ ndị a: ememuomume, ụbụrụ, na nghọta ọgụụ. A tụlegharịrị isiokwu ụfọdụ metụtara isiokwu a na-eme nchọcha na ya iji chọpụta oghere nchọcha a kwesịrị imechi. ụfọdụ n’ime ha bụ: Ikeokwu (2008), Echebima na Ikeokwu (2017) tinyere Ikeokwu, Ajah, Onuzulike na Domike (2018). Nchọcha ndị a niile lebara anya n’ihe gbasara agwa mana o nweghị onye n’ime ha ji atụtụ nghọta ọgụụ sekasịa njiatụle nke ọ na-enwe onye gbasoro usoro nkewasị agwa nke Ikeokwu wee lebaa anya n’agwa na akparamagwa n’ejije Igbo. ọ bụ ya kpaliri mmụọ ndị ọchọcha ịgbasoro usoro nkewasị agwa ndị ọkammụta e zipụtara n’elu wee lebaa anya n’agwa na akparamagwa n’ejije Obidiya, Ajọ obi na ọnọdụ ugo (Adịghị egbe mma).

 

Ngosi na Ntụcha Njiatụle

N’ebe a ka e zipụtara agwa ụfọdụ dị n’ejije Obidiya, Ajọ obi na ọnọdụ ugo (Adịghị egbe mma). Agwa ndị e si n’Obidiya zipụta ma were rụọ ọrụ gụnyere – Obidiya, Oriakụ,

Tanka na ụmụ nnadị.

 

Obidiya

Obidiya bụ otu n’ime agwa pụtara ihe n’ejije Obidiya. ọ bụ nwunye ọnụma Ejimọfọnna, onye ụmụegbu. Site na nkewasị agwa nke Ikeokwu, Obidiya dabara n’agwa nnọnetiti, ya bụ, n’agwa ọchịchọ nke ọhanaeze nakwa agwa ọchịchọ nke onwe. ọ bụ agwa ọchịchọ ọhanaeze n’ihi na ọ nabatara ikpe nkwụmọtọ nke onye ọkaikpe, ka orubere onye ruo ya aka. Ma n’aka nke ọzọ, Obidiya bụ agwa na-achọ ọdịmma na mbunuche nke aka ya.  Mbunche nke onwe ya ma ọ bụ nke aka ya pụtara ihe etu o si kpebie ịbọ ụgwọ di ya, ọnụma, na-aṅaghị ntị ndụm ọdụ onye nwe ala na nke ụmụ Nnadi, ‘… ndidi ka mma… Ị ga-edi. Achụla ụwa n’ike… were okwu dum si m n’ọnụ pụta… ụzọ ahụ ị chọrọ ịga anaghị aba uru…’(ihu. 27, 28 na 28). ọ chọghị ịma ihe omume ya ahụ ga-apụtara ọhanaeze.

Obidiya gbanwere dị ka ọnọdụ si wee dagharịa tụmadị n’ihe metụtara ọnwụ di ya. Na mmalite, Obidiya enweghị nsogbu ọbụla. Nke a pụtara ihe site etu o si emeso di ya nke mere na di ya kwuru okwu sị ‘Chineke nyere m gị abụghị onye ewu ma ọlị (ihu. 12). Mana egwu dagharịrị n’ebe Obidiya nọ n’ihi ọnwụ di ya. O fooro ntụtụ taa ịbọ ụgwọ ọnwụ di ya. Mbọ niile Onye nwe ala na ụmụ Nnadi gbara ime ka ọ hapụrụ Chukwu ọbọ amịtaghị mkpụrụ ọbụla. Obidiya sịrị ‘…agaghị m ekwe …onye tụrụ m n’ala ma mụ ataghị ya arụ, mụ anyụsa ya mmamịrị’ (ihu. 35).

          Obidiya pụtara ihe nke ukwuu malite na mbido ruo na ngwụcha. O so emereme na-aga n’ihu ruo na emereme a bịa na njedebe. Oke ya n’ejije a pụtara ihe n’ebe ọ dị ukwuu. ọ bụ nwaanyị hụrụ di ya n’anya nke ukwuu ma bụrụ onye rapaara n’ahụ di ya. ọ bụ nke a ka o ji kwuo na onye gburu di ya egbuola ya ‘… onye gburu ọnụma egbuela m’ (ihu. 27). Obidiya gbagịdere mbọ ruo na o mezuru ebumnuche ya n’ebe Oriakụ bụ nke metụtakwara ezinaụlọ ya. Nke a dabara n’ilu a na-atụ si na otu mkpịsị aka rụta mmanụ, o zuo ndị ọzọ. Mgbe o mezuru ihe ọ chọrọ ka obi ji wee ruo ya ala o wee kwuo ‘ọ dị nke na-eme, ya mee, ọnụma, ije m agwụla. Echi maọbụ taa, lee anya m. Oge anyị ruru ebe ahụ ka ikpe dịrị anyị niile’ (ihu. 87).

ọ bụ obi di ya n’eziokwu. Aha ya dabara n’omume ya. ọ hụrụ di ya, ọnụma, n’anya nke ukwuu. ọ na-ele ya anya n’ihu mara mgbe obi dị ya mma na mgbe obi adịghị ya mma. ọ na-esiri di ya nri tọrọ ụtọ ma na-ajụgasị ya ase ihe ọ ga-ewetara ya. ọnụma, di ya gbara ama nke a mgbe ọ sịrị, ‘… ị bụ obidiya n’ezie’(ihu. 13). Obidiya eleghị anya n’azụ n’ịbọ ụgwọ ọnwụ di ya. Nke a bụ n’ihi ịhụnanya o nwere n’ebe di ya nọ. O mere ihe niile o nwere ike ime ma gbaa mbọ dị ka nwoke ganye na o kpochapụ Oriakụ, onye kpatara nkụ sị ngwere bịara ya ọrịrị, na ezinaụlọ ya.

 

Oriakụ

                Oriakụ bụ otu n’ime agwa ndị pụtara ezigbo ihe n’Obidiya. ọ bụ ya bụ ọdọ okoro ebe Obidiya bụ isi agwa. Oriakụ bụ agwa ọchịchọ nke onwe. Naanị ihe Oriakụ na-achọ bụ maka ọdịmma nke ya. ọ bụ onye anya ukwu. O na-enwe ọṅụ n’ịwụfu ọbara. Nke a mere o ji nwee nnukwu ọṅụ mgbe o gbuchara ọnụma. A matara nke a site n’ọnụ Gogo, nwa odibo ya mgbe ọ sịrị, ‘Nwoke ọjọọ. Ị na-aṅụrị ọṅụ na I gburu ọchụ. I chere na Chineke ahụghị gị’(ihu. 56). ọriakụ bụ ajọ mmadụ malite na mbido ejije a ruo na ngwụcha ya. ụdị ndụ ahụ butere ya ọnwụ ihere na ọnwụ erughị eru. O ji n’ihi ọnọdụ ya n’obodo nakwa ego o nwere chọọ ịnapụ ọnụma ala ya n’ike. O mechara gbuo ọnụma site n’aka ndị ogbu isi o goro ọrụ. N’uche Oriakụ, o chere na ọ dịghị ihe Obidiya ga-emenwu ya dị ka nwanyị. ọ sịrị, ‘O nweghị ihe nwanyị ya ga-eme’(ihu. 56). Oriakụ ledara Obidiya anya, Obidiya wee sụọ ya na ezinaụlọ ya akwụ.

 Ọ bụ omume ya buuru akụkọ dị n’ejije a gawa njem. Ọ bụ onye oke ọchịchọ. Nke a mere na ihe niile o nwere ejughị ya afọ nke mere na o kpebiri na ya ga-ahụ isi ala ọnụma ahụ na-agbanyeghị na Majistretị e kpeela ikpe kwụ ọtọ maka ala ahụ. O nweghị onye ọ kpọrọ ihe. O weere onwe ya dịka ejesịa n’ihe niile. ‘Aga m eji nkụme ya… ka majistretị iberibe a mata na aga na-asọpụrụ okwu anyị… gọment ọ bụ ole ndị? Oriakụ’ (ihu. 2). Oriakụ bụ ọdọ okoro na-adọgha isi agwa bụ Obidiya. N’ikpeazụ, Obidiya meriri Oriakụ. Oriakụ wee bụrụ onye nzuzu na onye e meriri emeri na ngwụcha ejije ahụ. Oriakụ bụ onye mpako na nganga. ọ nọ n’etu ọnụ ihe ndị o nwegasịrị mgbe ọ nọ na-enwe ọṅụ maka ọnụma o gburu wee sị, ‘Ka m ṅụjue mmanya afọ taa… ụmụ ihe na-enye m nsogbu … enyela ohere … A lụọla m isi ụmụ nwanyị anọ, e nwere m ezigbo ego na bank, Chima, nwa m na-amụ dọkịta n’ala bekee… ’(ihu. 57).

 

Tanka

                Tanka bụ otu n’ime agwa nta e nwere n’Obidiya. ọ bụ onye ara. O soghị n’agwa ndị pụtara ihe n’ejije Obidiya. Ọ bụ agwa nnọnetiti. Ọ bụ agwa na-achọ ma ọdịmma ọhanaeze nakwa ọdịmma nke onwe ya n’otu oge. O nwechaghị ihe dị oke mkpa o mere n’ejije. N’ihi nke a, e wepugodi ya, ejije ka ga-akwụ chịm. Ka osila dị, e webatara ya iji kpaa ndị nkiri na ndị ọgụụ ụka ọchị tinyekwara Obidiya. Ihu akwụkwọ 65 na 66 gosiri mkparịta ụka dị n’etiti Tanka na Obidiya. Tanka bụ onye ara ma na-ajụ Obidiya ma o chere na ya bụ onye ara ka ya (Obidiya). Ọtụtụ okwu ndị ọzọ o kwuru gosiri na isi adịghị ya mma dịka: ‘I ga-eyi tie n’olu? Enwere m iri, otu, anọ, asatọ… I chere na m bụ onye ara ka gị? I na- kpọ m onye ara? Damful, idiot, non-sense, damburuba, garamafun, Tụfịa! Lee kọbọd egbe; lee oche nkịta… (ihu. 65).

 

Ųmụ Nnadị

                Ụmụ Nnadị dabara n’agwa ọchịchọ nke ọhanaeze. Ha bụ ndị ọgba ama. ọ bụ ha na-eme ka ndị ọgụụ ma ọ bụ ndị nkiri mara ihe ga-eme. N’ihu akwụkwọ nke mbụ na nke abụọ, e sitere n’ọnụ ha mara etu mmiri siri baa opi ụgbọgịrị n’okwu gbasara Obidiya na Oriakụ na ihe pụtara n’ime ya. E nwere ike ịhụta ha dịka agwa nnọnetiti ma bụrụkwa agwa ọchịchọ ọhanaeze site n’ọrụ ha rụrụ n’ejije a. ụmụ Nnadị pụtakwara n’ihu. 25 ruo na 28 ịkasi Obidiya obi mgbe ọ na-ebe akwa ọnụma, di ya nke ọ na-amaghị ihe mere ya ma ọ bụ ndị gburu ya. Ebe ndị ọzọ ha pụtara ma gbaa ama ihe gaje ime bụ n’ihu. 54 na 55, 62 na63, 66 ruo 68, 74 na75, 80 dgz.

               

Ajọ Obi

E nwere ọtụtụ agwa n’ejije Ajọ obi ma ndị anyị ji rụọ ọrụ  bụ: Ezenwata, Uche, Okwuchi na Oti.

 

Ezenwata

                Ezenwata bụ di ọbịageli. Ọ bụ oji ego achụ ego a na-etu Osisinaamịego. Ọ bụ enyi Onyema, onye ya na ya nwe kọmpịnị. Enyi ha abụọ malitere tupu Ezenwata alụọ Ọbịageli. Enyi ha abụọ gakwara n’ihu mgbe a lụtachara ọbịageli. Nke a mere na ha niile na-adị na mma. Mana ka oge na-aga, Ezenwata bidoro kpawa agwa n’ụdị na o nwere ihe ọzọ na-aga n’etiti Onyema na ọbịageli. N’ihu akwụkwọ 8, Ezenwata gwara ọbịageli mgbe ọ chọrọ ikwunyere Onyema okwu, ‘Biko ọbịị, e mechaa ka gị na Onyema kpawa…Onyema hapụgodu ya ka o jeere m ozi…’ ọ bụ Ezenwata bụ ajọ obi nke bụ aha ejije a. Omume ya n’ebe nwunye ya na enyi ya nwoke nọ gosiri na o nwere ajọ obi. Onye ọbụla nwere ajọ obi na abụrịrị agwa na-achọ ọchịchọ nke onwe.  Lee ụfọdụ okwu ọ gwara Onyema n’ụlọ ọrụ, ‘Biko jewe n’ọfịịsị gị, ma ị chọghị ịga, ị nwere ike jekwuru nwunye m lụụrụ gị n’ụlọ ka gị na ya kọchawa m…Lee anya Onyema, ka m gwazie gị, wepụ anya na nwunye m, ihe mụ na gị nwekọtaraọnụ bụ akụ anyị, nwunye m esoghị na ya…’(ihu. 20 na 21). Ezenwata mechara kpọọ oriri mkpezi n’ụzọ aghụghọ ma hazie etu ya na Onyema ga-esi gawa Legọsụ n’abalị ụbọchị ahụ ha mechara oriri ahụ. N’ụdị o si na-ese ọbịageli na Onyema foto ụbọchị ahụ kpọrọ Onyema ogwu n’obi o ji sị, ‘Eze, foto nke a ị na-ese anyị aghara aghara ọ dịkwa na mma?(ihu. 54). E mechara chọpụta na ebumnuche Ezenwata ji chọrịrị ka ya na Onyema gawa Legọsụ n’abalị ahụ bụ ka o tinye Onyema na gbagharịa mana Chukwu nyeere Onyema aka ime ihe ngwa ngwa nke mere na ọ gbanahụrụ nsogbu ahụ.

 

Uche

Uche bụ otu n’ime agwa pụtara ihe n’ejije a. Ọ bụ agwa nnọnetiti nke na-achọ ma ọdịmma nke ya ma nke ọhanaeze. Ọ bụ onye nnyochapụta lebara anya n’ihe gbasara ọnwụ Ezenwata. Malite n’ihu. 85 ruo na 118 gosiri ajụjụ ọnụ ditektiivu Uche gbara Onyema na ndị ezinaụlọ Mazị Ezenwata – Ọbịageli, Oti na Orie. O ji amamihe wee jụpụta ha ihe niile ọ chọrọ ịmata banyere ọnwụ Ezenwata site n’ịkpọpụta ha otu otu ịza ajụjụ ahụ. Ihe gbara ọnwụ Ezenwata gburugburu juru Uche anya ma bụrụ nke ọ hụbeghị kemgbe ọ malitere ọrụ ditektiivu, ‘…Kemgbe m ji bido ọrụ ditektiivu echeghị m na o nweela nke gbawara m isi dịka nke ya’ (ihu. 120). N’ ikpeazu, mgbe Uche ji kwuwe okwu ịlụ ọbịageli bụ mgbe ọ chọpụtara na Onyema alụọla nwaanyị. O cheburu na aka Onyema dị n’ọnwụ Ezenwata ka o wee lụwa Ọbịageli. Lee ihe Uche kwuru n’ihu. 124, ‘ọbịị, ama m na ọ ga-atụ gị n’anya ma m gwa gị na m hụrụ gị n’anya… m chere na anya Mazị Onyema dị ebe ị nọ’. Uche jụrụ ya ihe ga-eme ka ha abụọ ghara ịlụ di na nwunye ebe ọ bụ na Onyema a lụọla nwanyị. Ha abụọ mechara lụọ di na nwunye. Otu ụbọchị, Uche na nwunye ya kpọrọ Onyema oku n’ụlọ ha. Ha rịọrọ Onyema ka ọ kọọrọ ha ihe omimi maka ọnwụ Ezenwata ebe ọ bụ na e mechiela okwu ahụ mgbe tere aka tinyere na Uche anọghịzi n’ọrụ ditektiivu. Onyema kọọrọ ha etu ihe niile siri mee. E sitere n’ihe Onyema kọrọ mara na ọ bụ ajọ obi mere Ezenwata o ji wee jiri aka ya dulaa onwe ya mmụọ.

 

Okwuchi

                Okwuchi bụ nwunye Okafọ ma bụrụ nne Ezenwata. Ọ bụ agwa na-achọ ọchịchọ nke onwe ya. Ọ bụ onye iwe ọkụ. Ọ bụ nke a mere na ọ gbagara na nke dibịa ịga chọpụta ihe mere nwa ya, Ezenwata. Okwuchi bụ ajọ nwanyị nwere ajọ ọnụ. Ọ na-akparị mmadụ niile tụmadị di ya. Ajọ omume ya pụtakarịrị ihe mgbe ọ kpọọrọ di ya gaa na nke nne na nna ọbịageli inye mkpesa maka ọbịageli. Ọnụ mmiri okwu ya n’ihu. 43 ruo 46 gbara ajọ ndụ ya n’anwụ. Mba niile ọ bara ihe ọ ga-eme ọbịageli dị ka onye o chere gburu nwa ya amịtaghị mkpụrụ ọbụla. Okwuchi bụ onye na-anabata asịrị nke ọma. Ọ bụ ya mere na ọ dịghị achọ ịmata eziokwu banyere ihe ọ nụrụ tupu ọ banye n’ime ya.

 

Oti

                Oti bụ nwa odibo nwoke Ezenwata na ọbịageli. ọ na-arụ ọrụ odibo nwoke na-arụ n’ụlọ dị ka ịsacha ụgbọala nna ya ukwu, ihicha akpụkpọ ụkwụ nna ya ukwu na ihe ndị ọzọ.ọ na-asụ nsụ nke ukwuu. O nweghị ka o kwuchaa otu ahịrịokwu ka nsụ ghara ịbata na ya. Ọ bụ ya bụ otu ihe mapụrụ ya iche na agwa ndị ọzọ. Ọ bụ agwa nnọnetiti. O sokwa na ndị ditektiivu gbara ajụjụ ọnụ gbasara ọnwụ nna ya ukwu bụ Ezenwata. Oge ụfọdụ, ọ na-akpọtụrụ ya na Orie, odibo nwanyị Ezenwata nke nne ha ukwu bụ ọbịageli na-egbochi ha ime mkpọtụ. ọ bụ Oti meghere ụzọ n’ime abalị ụbọchị ahụ Onyema laghachiri azụ n’aha Ezenwata.

 

 

 

Ọnọdụ ugo

nọdụ ugo bụ akwụkwọ ejije nke atọ e ji rụọ ọrụ na nchọcha. Agwa ndị e sekasịrị bụ ndị a : Ngozi, Obiora, Adaeze na Pastọ Ben.

 

Ngọzi

 Ngozi Okonkwo bụ agwa kacha pụta ihe n’ejije a. Ọ bụ onye Ugwueke.  Nne na nna ya nọrọ ọtụtụ arọ na-amụtaghị nwa tupu Chineke e jiri ya meghee ụzọ ọmụmụ. Chineke kara ya akara ịbụ nnukwu mmadụ site n’afọ nne ya. A matara nke a site n’okwu Pastọ Ben n’ihu akwụkwọ 10, ‘Onye nwe anyị sị na ọ bụ nwa nwanyị ka ịga-ebu ụzọ mụọ. Nwa nwanyị ahụ ga-emechapụ ezinaụlọ unu na obodo unu ihere n’ihu. Ọ bụ odogwu nwanyị’. Aha Ngozi bidoro na nwata pụta ihe n’ihi ọnatarachi Chukwu nyere ya. A mụtara ha mmadụ anọ, atọ bụ ụmụ nwanyị ebe otu onye bụ nwoke. Ọ bụ ego na ihe nrite dị iche iche ọ na-enweta na ‘scholarship’ ka e ji zụọ ya na ụmụnne ya n’akwụkwọ. Ọ na-aga asọmpi dị iche iche ma na-anochite anya ụlọ akwụkwọ ya. Ọ bụ site n’ọnụ Ụbajaka n’ihu. 33 ka e si mara na a na-anụ aha Ngozi na redio nakwa na tiivii. Na ọ gaala nọchite anya obodo a bụ Naịjirịa na mpaghara dị iche iche na mba Ofesi nakwa mba ndị isi ojii dị iche iche. Nke a juru Okika anya o ji wee jụọ ajụjụ n’ihu. 34 sị, ‘ọ kwa anyị sị na nwanyị abaghị uru na ọ bụ nwoke ka mma?’

Ngọzi bụ agwa ọchịchọ ọhaaeze. Ọ bụ onye na-enwe mmasị maka ọdịmma nke ọhanaeze. Aha ya nọ na-ede jim jim ebe niile. Ọ baara ezinaụlọ ya nakwa obodo ya uru n’ụzọ pụrụ iche. Site n’ọtụtụ ihe Ngozi mere n’obodo ya, ha kpebiri ichi ya echichi na-agbanyeghị na ọ bụ nwanyị. Ọ zọpụtara ndụ ndị obodo ya bụ Ugwueke n’aka ndị iro ha ndị Obiukwu nke mere na ndị Obiukwu dabara n’olulu ha gwuuru ndị Ugwueke. Ngọzi lụrụ Obiọra nwanyị, rụọrọ ya ụlọ, gonye ya ụgbọala, bidoro ya ahịa nakwa ọtụtụ ihe ndị ọzọ o mere nwanne ya nwoke na ezinaụlọ ya. Ngozi gbaara ala rụọrọ onwe ya ebe ọ ga-ebi ka esemokwu ghara ịdapụtara ya na nwanne ya mgbe ndị mgbachu ekweghị na ọ ga-alụ dị n’ihi oke akwụkwọ ọ gụrụ nakwa asịrị a kụụrụ ọtụtụ ụmụ nwoke chọburu ịlụ ya.

N’agbanyeghị obi ọma Ngọzi n’ebe ọha mmadụ nọ tụmadị n’ebe nwa nne ya nwoke, Obiora nọ, a hụtara ọtụtụ ntajianya megide ya. Adaeze nwere ntajianya n’ebe ọnatarachi Ngozi dị.  Ọ bụ ya ka o ji kụọ asịrị ma gakwaa na nke onye dibịa (Ogbunka), ka o meminaara ya Ngozi. Nke ahụ ekweghị omume n’ihi na Ogbunka mere ka o doo Adaeze anya na eluigwe kara Ngozi akara (ihu. 38 ruo 45). Ọ bụ ntajianya ka ụfọdụ ụmụnna na ụfọdụ ndị obodo Ngọzi ha ji dobe ya n’ọnọdụ alụghị dị. Onye ọbụla tinyere isi maka ịlụ Ngozi, a kụọrọ onye ahụ asịrị, ọ laa azụ. Ndị mgbachu ekweghị na ọ ga-alụ dị. Ha na-akpọ ya akada n’ihi oke akwụkwọọ gụrụ oke akwụkwọ (ihu. 54 ruo 56).

 

Obiọra

                Obiọra bụ agwa ọchịchọ onwe ya. Ọ bụ nwanne nwoke Ngọzi Okonkwọ. Ọ bụ ya bụ otu nwoke ha mụtara mana ọ bụ efulefu mmadụ. Ngọzi gbara mbọ nke ukwuu ịhụ na Obiọra guzoro nke ọma. ụfọdụ n’ihe Ngọzi mere iji hụ na o guzoro ma bụrụ mmadụ gụnyere ndị a: ọ lụtaara ya nwanyị, rụọrọ ya ụlọ, gonye ya ụgbọala, bidoro ya ahịa nakwa ọtụtụ ihe ndị ọzọ o meere nwanne ya nwoke na ezinaụlọ ya. N’agbanyeghị na Ngọzi na-ata na-agbụ Obiọra n’obi, Obiọra na-ata na-agbụ Ngọzi n’anya. Obiọra kpasoro nwanne ya Ngozi agwa ọjọọ mgbe o kutara Nkechi ka ọ bụrụ nwa ya ebe ọ bụ na Ngozi alụghị di ma ya fọdụ ịmụta nwa. ọ chọrọ ka ọ bụrụ ya ga-enwe akụ niile Ngọzi kpara ma ọ bụrụ na Ngọzi nwụọ. Ọ bụ ya mere na ọ chọghị iji anya hụ nwatakịrị ahụ. O ji ihe ọjọọ kwụọ Ngọzi ụgwọ ihe ọma niile o mere ya. N’ikpeazụ, ọ rụrụ ala mgbe Ngọzi nwụrụ nke na ọ bụghị mmadụ sị ya were ọsọ gbapụ n’obodo ahụ. Nke ya erughị ya aka ma nke Ngọzi erughị ya aka.

 

Adaeze

                Adaeze so n’agwa nta dị n’ejije a. ọ bụ nwata akwụkwọ na Mahadum Naịjirịa dị na Nsụka. ọ bụ onye agam n’ihu mmadụ ibe ya n’elu ilu n’obi. ọ maghị na agam n’ihu Ngọzi bụ ọnatarachi. Ihu. 38 ruo 42 gosiri asịrị ọ sịrị megide Ngọzi. Lee ‘ọ kwa anụrụ m na o nwere onye na-edere ya ihe n’ule? … Anụkwara m na ndị nkụzi na-ebunye ya espo… Anụrụ m na nna ya gwọrọ ọgwụ egwuregwu kanye ya n’ụkwụ, gwọọ ọgwụ akwụkwọ kanye ya n’isi’. Enyi nwanyị Adaeze bụ Ego dugara Adaeze na nke dibịa Ogbunka, ka o meminaara ya Ngọzi Okonkwọ. Mgbe Ogbunka mesịrị anwansi ya, ọ gwara Adaeze na ụzọ agaghị n’ebe Ngọzi nọ. Lee ụfọdụ ihe Ogbunka kwuru, ‘… ndị eluigwe kara ya akara…aka ya dị ọcha’(ihu. 44). Akparamagwa ndị a Adaeze zipụtara gosiri na ọ bụ agwa na-achọ naanị maka ọdịmma nke aka ya. Ya mere Adaeze jiri bụrụ agwa ọchịchọ onwe ya.

 

Pastọ Ben

                Pastọ Ben bụ agwa ọchịchọ ọhanaeze. ọ bụ agwa na-achọ maka ọdịmma nke ọhanaeze. ọ bụ ya ka Okonkwọ na nwunye ya gara kọsara mkpa amụghị nwa ha. Ọ bụkwa site n’aka ya ka e ji bue amụma ọmụmụ Ngọzi na ihe ọ ga-abụ n’ụwa nke mechara bịa n’isi mmezu. Nani ebe ọ pụtara ihe karịa bụ n’ihu akwụkwọ 7 ruo 11. Ọ bụ Ebele, enyi Amaka tụpenyere ya azụ maka ihe Chukwu ji Pastọ Ben eme tụmadị n’ebe ụmụ nwanyị na-achọ mkpụrụ nke afọ nọ. Ọ bụ Ebele ka Amaka kpọrọ ka ọ bịa jiri ọnụ ya kọwaara di ya maka Ben etu di ya ga-esi kweta (ihu. 6).

               

Nchịkọta

                Site n’ejije atọ ndị a e ji rụọ ọrụ nke nọchitere agba mbido odide ejije Igbo, etiti na mmechi, a chọpụtara na omume agwa ndị ahụ, ya bụ, akparamagwa ha niile bụcha nke nwere ike ime ma na-eme na gburugburu anyị taa. N’Obidiya, omume Oriakụ na Obidiya dịka o si metụta igo ndị ogbu n’ọrụ igbu mmadụ nakwa isi n’ụzọ ịgwọ ọgwụ meminaa mmadụ bụ omume a na-ahụta n’obodo taa. N’Ajọ obi, omume Ezenwata dịka o si metụta ajọ obi ya n’ebe enyi ya nwoke na nwunye ya na-emekwa n’ọgbọrọgbọdọ anyị ugbu a. Mana etu Onyema na ozu Ezenwata siri gaa abụchaghị ihe dị mfe ime ka mmadụ ọbụla ghara ịchọpụta. Omume ndị pụtara ihe n’ọnọdụ ugo bụ omume a na-ahụta na ndụ a. N’ọnọdụ ugo dị ka ejije agba ọhụrụ, aha agwa niile bụcha ụdị aha a na-aza taa. N’otu aka ahụkwa, ntọala ya bụ ebe doro anya a ma ama dị ka Legọsụ, Mahadum Naịjirịa, Nsụka dgz. Mana ọ dịchaghị etu ahụ na nke agba ochie ebe ntọala ya bụ ebe edochaghị anya dịka ụmụegbu n’Obidiya tinyere na aha agwa ụfọdụ abụchaghị aha ndị mmadụ na-aza ugbu a kama na a na-enye aha dịka omume onye ma ọ bụ ọrụ ya si wee dịrị dịka Obidiya, Oriakụ, ndị ogbuu dgz.

 

Mmechi

Nchọcha a zipụtara agwa ụfọdụ dị n’Obidiya, Ajọ obi na ọnọdụ ugo (Adịghị egbe mma).  Ọ gbasoro usoro nkewasị agwa nke Ikeokwu (2008) wee kewasịa agwa anọ anọ n’ejije ndị a e zipụtara n’elu. Agwa ukwu abụọ na agwa nta abụọ ka a rọpụtara n’ejije ọbụla. N’Obidiya, e zipụtara agwa ndị a: Obidiya, Oriakụ, Tanka na ụmụ nnadị. N’Ajọ obi, e zipụtara agwa Ezenwata, Uche, Okwuchi na Oti. Ebe e zipụtara agwa Ngọzi, Obiora, Adaeze na Pastọ Ben n’ọnọdụ ugo. N’iji atụtụ nghọta ọgụụ, ndị ọchọcha agwa niile e ji rụọ ọrụ dabanyechara n’usoro nkewasị agwa: ọchịchọ onwe, ọchịchọ ọhanaeze na nnọnetiti. ụfọdụ bụ  agwa nke ọchịchọ onwe, agwa ọchịchọ ọhanaeze ebe ụfọdụ bụ nke nnọnetiti. N’Obidiya, Obidiya bụ agwa nnọnetiti, Oriakụ bụ agwa ọchịchọ onwe, Tanka bụ agwa nnọnetiti ebe ụmụ Nnadị bụ agwa ọchịchọ ọhanaeze. N’Ajọ obi, Ezenwata bụ agwa ọchịchọ onwe, Uche bụ agwa nnọnetiti, Okwuchi bụ agwa ọchịchọ onwe ebe Oti bụ agwa nnọnetiti. N’ọnọdụ ugo, Ngọzi bụ agwa ọchịchọ ọhanaeze, Obiọra bụ agwa ọchịchọ onwe ya, Adaeze bụ agwa ọchịchọ onwe ya ebe Pastọ Ben bụ agwa ọchịchọ ọhanaeze.

Edensibịa            

Akaeze, C. M. (n.d). Akwụkwọ nkụzi. Mahadum Nigeria, Nsụkka.

Akoma, E. (1988). Obidiya. Ibadan: University Press Limited.

Akporobaro, F. B. O. (2012). Introduction to fiction and its ideology. Lagos: Princeton Publishing Co.

Baum, W. (2005). Understanding behaviourism: Behavior culture and evolution. (2nd ed.). Wiley: Blackwell.

Echebima, H. C. na Ikeokwu, E. S. (2017). Characterisation and naming: A relational identity in Eruru andọnọdụ Ugo(Adịghị Egbe Mma). Nsukka. Journal of African Languages and Linguistics,12, 86-111.

Ikeokwu, E. S. (2008). Self-construct and characterisation: A focus on A. B. Chukwuezi’s plays. Nsukka Journal of Humanities, 17, 163-170.

Ikeokwu, E. S. (n.d). Akwụkwọ nkụzi. Mahadum Nigeria, Nsụkka.

Ikeokwu, E. S., Ajah, D. A., Onuzulike, C. A. na Domike, I. N. (2018). Akara agwa dị ka o si metụta abụ Igbo na 21st senchuri. Paper presented at the 2018 international conference and Chinua Achebe memorial lecture, University of Nigeria, Nsukka.

Mbah, B. M. na Mbah, E. E. (2007). Azụonye: Lectures on Igbo literature and stylistics. Nsukka: University of Nigeria Press Ltd.

Nwachukwu, J. O. J. (2001). A handbook of creative writing. Enugu: John Jacob’s Classic Publishers.

Nwadike, I. U. (1995). J. U. T. Nzeakọ as an Igbo novelist. (A  Ph. D Dissertation, University of Port Harcourt, Port Harcourt).

Nwadike, I. U. (2001). Stylistic study of Ubesie’s first three novels. In E. N. Emenanjo (Ed.), Tony Ubesie: The man and the artist, (pp. 68-88), Owerri: Afrika-Link Books.

Nwadike, I. U. (2015). Characters in literature: The Nwadike model: A contribution to world literature. A paper presented at the 9th conference of Igbo studies association on Igbo oral literature: Problems and prospects, University of Nigeria, Nsukka.

 Nwaozuzu, G. I. (1998). Ajọ Obi. Enugu: Format Publishers.

 Nwaozuzu, G. I. (2001). Characterisation in Tony Ubesie’s novels. In E. N. Emenanjo (Ed.), Tony Ubesie: The man and the artist, (pp. 89-106), Owerri: Afrika-Link Books.

Obidịebube, J. I. (2007). ọnọdụ ugo (Adịghị Egbe Mma). Onitsha: Lincel Publishers.

Ofomata, C. E. (2012). Anụ gbaa ajọ ọsọ. Enugu: Format publishers (Nig.) Ltd.

Ohaegbu, A. U. (2016). Insight into basic elements of the novel. Nsukka: Great AP Eụpress publishers Ltd.

Ubi, E. D. (2017). Reader response criticism. In B. M. Mhah (Ed.), Theories of Conteụtual Linguistics. (pp. 224-243). Awka: Amaka Dreams Ltd.

 

Leave a Reply