Posted by on Apr 6, 2019 in publications | 0 comments

Emume Ngafe Ụmụ Nwaanyị

nke

Udeh, Evangeline Nkem                                                                                                                                                        Ngalaba Lingwistik, Igbo na Asụsụ Naịjirịa ndị ọzọ                                                                                                     Mahadum Naịjirịa, Nsụka

 

Ụmịedemede

Anyị lebara anya n’ọmụmụ dị ka otu n’ime mmemme ngafe. Afọ ime bụ otu n’ime mgbanwe ma ọ bụ ngafe. Oge ụfọdụ afọ ịme nwere ike nwee ihe nhịa ahụ. Ma ọ bụ  n’ebe ahụ ike ha dị ọ kachasị n’ebe nne na nwa ya nọ. Ma ibu afọ ime, ịmụ nwa, ịgụ nwa aha, ibi nwa ugwu (ọmụgwọ) bụcha emume nwaanyị ji esite n’ọnọdụ agbọghọ banye n’ọnọdụ ịbụ nne. Dika Van Gennep sịrị hụta ọnọdụ ọmụmụ a, kọwara ọnọdụ mgbanwe dị ka ihe dị ụzọ atọ. ọnọdụ nkewa, ọnọdụ nnabata nakwa ọnọdụ mkpokọta. ọ gara n’ihu kwuo na ihe ọbụla na-adapụta n’oge nke ọbụla na-akwadobe ma na-enye onye na-eji ime ohere maka ihe ọ ga na-arụ n’oge ọbụla dapụtara n’ebe ndị dị ime na nwa ya nọ. Mgbanwe ndị ahụ na-enyere nwaanyị ahụ aka ịnabata ihe ọbụla na-echere ya aka mgba, ihe ọ ga na-ahụ na ndụ ya, ihe gbasara ịmụ nwa ya, ka ahụ si eme ya, ihe ọ ga-ahụ n’oge ọ ga-amụ nwa bụcha ihe onye na-eji ime ga na-akụziri ya. N’ebe ụmụ nwaanyị ụfọdụ nọ, ọmụmụ nwa bụ njem nke mmụọ nke ha si na ya enmweta ezigbo nkuzi nakwa ọzụzụ (Blum, 1980; Colman & Colman 1971, Leifer, 1980). ọtụtụ ụmụ nwaanyị kọwara njem ọmụmụ nwa dị ka nke nne na nwa ya na onye kacha elu na-aga site na mgbe ọ tụụrụ ime wee rukwaa ọnwa iteolu ọ ga-amụ nwa ya. ọ bụ njem ndị ahụ na ihe ndị ha hụrụ n’oge ahụ na-ebute aha dị iche iche ha na-enye ụmụ ha. Aha nwatakịrị na-aza na-esite n’ihe mere na ndụ ndị nne na nna, n’ezinaụlọ, usoro nwa ahụ jiri bịa ụwa. ọ bụ ihe ndị a na-eme n’ọmụmụ ka e ji ahụta ọmụmụ dị ka ihe sitere n’aka Chukwu abịa.

Mkpọlite

                Mmemme ndubanye bụ emume na-egosi mgbanwe ndị dị mkpa na ndụ mmadụ dịka, ịmụ nwa, iru ọgọ agbọghọ na Okorọbịa, alụmdi na nwunye. {mụta nwa nakwa ọnwụ. Mmemma ngafe na-abụkwarị ihe nke ịchụaja na-apụta ihe na ya, ma bụrụkwa ebe e si enweta nkuzi na-enye aka ikuzịrị onye ahụ ọrụ ya na ndụ ya ma kwadokwaa ya maka ọrụ ndị ọzọ ka ga-abịa. ‘Wikipedia, the free encyclopedia’ kọwara emume a dịka mmemme na-apụtakarị ihe mgbe mmadụ hapụrụ ótù òtù banye n’otu ọzọ. ọ na-enye ya ukwu na nsọpụrụ ọ kachasi n’ihu ohaneeze.

                Mgbe nwaanyi mụpụtara nwa ya, aṅụrị na-eju ebe niile. Ma n’ebe a mụrụ nwa ma n’ebe ọ na-anụ dị, ma n’obodo ebe nile a maara ha. Ihe ndị ọ gabigara mgbe nile o buru afọ ime ahụ nakwa ọnọdụ o jiri mụọ nwa ya na-ebute aha nwatakịrị ahụ ga-aza. Ihe nile nwata ahụ hụrụ n’obodo maọbụ n’ezinaụlọ na-enyere ya aka nke ọma. Ọ bụ eziokwu na mgbe gboo, ụmụaka dị bido n’afọ mbụ wee ruo n’afọ asaa ma ọ bụ karịa na-agba ọtọ. Mgbe ahụ, ihere adighi, ihe ọjọọ na ihe arụrụala ugbu a adịghịkwa. ụmụntakịrị ndị nwoke na-achụkọ nta odu ma ọ bụ nta ngwere ọnụ ma na-esikwa ọnya nnụnụ.

Ụmụaka ndị nwoke nọ n’otu dị otu a, enweghi ụtụ obodo ha so atụ, nke ha ji echi echichi. Ha adịghị esonye n’ọrụ obodo, sọ ihe ha na-eme bụ ịza mbara ezi, ichu mmiri, ịkpata nkụ, igba bọọlụ nakwa egwuregwu ndị ọzọ. Ma o nwere ihe ụfọdụ ọ na-abụ ndị ntorobịa mee, a mara na ha etozuola ihe e ji mmadụ eme. Ha na-esi n’ogo ụmụaka pụta, a banye n’ogo ọzọ. Ụmụ nwoke na-aba otu dị iche iche dịka otu ọgbọ, otu mmọnwụ nakwa ime ihe ụfọdụ a na-eme n’obodo iji gosi na ha abụrụla nwoke. ụmụnwaanyị n’otu aka ahụ na-emekwa emume ngafe nke ha iji gosi na ha etoputela agbọghọbịa. Ha na-agafe ọgbọ nwakakịrị banye n’ọgbọ ruru ogo ilu di, mgbe ha lụrụ di, ha abanye n’ogo onye nne, mụba nwa soro zulitebe ụmụaka.

Ọmụmụ Nwa: Emume Ngafe Nwaagbohobịa

                N’ala Igbo, ọ na-abụ nwoke lụọ nwaanyị ma ọ bụ nwaanyị lụọ di, ihe ọzọ a ga-amalite tụwa anya ya bụ ịmụta nwa. Ọ bụrụ na nwaanyị atughị ime, were mụta nwa, obi anaghị adị nwaanyị ahụ na dị ya mma. Mana, oge ọbụla nwaanyị nọ na di tụụrụ ime ọ na-abụ ihe ọṅụ. A na-enye chukwu ekele maka ya, na-arịokwazị Chukwu ka o mee ka nwaanyị ahụ mụọ n’udo na ọṅụ. Mgbe ọbụla nwaanyị dị ime, ma dị ya ma ndị mụrụ nwaanyị ahụ na-akwado maka ọmụmụ nwa nke nwaanyị ahụ. ọ bụrụ na nwaanyị ahụ amụọ nwa n’udo, ọ na-abụ ihe nnukwu aṅụrị n’etiti ndị maara ya, ma ikwu ya ma ibe ya, nakwa ndị ọbụla nụrụ na ọ mụọla nwa. Aṅụrị na-egbukwa nwoke nwunye ya mụrụ nwa ka nkwuelu n’ihi n’ala Igbo, o nweghi ihe karịrị nwa. Maka na, onye Igbo ọbụla kwetara na mbo niile a na-agba n’ụwa a bụ maka nwa ma ọ bụ umuaka ya.

                Ụdị ka e jiri nabata nwatakịrị n’elu ụwa a, na-emetụta ka o si akpa agwa na ndụ ya niile. ụdị ọnọdụ nwaanyị mụrụ nwa gabigara mgbe ọ na-amụ nwa ya na-abụ otu ọ ga na-esi akpaso nwatakịrị ahụ nakwa ọhaneeze agwa dịka onye nne ọhụrụ. Dịka onye nne, nke a abụrụla nnukwu emume ngafe nye ya. N’oge gboo, n’omenaala Igbo, emume ọzọ a na-emere nwa ọhụrụ bụ nnukwu ihe n’ihi na ọ bụ emume ngafe nye nwatakịrị ahụ. ọ na-abụ  mmemme n’ihi na ọ na-enye ohere imere nwata ahụ emume na-egosi na ọ batara n’ụwa. A na-akwanyere nwaanyị dị ime nnukwu ugwu, na-emere ya ihe ndị ọ chọrọ, na-enyere aka n’ihe ụfọdụ maka na ọ bụghị ihe niile ka onye dị ime na-emezi. A na-ahụta ya ka onye ga-amụnwu nwa ahụ. Ha na-emere ya ihe ndị a niile ka ọ ghara inwe nnukwu ihe mgbu mgbe ọ ga-amụ nwa. ọhaneeze na-enyere ya nnukwu aka, na-akwadokwa ya na-ahụkwa na ndị ọkacha mara n’iji ime gbara ya okirikiri. Ha ga-ahụkwa na ọ na-anata ọgwụ otu o kwesiri, n’ihi na ọ bụ oge nnukwu emume ngafe nke ya bụ ihe ahụ.

                Mgbe e meere nwaanyị nke a, obi na-eru ya ala, ọ na-abụ onye a gbara okirikiri, na-eneru anya, ọ na-emeghepu obi ya n’ebe onye ọbụla nọ wee hapụrụ chukwu okike ihe ndị ọzọ fọdụrụ. ọ na-eme ka ọ ghọta ụwa a ọ nọ n’ime ya. Ọmụmụ nwa na-eme ka nwaanyị ruchaa ala mmụọ ma lọghachi azụ n’ụwa a. Mgbe ihe ndị a niile na-aga n’ihu. ọ na-enye ya ọhere ibanye n’emume ngafe ibu afọ ime na ịmụ nwa (onye nne). Ụfọdụ na-ahụta ịmụ nwa dịka ihe na-enwe gbata agbata, na-enwe ihe mgbụ na-eyi egwu, mere na ụfọdụ ụmụ nwaanyị na-ejịkarị egwu abanye n’emume ngafe nke bụ ịmụ nwa. Ihe nke a na-egosi bụ na nwaanyị ọbụla kwenyere na ngafe nke nkewa ahụ, kwesiri ikwado mmụọ ya, ụbụrụ ya, mgbe ọ na-abanye n’emume ahụ (oge ịbụ nne). N’ihi na a na-enwe ihe nrite ma ọ bụkwanụ ihe iche aka mgba. Ọ bụ isite n’emume nkewa ahụ banye n’emume ibu afọ ime ka Van Gennep kpọrọ emume: ịbụ nne n’anya ọhaneeze.

                Ọmụmụ dịkἀ otu n’ime emume ngafe na-egosi mgbanwe na ndụ mmadu. ọ na-egosi ogo ogo dị iche iche n’ebe ịbụ nne dị. Mgbe ụfọdụ ọ na-abụ ihe nhuju anya n’ebe nwaanyị dị ime na nwa ya nọ. Ihe gbasara ibu afọ ime na-abụkarị ka nwaanyị dị ime si hụta ụwa ọ nọ n’ime ya, ka ọ siri hụta onwe ya, ihe a kọwaara gbasara afọ ime, ịmụ nwa na ka ahụ  ya siri dị. N’usoro ihe ngabiga nke ndụ, ndị ode akwụkwọ kọwara mgbanwe nke na-apụta ihe n’ahụ nwaanyị ụzọ atọ: ịtụ ime/afọ ime, ọkpụkpụ nwa na ịmụ nwa. Ọ bụ ya ka o jiri dị mkpa ịdị na-enye ndị dị ime ọzụzụ kwesiri ekwesi mgbe ha dị ime ma kuzikwaara ha ọzọ mgbe ha mụchara nwa, ha ga-ebido nataba ọzụzụ nke onye mụchara nwa, ka ha ga na-esi eleta nwa ha, ọgwụ ọ na-enye nwa ha nakwa ọzụzụ ndị ọzọ. Ihe ndị ahụ na-enyere ha aka ịnabata ihe dị iche iche ha ga-ahụ n’odiniihu nakwa ihe dị na ịbụ onye nne.

                Ọmụmụ na-eme ka nwaanyị mụrụ nwa mata onye ọ bụ, ogo ogo onye ahụ ruru, ihe dị iche iche anyị ga-ahụ na ndụ a anyị na-ebi ebi, ihe anyị ga-emenwu, ihe anyị ka ga-ahu na ndụ anyị a d.g. Ihe ndị ahụ niile ọ mụtara na-apụta ihe ka o si akpa agwa n’ime onwe ya, n’ezinaụlọ ya, n’anya ọhaneeze nakwa n’ebe ụmụaka ya nọ. Ọ bụ ahụ ụfọdụ ji abanye ngafe a na-eme ha bido n’otu afọ ruo afọ abụọ iji nabata mgbanwe dị n’ogoogo a ma na-ewekwa ha bido n’afọ ise ruo n’afọ iri iji wee matachaa ha ahụ.

E kewara emume ngabiga nke ọmụmụ ụzọ atọ. Ha gunyere;

  • Nkewa (afọ ime)
  • Mgbanwe (ime ime nwaany na ọmụmụ nwa)
  • Nsonye/Nnabata (ịbụ onye nne)

 

  1. Nkewa: (ibu afọ ime)

N’oge emume ngafe nke nkewa a, nwata nwaanyị ahụ ga-ahapụ obibi ndụ ochie ya banye na ndụ ọhụrụ. Ọ bụ n’oge a ka nwaanyị dị ime ji agbakọ ihe dị iche iche n’isi ya. Ọ ga na-aga anara nkụzi dị iche iche gbasara afọ ime ya ugboro ugboro. Ọ ga na-anara ọgwụ dị iche iche iji hụ na ọbara  ya na akwara ya gbasiri ike maka ibu afọ ime ya wee ruo oge ọ ga-amụ nwa ya. Onye ahụ na-akuziri ha ihe ndị ahụ ga na-akwadobe ya gbasara ihe ndị o kwesiri ịma na ihe ọ ga na-ahụ dịka ọ na-ebu afọ ime ya. Ihe ndị ga na-eme n’ahụ ya, ka nwa ya si eto n’afọ. Ọ bụ n’oge a ka ọ ga na-enweta nkuzi n’aka ndị muburu nwa nakwa n’aka ndị na-eji ime. Ha ga na-akọwara ihe ndị ahụ n’ọnwa n’ọnwa otu nwa ya si anọgharị n’afọ, mgbe ọ ga-eji bido zụtaba ihe nwa, zụtaba nke ya, kwadobe maka ọmụmụ nwa ya, pịakọba akwa ya nakwa ihe ndị dị iche iche ọ ga na-eri, ihe ndị ọ ga na-emegasị w.d.g. Ha ga na-enyocha ahụ ya, na-akwadobe ya maka oge ọmụmụ ya. Ha ga na-akọwara ya ụmụ ihe iche ndị na-echere ha aka mgba nakwa mgbe o nwere ike ịdapụta. ọ bụkwa oge ọ ga na-agakwuru ndị otu ya ndị banyere ọhụrụ ka ya nwa na ndị meburu tupu ọ bata.

Mgbanwe (ọmụmụ nwa)

Oge a nwere ike dị ogologo ma ọ bụ dị mkpirisi. ọ na-abụkarị oge e ji anwale ụmụ nwaanyị n’ụdị dị iche iche. Ọ na-abụ oge ime ji eme nwaanyị nke gosiri na nwa ya achọwala ịpụta. Ọ bụ mgbe a ka egwu na-abịa nwaanyị n’ahụ. ọ na-adị ya ka ọ ga-anwụ, ọ kachasi ọ bụrụ na ime emee nwaanyị ogologo oge. Naanị nkata obi ka nwaanyị ji anafere ihe iyi egwu ahụ. Ọ bụ n’oge a ka e ji awa nwaanyị afọ ekuputa nwa ya. Ọ bukwaazị mgbe ahụ ka ụmụ nwaanyị ụfọdụ ji amụ nwa ha n’udo. ụfọdụ na-ala ụlọ ha ozugbo ha mụchara nwa, narachaa ọgwụ, ụfọdụ na-anọkwu obere oge tupu ha alaa. Mgbe ihe ndị a mechara site n’oge a di ime ruo n’oge ọ mụchara nwa ya na-egosi mgbanwe site n’ogo agbọghọ baa n’ogo ịbụ onye nne.

                Ebe a, na-egosi ebe a na-ebi nwa a mụrụ ọhụrụ ugwu.

Nsonye/Nnabata (ibu onye nne)

Ugbu a, onye mụrụ nwa esonyela n’onye nne. ọ bụzi oge a ka ọ ga na-enweta nkuzi banyere ihe ọ ga na-eme iji wee bụrụ ezigbo nne, iji wee na-elezi nwa ya anya nke ọma, ọ kachasị ịmata mgbe ahụọkụ na-eme nwa  ya, na mgbe ahụ siri nwa ya ike. Mgbe nwa  ya chọrọ ka ya bụ nne nọrọ ya nso. Mgbe ọ chọrọ ịnọrọ naanị ya w.d.g.

                Nwaanyị mụrụ nwa ọhụrụ/mbụ ya na-enwe ihe egwu, ihe iche aka mgbe. ọ na-agakwuru ndị bu ya ụzọ banye n’ọnọdụ a ka ha kuziere ya ihe ndị o kwesiri ịmata banyere ọnọdụ. Onye nne ọhụrụ ahụ ga na-enweta nkọcha n’aka ndị ezinaụlọ ya, n’aka ndị inyomdi ya, n’aka ndị obodo ha. Ha ga na-ahụta ya ka ọ maghị emeta ya. Ihe ndị ahu niile ọ mụtara ga-enyere ya aka ma kasie ya obi tutu o ruo mgbe ọ mụtachara ihe ọ ga na-eme.

                Mgbe nwaanyị mụpụtara nwa ya, ọ na-enwe obi aṅụrị

 

{bụ onye Nne: Emume Ngafe

                Oge a mụpụtara nwatakiri ka a mụpụtakwara nne ya. ọ bughi onye nne. Ọ bụ nwa agbọghọbịa. Ma ịbụ onye nne ya malitere ozugbo ọ mụturu nwa ya. ọ ga-abanye n’otu ndị nne. Ọ ga na-enwezi ichu ụra, nchekasi na mgbakasi ahụ ka ọ ga na-ahụzi. Ihe niile ga na-abịa ya n’uche bụ gbasara ihe a ga-eme n’ezinaụlọ ka ọ dị mma. Otu ụmụaka ga na-esi eto, na-eme nke ọma. Ọ ga na-achọ ndị nkuzi maka ikuziri ya ihe ndị ọ maghị na ndị edoghi ya anya, na-eche mgbe ihe niile ga-adị mma. Ọ bụ ya mere Rajneesh Look jiri kpọọ ya otu ndị nne. Ọ hụ gị, ọ jụọ gị ma ị nọ n’otu ndị nne.

                Otu ndị nne bụ ọnọdụ nchuaja. ọ bụ ya mere n’ọnọdụ ndị nne a jiri agbanwe ụmụ nwaanyị ndị nọ n’otu ahụ. Mgbe ọ bụla nwaanyị mụrụ nwa, ọ gbanweela, ọ ga-abanye n’otu ahụ o dibughị na mbụ.

                Ọ bụ emume ngafe. ọ bụ ọnọdụ ibu onye nne a na-egosi na onye ahụ agbanweela ghọọ onye nne. ọmụmụ bụ njirimara nne. { bụrụla onye otu ndị nne nke ị na-abụghị mgbe mbụ.

                Na nchikọta, emume ngabiga bụ omenaala ọdịbendị. Ọ na-arụ ọrụ dị ka ihe e ji akwalite ọdịnaala. Ọ na-enye omenaala mba maọbụ obodo ọ bụla a na-eme ya nnukwu ugwu na nsọpụrụ. Emume ngabiga a gụnyere; ọmụmụ/ịmụ nwa, nkewa, alụmdị na nwunye, nkwusi ọmụmụ na ọnwụ.

                Ndị ọ bụla na-edubanye ndị mmadụ n’ogo ogo dị iche iche ndị a kwesiri ịbụ ndị a maara nke ọma n’ihe gbasara ọrụ ha ahụ. Odubanye na-enwogha onwe ya oge ọ bụla emume a rurụ. ọ na-enwogha onwe ya n’ụdị mmadụ ọhụrụ, igbaziri ha ihe ndị ha kwesiri imata ka omenaala na-agawanye n’ihu ghara ịnwụ anwụ.

 

Edensibịa

George Jacinta na Julia W. Buckery (2013)Jane Collings, Catherine Wernick, Kristan Kuepper, Kersty Lovell, Claire Watson, Sara Jane McPhail, Gabriells Williams, Monica Green.

Michael Meade (2011)

Nancy Lucina (2016). Child Birth: A woman’s Rite of Passage.

Rajneesh Look and Linda Shanti McCabe: Motherhood as a Rite of Passage.Van Gennep 2013

Leave a Reply