ÉKWÉ JỌNAL NKE NDỊ IGBO SCHOLARS FORUM, NIGERIA Volume 12; No 1, April, 2019

Posted by on Apr 7, 2019 in Igbo, publications | 0 comments

Onyenhazi:                                                                                    

Onukwube Alex Alfred Anedo                                                          +2348037859249; +2348149225739

 

 

                                                                                                                                                      

              

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ÉKWÉ JỌNAL

 

Ọkwa ideta akwụkwọ

Ékwe Jọnal nke ndị IGBO SCHOLARS FORUM, Nigeria na-akpọku ndị odee nwere ederede e nyochere ma dezie nke ọma n’ihe gbasara Igbo na ndị ya, ka ha wete ha ka e bipụtara ha n’Ekwe Jọnal.. Anyị na-anabata ederede na atụmaatụ ọbụla metutere ọdịmma ndị mmadụ, asụsụ, ekpemekpe, agụmakwụkwọ, mgbaragwụ na mkpakwụkwọ, Akụkọntọala, Akụnaụba, Mmekọrịta mmadụ na ibe ya, Omenala, Nkanaụzụ, Mmekọrịta azụmahịa, Ọchịchị, Gburugburu, dgz. Zite akwụkwọ gị dịka akpaozi ntado nke ikuku site n’akara ozi ikuku a: igboscholarsforum@yahoo.com maọbụ i bipụta ya n’akwụkwọ ụzọ abụọ ma zigara ya otu onye n’ime ndị nhazi Jọnal a.Ụdị nrụakaebe ihe ndị e legere anya n’ide ederede anyị ga-anabata bụ MLA agba nke asaa. Jọnal a bu n’obi ịdị na-ewepụta akaọrụ ya kwa.

 

Onukwube Alex . A. Anedo                                                                                                                                                          Onyenhazi                                                                                                                                                                                                 IGBO SCHOLARS FORUM NIGERIA                                                                                                                                     Department of  African & Asian Studies,                                                                                                                                    Nnamdi Azikiwe University Awka,                                                                                                                                                            Anambra State – Nigeria                                                                                                                                                                    Phone: +2348037859249, 08149225739                                                                                                                                                  e-mail:igboscholarsforum@yahoo.com;                                                                                                                                     web: http://wwwigboscholarsforum.com.ng   

 

Vol.12;  No.1 April, 2019.  ISSN: 2476-8448

Printed by:                                                                                                                                                                                                   Besing Books Multipurpose Publications                                                                                                                                           No. 9 Wisdom Avenue,          Suleja, Niger State                                                                                                    08060850177             

ISSN: 2476-8448

 

NSIRI N’OCHE NHAZI

Ekwe Jọnal bụ otu n’akaọrụ ndị Igbo Scholars Forum  nke malitere site n’obi ịnụ ọkụ iji chịkọlata ụmụaka Igbo gụrụ akwụkwọ ka ha wee nwee ike ịmalite chewe echichi dịka ndị Igbo site n’idepụta akwụkwọ, na-ezukọ ma na-enwe ọgbakọ. N’eziokwu, ọ bụ Dr. Onukwube Alexander Alfred Anedo malitere  Igbo Scholars Forum nke bidoro mgbe ya na ndị otu  ya wepụtere akwụkwọ ha dere maka nna ọkpụtọrọ ọkpụ nke otu a bụ Prof. Obed Muojekwu Anizoba (Ozonwa),ka ọnwa Disemba nke afọ 2012 dị  mkpụrụ ụbọchị iri na ise. Iji kwanyere ya ugwu. N’afọ ọma ya, Prof O. M. Anizoba kwere ha ọnya ikuku,  http://www.igboscholarsforum.com.ng  ebe ha ga-esi na-agwa ụwa ndị ndị Igbo bụ, ihe gbasara ndụ ha na ihe ha kwenyere na ya.. Jọnal ndị ọzọ nke ndị otu a chọrọ isi na ha na-eche Igbo n’ihu ndị ụwa bụ Ideal Journal na Igbscholars Journal.

 

Onukwube A. A. Anedo, Ph.D.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ndị ndụmọdụ:

  1. Dr. Mrs. Lizzy Anizoba Department of English and Litrature, Paul University, Awka – Nigeria                       2. Prof. Sam Uzochukwu                                                                                                                                                           Department of Linguistics, African & Asian Studies, University of Lagos Nigeria                                                             3. Prof B. Okolo                                                                                                                                                       Department of Languages & Linguistics, University of Benin, Edo State, Nigeria                                                            4. Prof. Paul Ikechukwu Oguguo                                                                                                                                          Department of Philosophy, faculty of Arts, Nnamdi Azikiwe University, Awka, Nigeria                                        5. Dr. Mrs. Evelyn Ezinwanne Mbah                                                                                                                                     Department of Linguistics, Igbo & Other Nigerian languages, Faculty of Arts,  University of Nigeria, Nsukka, Nigeria                                                                                                                                                                                   6. Dr. Lucy Mgbemgasha Apakama                                                                                                                                     Department of Nigerian Languages, Alvan Ikoku Federal College of Education, Owerri, Imo State, Nigeria

 (c) Igboscholarsforum 2019

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ndị So n’Otu Ndị Nhazi

  1. Onukwube Alex Alfred Anedo (Onyeisi Oche)

Ph.D. (African Culture & Civilization); M. A. (African Culture & Civilization); M.Phil. (Chinese Culture & Anthropology); B.A.Ed. (Ed/Igbo/Linguistics); N.C.E. (Igbo/Religion); Diploma in Chinese Studies. Senior Lecturer, Nnamdi Azikiwe Umniversity, Awka; Visiting Senior Lecturer, Department of Linguistics, Igbo & Other Nigerian languages, University of Nigeria, Nsukka, Nigeria

  1. Rev. Bro. Charles Ogbuchukwu Okeke

Ph.D; M.A. (ATR), B.D (Theo); B.Phil, PGDE, Dipl (Italian & French), Head of Department, Relious Studies, Nwafor Orizu College of Education, Nsugbe, Anambra State, Nigeria, 

  1. Enyinnia Samuel Ikokwu

Ph.D, M.A; B.A. PGDE.(JOS). Specialist in Igbo Literature & Stylistics Department of Linguistice, Igbo & Other Nigerian languages, University of Nigeria, Nsukka, Nigeria                                                                   

  1. Friday Ifeanyichukwu Ogbuehi

Ph.D; M.A. B.A Department of Religion, Trinity Theological College, Umuahia, Abia State, Nigeria.

  1. Deacon Ndubuisi Ogbonna Ahamefula                                                                                                                                 B. A. Linguistics M. A. Linguistics Department of Liguistic, Igbo & Other Nigerian languages, University of Nigeria Nsukka                                                                                                                                                                              6.Viola Chinenye Edeze                                                                                                                                                             Ph.D;(African Culture & Civilization), M.A.; B.A.Ed/Igbo/Lin                                                                     Department of Nigerian Languages, Alvan Ikoku Federal College of Education, Owerri, Imo State, Nigeria           7.Chimezie Okoye                                                                                                                                                                       B.A. (English) Odeakwụkwọ, Igboscholars Forum, Nigeria.                                                                                            Besing Books, No. 9 Wisdom   Avenue, Suleja, Niger State.                                                                                                      8.  Ben Nkemdirim Igbokwe                                                                                                                                             B.A. M.A. Ph.D. (NAU) African Culture & Civilization                                                                                                          School of General Studies, Federal University of Technology, Owerri, Imo State, Nigeria

 

©Igbo scholars’ forum, Nigeria 2019

 

Ndịnaya na Ndị Odee

  1. Agwa Na Akparamagwa N’ejije Igbo

Igbeakụ, Benjamin ChimuatỤlamỤra (Ph.D.)

Department of Linguistics, Igbo & Other Nigerian Languages

University of Nigeria, Nsukka

+234803 315 6026; benjamin.igbeaku@unn.edu.ng

Ọnụzulike, Chinyere Ada (MRS)

Department of Linguistics, Igbo & Other Nigerian Languages

University of Nigeria, Nsukka

+234703 988 7466; nkechinyereozioma@gmail.com 

  1. Ntụcha Asụsụ Ndịnọrụ nke Mkparịta Ụka Dị N’etiti Onye Isi Ala Muhammadu Buhari Na Praịm Mịnịsta David Cameron Gbasara Mpụ                                                                                                                                     *Ahamefula, N.O., Udechukwu, C.N, Aboh, S.C., Ezekiel, J.C.                                                                Ngalaba Lingwistiiks, Igbo na Asụsụ Naịjirịa Ndị Ọzọ, Mahadum Naịjirịa, Nsụka                                                       2Okoye, C.L.,                                                                                                                                                                   Ngalaba Lingwistiiks, Mahadum Nnamdi Azikiwe, Ọka                                                                                            Onyegiri, Chikaodi Dypna                                                                                                                                             Senta maka Amụmamụ Igbo, Mahadum Naịjirịa, Nsụka         *corressponding email: ndubuisi.ahamefula@unn.edu.ng                                                                                                                                             3. Emume Ngafe Ụmụ Nwaanyị                                                                                                                                Udeh, Evangeline Nkem                                                                                                                                                    Ngalaba Lingwistik, Igbo na Asụsụ Naịjirịa ndị ọzọ                                                                                                     Mahadum Naịjirịa, Nsụka                                                                                                                                                   4. Nkwalite Ass Igbo: Ileba Anya na Ngghar                                                                                               Nweze, Ifeoma M. (PhD)  ¹                                                                                                                                                     Alex Ekwueme Federal University,   Ndufu-Alike Ikwo, Ebonyi State, Nigeria ifeomanweze62@yahoo.com; 08030965053                                                                                                                                                                   Nwaoke, Emmanuel Emeka   ²                                                                                                                               Ebonyi State University,  Abakaliki Ebonyi State, Nigeria                                                                                          nwaokebest@gmail.com 08061109362                                                                                                                      Christiana Ngozi Ikegwonu  ³                                                                                                                          Chukwuemeka Odumegwu Ojukwu University, Igbariam. ngozichristyikegwuonu@yahoo.com 08037776192        5. Iji Aụsụdịnaala Akụzi Ihemụmụ Niile N’Ụlọakwụkwọ Sekọndịrị Nta na Steeti Ebonyi                    Nneka Justina Eze                                                                                                                                            Department of Arts and Social Science Education Ebonyi State University, Abakaliki – Nigeria                              08039555509/ nnekaeze44@gmail.com                                                                                                                    Nwakego Nwigwe                                                                                                                                                      Department of Arts and Social Science Education  Ebonyi State University, Abakaliki – Nigeria                            Fabian Uchenna Ude                                                                                                                                           Department of Arts Education University of Nigeria, Nsukka – Nigeria

 

               

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Agwa Na Akparamagwa N’ejije Igbo

 

Nke si n’aka

 

Igbeakụ, Benjamin ChimuatỤlamỤra (Ph.D.)

Department of Linguistics, Igbo & Other Nigerian Languages

University of Nigeria, Nsukka

+234803 315 6026

benjamin.igbeaku@unn.edu.ng

                                                                                                na

nụzulike, Chinyere Ada (Mrs)

Department of Linguistics, Igbo & Other Nigerian Languages

University of Nigeria, Nsukka

+234703 988 7466

nkechinyereozioma@gmail.com

 

Ųmịedemede

Nchọcha a lebara anya n’agwa na akparamagwa n’ejije Igbo atọ. Ejije bụ otu n’ime ngalaba agụmagụ e nwere. Ngalaba agụmagụ ndị ọzọ bụ iduuazị na abụ. Nke ọbụla n’ime ha nwekwaziri ngalaba nta ndị ọzọ mejupụtara ha. Ejije atọ e ji rụọ ọrụ na nchọcha a bụ Obidiya nke Enyinna Akọma dere, Ajọ obi nke G. I. Nwaozuzu dere na ọnọdụ ugo (Adịghị egbe mma) nke Joyce I. Obidịebube dere. E kewara ejije a n’agba atọ: agba nke mbụ, nke etiti na nke ugbu a. Obidiya nọchiri anya ejije agba nke mbụ, Ajọ obi nọchiri anya ejije etiti ebe ọnọdụ ugo nọchiri anya ejije ugbu a. E ji atụtụ nghọta ọgụụ wee lebaa anya n’isiokwu a. Usoro e ji mee nchọcha a bụ nke sọvee ebe nsiri nweta njiatụle bụ nsepụta nsiri n’ejije. Ndị ọchọcha gbasoro usoro nkewasị agwa nke Ikeokwu wepụtara nke nwere mmetụta n’atụtụ nghọta ọgụụ bụ atụtụ nchọcha a wee zipụta ụfọdụ agwa na akparamagwa dị n’ejije atọ a. A chọpụtara na agwa ndị ahụ e zipụtara dabachara n’usoro nkewasị agwa. Oriakụ, Ezenwata, Okwuchi, Obiora na Adaeze bụ agwa ọchịchọ nke onwe n’ihi na ọ bụ ọdịmma nke onwe ha ka na-achọ na mbụ tupu nke ọhanaeze. Ngọzi, ụmụ nnadị na Pastọ Ben bụ agwa ọchịchọ ọhanaeze ndị na-achọ ọdịmma nke ọhanaeze na mbụ tupu nke ha onwe ha. Ndị bụ agwa nnọnetiti bụ Obidiya, Tanka, Uche na Oti. Ha bụ ndị na-achọ ọdịmma nke aka ha nakwa nke ọhanaeze n’otu oge. E zipụtakwara myiri na ndịiche dị n’agwa na akparamagwa dị n’ejije atọ a dị ka o si metụta agba nke mbụ, nke etiti na nke ọhụrụ.

Ọkpụrụkpụ okwu: agwa, akparamagwa, ọchịchọ, ejije Igbo

Mkpọlite

Ejije bụ otu n’ime alaka ukwu atọ e nwere n’agụmagụ. Ndị ọzọ bụ Abụ na Iduuazi. Mbah na Mbah (2007) zipụtara na ọ bụghịzi okwu a na-agbagha agbagha na agbụrụ ma ọ bụ omenala ọbụla nwere agụmagụ. Ha gara n’ihu zipụta na ebe ọ dị etu a, na ihe ọ pụtara bụ na omenala ọbụla nwere ejije ebe ọ bụ na ejije bụ otu n’ime ngalaba mejupụtara agụmagụ. Ejije malitere na mba Griik. ọ bụ site n’aka ndị Griik ka mba ụwa ndị ọzọ si malite ejije. Ejije bụ ọrụ e mebere maka mmepụta n’ama egwuregwu, obom, ma ọ bụ ebe ọbụla ọhanaeze ga-elere ma mụta ihe n’ime ya. Otu ihe ejije ji dị iche n’agụmagụ ndị ọzọ bụ emereme. E nwere ejije ọdịnala (ọnụ) na nke ugbu a (ederede). Akaeze (n.d) kwuru na a bịa n’ala Igbo, ọ dịghị mgbe a maara ejije ọdịnala malitere kpọmkwem kama ọtụtụ ndị mmadụ kwenyere na ejije ọdịnala Igbo sitere na nkwenye, mmemme ihe ịchụ aja, nkọkịrịkọ, nkọmịrịkọ nke ndị Igbo nwere wee malite. A naghị ede ejije ọdịnaala ede dị ka ejije ugbu a, nke a maara onye ma ọ bụ ndị o sitere n’aka ha na mgbe e dere ma ọ bụ mepụta ejije ahụ.

Ejije ederede mbụ n’ala Igbo sitere n’aka Anaelechi B. Chukwuezi. Aha ejije ahụ bụ Udo ka mma.Ndị ‘Oxford University Press’ bipụtara ya n’afọ 1974. Site n’oge ahụ rue taa, e nweela ọtụtụ akwụkwọ ejije Igbo. E nwere ọtụtụ mmebere ejije Igbo nke agwa (ndị mmee) bụ otu n’ime ha. Agwa bụ mmadụ ndị mere otu ihe ma ọ bụ nke ọzọ n’ọrụ nka. Omume agwa ma ọ bụ ndị mmee n’agụmagụ na-ezipụta akparamagwa ha. ọtụtụ ndị ọkammụta e meela nchọcha n’ihe gbasara agwa ma ọ bụ ọkpụkpụ agwa karịcha n’iduuazị tinyekwara ejije nakwa n’abụ. Ha gụnyere ndị dị ka Nwadike (1995), Nwaozuzu (2001), Ikeokwu (2008), Echebima na Ikeokwu (2017), Ikeokwu, Ajah, Onuzulike na Domike (2018) na ndị ọzọ. Site n’ihe nchọcha ndị a niile, o nwebeghị onye gbasoro usoro nkewasị agwa nke Ikeokwu (2008) wee sekasịa njiatụle. ọ bụ oghere a ka ndị ọchọcha chọrọ imechi site n’ịgbaso usoro nkewasị agwa a wee lebaa anya n’ụfọdụ agwa na akparamagwa dị n’ejije Obidiya, Ajọ obi na ọnọdụ ugo (Adịghị egbe mma) iji zipụta: agwa ndị e ji rụọ ọrụ, etu agwa ndị e zipụtara si daba n’usoro nkewasi agwa na ndịiche ma ọ bụ myiri dị n’agwa ndị dị n’akwụkwọ ejije atọ ndị a.

 

Ntụlegharị Agụmagụ

                Nchọcha a tụlegharịrị agụmagụ n’obere isiokwu ndị a: nkọwa ọkpụrụkpụ okwu, nnyocha atụtụ, ntụlegharị isiokwu, atụtụ nchọcha na nchịkọta ntụlegharị agụmagụ.

 

 

Nkọwa Ọkpụrụkpụ Okwu

                Okwu ndị gbara ọkpụrụkpụ e lebara anya ma kọwaa dị ka ha si metụta isiokwu nchọcha a bụ agwa na akparamagwa na ejije Igbo.

 

Agwa na akparamagwa

                Agwa bụ otu n’ime mmebere agụmagụ nkà ọbụla. ọ na-enye aka n’ebe ọ dị ukwuu ịkwalite akọrọ akọ ọbụla. Agwa bụ onye ma ọ bụ mmadụ ndị nọ n’agụmagụ. Agwa nwere ike bụrụ mmadụ, mmụọ, anụmanụ ma ọ bụkwanụ ihe anaghị eku ume. ọ bụ ihe na-eme na ndụ agwa na-akọwapụta akparamagwa ya. Akparamagwa bụ omume agwa ndị ahụ e ji rụọ ọrụ n’akọrọ akọ. ọ bụ usoro ma ọ bụ ọnọdụ odee si ekenye agwa ọrụ n’ime agụmagụ ya. Akparamagwa mejupụtara ihe ndị ahụ e ji mara agwa. Odee na-eme agwa ka o mee omume ma ọ bụ chee echiche nke ga-enyere ọgụụ aka ịmata onye agwa bụ. A na-esite n’omume agwa ezipụta akparamagwa agwa dị ka agwa ohi, asịrị, iwe na ọnụma, ezi omume, ajọ mmadụ dgz. Odee na-esite n’agwa ezipụta uche ya na nghọta ya banyere ndụ na obibi ya.  Odee nwere ikikere ịkpụ agwa etu o si masị ya ma kenye ya ọrụ nke ga-enye aka izipụta ihe ọ chọrọ izipụtara ọhanaeze.  O nwere ike itinye ajọ ma ọ bụ ezi ndụ n’ime agwa nke ga-adaba n’ozi ọ chọrọ ịgbasara ọhanaeze.

                Akporobaro (2012) zipụtara ụzọ dị iche iche e si egosi ma na-ezipụta agwa n’agụmagụ nke gụnyere ọdịdị agwa n’ile ya anya, ihe odee ma ọ bụ agwa ndị ọzọ na-ekwu ma ọ bụ kwuru maka ya, site n’ihe agwa ahụ kwuru ma chee n’obi, site n’omume agwa, site n’ọrụ agwa ahụ na-arụ n’agụmagụ nkà tinyekwara mmekọrịta ya na agwa ndị ọzọ.Ohaegbu (2016) mere ka o doo anya na agwa abụghị omume ndị ahụ dị n’ime mmadụ nke na-eme ka mmadụ dị iche n’ebe ibe ya nọ kama na agwa bụ mmadụ nọ n’akọrọ akọ. ọ bụ mmadụ nwere oke ma ọ bụ ọrụ ọ na-arụ n’agụmagụ ime ka akọrọ akọ too eto ma ọ bụ na-etowanye. ọ kọwakwara na agwa nwere ike ịbụ anụmanụ nke odee tinyere agwa mmadụ n’ime.

                E nwere ụzọ dị iche iche ndị ọkammụta si wee kewasịa agwa. Echebima na Ikeokwu (2017) zipụtara nkewasị ndị a dị ka o si metụta nke Forster (1927), Nwadike (1995), Azụonye n’ime Mbah na Mbah (2007), na nke Ikeokwu (2008). Forster (1927) gbadoro ụkwụ n’omume agwa wee kewaa agwa ụzọ abụọ: agwa raarịị na agwa ndagharị. Forster zipụtara agwa raarịị dị ka agwa ndị ahụ omume ha adịghị agbanwe malite na mbido akọrọ akọ rue na ngwụcha ya n’agbanyeghị ọnọdụ ọbụla ọ hụtara onwe ya. ọ bụrụ omume ọjọọ, ọ ga-emegide ya ruo na ngwụcha. {ma atụ: Ikpendụ n’iduuazị Anụ gbaa ajọ ọsọ bụgidere ajọ mmadụ bido na mmalite ruo na ngwụcha akọrọ akọ ahụ. ọ bụrụkwanụ omume ọma, ọ ga-emegide omume ọma ruo na akọrọ akọ abịa n’isi njedebe. {ma atụ: Ngozi n’ejije ọnọdụ ugo…bụgidere ezigbo mmadụ site na mbido ruo na ngwụcha emereme ahụ.

                Nwadike (1995), n’aka nke ya, gbadoro ụkwụ n’ugboro ole agwa pụtara n’akọrọ akọ wee kewaa agwa ụzọ atọ ndị a: agwa oke mpụta ihe/ike, agwa nro na agwa ndakpu. Agwa oke mpụta ihe ka ọ kọwara dị ka agwa pụtara ugboro ugboro n’akọrọ akọ. Agwa nro n’aka nke ọzọ bụ agwa ndị ahụ a na-ekenye obere ọrụ n’akọrọ akọ. Ha apụtachaghị oke ihe. Ebe agwa ndakpu bụ ndị a kpọrọ aha mana a nụghị olu ha, ya bụ, o nweghị mgbe ha pụtara kwuo okwu ma ọ bụ rụọ ọrụ ọbụla n’akọrọ akọ. Ima atụ: Ajọ obi n’ihu. 31 na ihu. 50, a kpọrọ aha Maazị Njọkụ na Chukwudị mana o nweghị ihe ha mere ma ọ bụ ihe ha kwuru n’ejije ahụ.

                Mbah na Mbah (2007) zipụtara ụzọ ise Azụonye si wee kewasịa agwa. Ha bụ ndị a: agwa nsi n’emereme (naming), agwa nsi n’ọdịdị (block), agwa nsi na njirimara (motifemic labelling), agwa nsi n’ọdịmara (emblematic) na agwa nsi n’ọdọ okoro (dramatic conflict). N’agwa nsi n’emereme, odee na-enye agwa aha dị ka omume ya si dị. N’agwa nsi n’ọdịdị, odee na-ewepụta oge na ohere kọwaa ihe banyere ọdịdị agwa n’ile ya anya. Agwa nsi na njirimara/omume bụ ụdị agwa a na-enwerịrị ihe pụrụ iche e ji amata ya, nke nwere ike ịbụ ihe o kwuru ma ọ bụ site n’ụzọ mmegharị ahụ ya. Ọ na-enwerịrị omume pụrụ iche e ji amata ya, ebe nakwa mgbe ọbụla ọ pụtara. Agwa nsi n’ọdịmara bụ nke a na-amata site n’ihe e sere ese, ihe nnọchite anya ma ọ bụ ihe ndị e nwere ike imetu aka. Nke ikpeazụ bụ agwa nsi n’ọdọ okoro bụ nke na-emetụta agwa ọzọ. Ka akọrọ akọ na-aga n’ihu, otu onye na-abụ onye nzuzu na onye e meriri emeri ebe onye nke ọzọ na-abụ onye maara ihe nakwa onye mmeri.

                Ikeokwu (2008) n’aka nke ya gbadoro ụkwụ na mbunuche agwa wee kewaa agwa ụzọ atọ: agwa ọchịchọ nke ọhanaeze, agwa ọchịchọ nke onwe na agwa nnọnetiti. Agwa ọchịchọ nke ọhanaeze bụ agwa ndị ahụ omume ha na ebumnuche ha bụ ime ihe ọhanaeze na obodo chọrọ. Nke a gosiri na ọchịchọ obi nke agwa ahụ bụ ịhụ maka ọdịmma nke ọhanaeze tupu ọdịmma nke aka ya. Agwa nke ọchịchọ onwe bụ agwa ndị ahụ na-achọ ka ebumnuche ha mezuo tupu nke ọhanaeze. Nke a gosiri na ọ bụrụ na ụdị agwa a abaa n’oche ọchịchị, ọ ga-ebu ụzọ kpojuo ma sụjuo akpa ya tupu o legharịa anya ịmata ihe ọ ga-emere obodo ya maka ọdịmma nke ọhanaeze. Agwa nnọnetiti dị ka aha ya si dị na-ahazị ebumnuche onwe ya na nke ọhanaeze n’otu oge. Dịka o si eme ka ebumnuche nke onwe ya pụta ihe bụkwa ka o si eme ka ebumnuche nke ọhanaeze pụtakwa ihe.

                N’ime nkewasị agwa n’agụmagụ, ọ bụ nke Ikeokwu kacha dị ọhụrụ ma zuo oke. ọ bụ nke a mere ndị ọchọcha ji kpebie ịgbaso usoro a wee lebaa anya n’agwa na akparamagwa ụfọdụ dị n’ejije atọ e ji rụọ ọrụ dịka o si metụta ejije agba nke mbụ, etiti na agba ọhụrụ. Obidiya nọchitere anya ejije agba mbụ (1977), Ajọ obi nọchitere anya agba etiti (1998), ebe ọnọdụ ugo nọchitere anya ejije agba ọhụrụ (2007).

 

Ejije Igbo

                Ejije bụ otu n’ime ngalaba ukwu e nwere n’agụmagụ. E nwere ụzọ ejije abụọ: ejije ọdịnaala (ọnụ) na ejije ugbu a (ederede). Etu a ka ọ dịkwa na ngalaba agụmagụ ndị ọzọ, iduuazị na abụ. Ikeokwu (n.d) kọwara ejije dị ka mmegharị e megharịrị ma ọ bụ e jijere ndụ na obibi ya n’elu nkwago bụ nke nwere nzim ozi, nkụzi, nakwa akpamamụ n’ebe ndị nkiri ma ọ bụ ndị ọgụụ nọ. Ọ gara n’ihu gosipụta na isi a hụrụ kwaba okpu n’ejije bụ mmereme, njije na omume omongu. Omume omongu bụ mmadụ ime omume ihe ọ bụghị. Ndị Bekee kpọrọ nke a ‘impersonation’. Nke a gosiri na ihe ọbụla a kpọrọ ejije, ma ọ bụ nke ọdịnaala, ma ọ bụ nke ugbu a ga-enwerịrị ihe nñomi n’ime ya. 

                Ejije malitere na mba Griik n’agbata senchuri isii tupu a mụọ Kraịst. ọ bụ oge mmemme abụ nke ndị Griik ji efe chi ha ofufe nke a kpọrọ Dianosis. ọ bụ n’obodo Athen kpọm kwem ka nke a mere. Ọ bụ Thepsis bụ onye mbụ mepụtara ejije. O mere nke a site n’ijije etu ha kwenyere na Chi ha si akpa agwa. ọ na-emepụta akparamagwa Chi ha bụ Dianosis. Ọ na-etinye ndị nkwe na ndị ngụ ka ọ ga-abụ ndị gụọ, ibe ha ekwee ma ọ bụ saa. Ka ha na-agụ ma na-ekwe bụ ka Thepsis na-emepụta ihe ha na-agụ ma na-ekwe n’ụdị ejije ọdachi. Ọ mepụtara ụdị ọdachi dakwasịrị chi ha na-efe nke mere na a kpọrọ ejije mbụ ahụ ejije ọdachi. Site n’oge ahụ ruo taa, ndị mmadụ kwenyesiri ike na Thepsis bụ onye mbụ mepụtara ejije tupu mba ndị ọzọ eñomiwe ụdị ihe ahụ o mere n’ụzọ dịgasị iche iche.

                Ejije Igbo sonyekwara n’otu aka ahụ nke mere na e nweela ọtụtụ ejije Igbo dịka o si metụta ejije Igbo e dere ede. Ejije Igbo bụ ejije ahụ onye Igbo dere n’asụsụ Igbo nke metụtara omenala Igbo. Ejije Igbo mbụ e dere ede bụ Udo ka mma nke Anaelechi Chukwuezi dere. E bipụtara ya n’afọ 1974. Site n’oge ahụ ruo ugbu a, e nweela ọtụtụ ejije Igbo e dere ede nke ndị e ji rụọ ọrụ na nchọcha a sokwa n’ime ha.

 

Nnyocha Atụtụ

                Atụtụ ndị e nyochara na nchọcha a bụ: atụtụ ememuomume na atụtụ ụbụrụ.

Atụtụ Ememuomume (Behaviourist theory)

Onye chọpụtara atụtụ ememuomume bụ John B. Watson n’afọ 1913. Atụtụ a na-arụtụ aka gbasara amụmamụ mmụọ mmadụ. Ọ na-ekwu na a na-enweta akparamagwa niile n’ọnọdụ. Ọ bụkwa site na mmadụ na gburugburu ya ka ọnọdụ si apụta. Baum (2005) tinyere atụtụ a n’omume, omenala na mbipụta akwụkwọ ya. Ememuomume kacha metụta omume karịa echiche, mmetụta ma ọ bụ ọmụma ihe. Atụtụ a gbadoro ụkwụ na mbunuche na omume a na-ahụ anya nakwa nkwenye na e nwere ike ịzụ onye ọbụla ime ihe n’agbanyeghị ihe dị adị n’agbụrụ o si pụta, omume e ji mara onye na echiche ime mmadụ. Ndị otu a enweghị ihe ọzọ ha kpọrọ mmụta n’abụghị mmụta agwa ma ọ bụ omume ọhụrụ site n’ịgbado ụkwụ n’ihe a hụtara n’ọgbọrọgbọdọ. Atụtụ a dabara na nchọcha a n’ihi na ọtụtụ omume agwa ndị dị n’ejije ndị a kpara bụ site n’ihe ha mụtara na gburugburu ebe ha hụtara onwe ha.

 

Atụtụ Ụbụrụ (Psychoanalytic Theory)

Atụtụ ụbụrụ bụ otu n’ime atụtụ dị iche iche e nwere. Ndị tụpụtara atụtụ a bụ Sigmund Freud (1856-1939) na Carl Jung (1875-1961). Ọ bụ Sigmund Freud bụ onye mbụ tụpụtara atụtụ a na ngwụcha senchuri iri na iteghete. Ihe nkọwa Freud na-agbado ụkwụ bụ nkwenye na echiche mmadụ amaghị onwe ya na-emetụta omume ma ọ bụ agwa mmadụ. O kwenyere na onye ọbụla nwere mmụọ amaghị onwe nke na-emetụta akparamagwa mmadụ. Atụtụ ụbụrụ bara uru n’ihi na a na-eji ya akọwa ihe banyere uto mmadụ nakwa etu ụbụrụ mmadụ si arụ ọrụ. ọzọ kwa, atụtụ a na ewe oge ma dịkwa oke ọnụ.

 

Ntụlegharị Isiokwu

                E lebara anya ebe a na nchọcha na nchọpụta ndị odee ndị ọzọ merela n’ihe banyere agwa na akparamagwa n’agụmagụ Igbo. N’uche Nwachukwu (2001), e wepụ agwa, o nweghị ihe dịka emereme n’ihi na ọ bụ agwa na-ezipụta emereme. Ọ gara n’ihu zipụta na ọ bụghị iwu na agwa ode ga-ewebata n’akọrọ akọ a rọrọ arọ ma ọ bụ akụkọ ifo ga-abụrịrị agwa mmadụ ebe ọ bụ na e nwere agwa anụmanụ, mmụọ, chi, nakwa ihe ndị anaghị eku ume. Nwadike (2001) nyochara Jụọ obinna, ụkwa ruo oge ya na Mmiri ọkụ e ji egbu mbe. ọ chọpụtara na Ubesie zipụtara omume agwa ukwu ya niile nke na-enyere ha aka n’ịgafe na nnukwu nsogbu. Nwaozuzu (2001) nyochakwara akanka Ubesie n’ọkpụkpụ agwa ya ka o si pụta ihe na Mmiri ọkụ e ji egbu mbe wee chọpụta na ọkpụkpụ agwa Ubesie na-apụ iche. Ihe o ji kwuo nke a bụ na agwa ukwu ya niile na-abụ agwa mmadụ karịa mmụọ ma ọ bụ chi. Ha niile na-enwekwa omume umeala na nsọpụrụ. Ikeokwu (2008) lebara anya n’ụfọdụ ejije Chukwuezi dere ma chọpụta na odee gbadoro ụkwụ n’omume mpako nke onwe nke agwa na-apụta ihe n’ihe niile ọ na-eme kwa ụbọchị; nke maarala ya ahụ ma bụrụkwa nke ọ gbara mbọ ịgbanwe.

                Echebima na Ikeokwu (2017) mere nchọcha banyere agwa na etu aha e nyere agwa si metụta omume agwa n’ejije Eruru na ọnọdụ ugo (Adịghị egbe mma). Ha ji atụtụ ụbụrụ mee ihe nsekasị ha. Ha chọpụtara na e nwere mmekọrịta dị n’etiti ihe na-akpali mmụọ agwa na omume agwa n’ejije ndị ahụ. ọzọ kwa, ha chọpụtara na ọ bụghị naanị na aha agwa metụtara omume ha kama na ọ bụkwa aha ndị na-atụzi aka n’okwu ọnụ ha nye agwa ndị ọzọ nọ n’ejije. Ikeokwu, Ajah, Onuzulike na Domike (2018) mere nchọcha n’akara agwa dị ka o si metuta abụ Igbo na 21st senchuri. Ha gbadoro ụkwụ n’atụtụ nghọta ọgụụ wee lebaa anya n’isiokwu a. Ha ji usoro sọvee ebe nsiri nweta njiatụle bụ nsepụta nsiri n’abụ Igbo. Ha chọpụtara na e nwere agwa na akparamagwa n’abụ Igbo. ọzọ bụ na odee abụ na-eji nnọchiaha, nkebiokwu na nkebiahịrị ezipụta agwa n’abụ.

                Myiri dị na nchọcha ndị a e zipụtara bụ na ha niile na-arụtụ aka n’ihe banyere agwa n’agụmagụ. Etu a ka ọ dị kwa na nchọcha a. Ndịiche dị na ha bụ na ebe ụfọdụ ji ejije tụlee ihe banyere agwa, ndị ọzọ ji akụkọ na abụ wee rụọ ọrụ. ọzọ bụ na ụdị ha ji lebaa anya n’agwa dị iche iche. {ma atụ: Nwaozuzu gbadoro ụkwụ n’akanka Ubesie n’ọkpụkpụ agwa ebe Echebima na Ikeokwu gbadoro ụkwụ na etu aha e nyere agwa si emetuta omume agwa. Ikeokwu Ikeokwu, Ajah, Onuzulike na Domike (2018) n’aka nke ha nyochara ụzọ ndị odeabụ si ezipụta agwa n’abụ Igbo. Ebe nchọcha a si dị iche na nchọcha ndị ọzọ bụ na ndị ọchọcha nyochara agwa n’ejije site n’usoro nkewasị agwa nke Ikeokwu wepụtara ma jiri atụtụ nghọta ọgụụ lebaa anya n’isiokwu a.

 

Atụtụ Nchọcha

Atụtụ e ji rụọ ọrụ na nchọcha a bụ atụtụ nghọta ọgụụ (ANỌ). Onye tụpụtara atụtụ a bụ Richards (1929) ebe Rosenblath (1938) na Lewis (1961) nyere aka mee ka atụtụ a gbasaa aka n’agụmagụ mba Amerịka na Jamịnị. Ọ bụ atụtụ kwenyere na ọ bụ etu ọgụụ siri ghọta agụmagụ ya bụ ka ọ ga-esi tapịa ya. Ọ na-agbado ụkwụ n’ọgụụ karịa n’agụmagụ n’onwe ya. ANỌ anaghị elebakarị anya n’odee maọbụ ndịna akwụkwọ agụmagụ. Atụtụ a na-arụtụ aka n’ọrụ ọgụụ na ntapịa agụmagụ. Ọ naghị anabata nkwenye na agụmagụ nwere otu nghọta maọbụ na agụmagụ ga-enwerịrị otu nghọta mgbe ọgụụ dị iche iche gụrụ ya. Atụtụ a na-egosipụta na ọgụụ ọbụla na-atapịa agụmagụ dịka nghọta o nwere n’ime agụmagụ ahụ. ọgụụ na-ewebata mmetụta obi ya, nghọta ya, ndụ ya nakwa amamihe ya n’ihe ọ na-agụ. Nke a na-eme ka ndị ọgụụ dị iche iche tụlee ma ghọta otu agụmagụ n’ụzọ dị iche iche.

Ubi (2017) zipụtara nghọta ọgụụ dịka nke nwere ntọala ya n’agbata atụtụ ọdịdị na atụtụ nnyocha ọhụrụ. Ndịiche ha bụ na ebe atụtụ ọdịdị na nke nnyocha ọhụrụ hiwere isi ma gbado ụkwụ n’akwụkwọ agụmagụ na ndịna ya, atụtụ nghọta ọgụụ gbadoro ụkwụ n’ọgụụ karịsịa n’ụzọ dị iche iche ndị ọgụụ si akọwapụta ihe dị n’agụmagụ. Atụtụ a dabara iji sekasịa njiatụle na nchọcha a n’ihi na ndị ọchọcha nyochara agwa ndị ha ji rụọ ọrụ dị ka ha si ghọta n’ihe ha gụtara n’ejije Obidiya, Ajọ obi na ọnọdụ ugo (Adịghị egbe mma). ANỌ dabara n’usoro nkewasị agwa nke Ikeokwu (2008) n’ihi na agwa ndị anyị kpọrọ agwa ọhanaeze ka onye ọgụụ ọzọ nwere ike ịkpọ agwa nnọnetiti ma ọ bụ agwa ọchịchọ nke onwe dịka nghọta ya n’agụmagụ ahụ si dị.

 

Nchịkọta Ntụlegharị Agụmagụ

                Ntụlegharị agụmagụ nchọcha a malitere na nkọwa okwu ndị gbara ọkpụrụkpụ. A kọwara agwa na akparamagwa nakwa ejije Igbo. Ndị ọchọcha nyochara atụtụ ndị a: ememuomume, ụbụrụ, na nghọta ọgụụ. A tụlegharịrị isiokwu ụfọdụ metụtara isiokwu a na-eme nchọcha na ya iji chọpụta oghere nchọcha a kwesịrị imechi. ụfọdụ n’ime ha bụ: Ikeokwu (2008), Echebima na Ikeokwu (2017) tinyere Ikeokwu, Ajah, Onuzulike na Domike (2018). Nchọcha ndị a niile lebara anya n’ihe gbasara agwa mana o nweghị onye n’ime ha ji atụtụ nghọta ọgụụ sekasịa njiatụle nke ọ na-enwe onye gbasoro usoro nkewasị agwa nke Ikeokwu wee lebaa anya n’agwa na akparamagwa n’ejije Igbo. ọ bụ ya kpaliri mmụọ ndị ọchọcha ịgbasoro usoro nkewasị agwa ndị ọkammụta e zipụtara n’elu wee lebaa anya n’agwa na akparamagwa n’ejije Obidiya, Ajọ obi na ọnọdụ ugo (Adịghị egbe mma).

 

Ngosi na Ntụcha Njiatụle

N’ebe a ka e zipụtara agwa ụfọdụ dị n’ejije Obidiya, Ajọ obi na ọnọdụ ugo (Adịghị egbe mma). Agwa ndị e si n’Obidiya zipụta ma were rụọ ọrụ gụnyere – Obidiya, Oriakụ,

Tanka na ụmụ nnadị.

 

Obidiya

Obidiya bụ otu n’ime agwa pụtara ihe n’ejije Obidiya. ọ bụ nwunye ọnụma Ejimọfọnna, onye ụmụegbu. Site na nkewasị agwa nke Ikeokwu, Obidiya dabara n’agwa nnọnetiti, ya bụ, n’agwa ọchịchọ nke ọhanaeze nakwa agwa ọchịchọ nke onwe. ọ bụ agwa ọchịchọ ọhanaeze n’ihi na ọ nabatara ikpe nkwụmọtọ nke onye ọkaikpe, ka orubere onye ruo ya aka. Ma n’aka nke ọzọ, Obidiya bụ agwa na-achọ ọdịmma na mbunuche nke aka ya.  Mbunche nke onwe ya ma ọ bụ nke aka ya pụtara ihe etu o si kpebie ịbọ ụgwọ di ya, ọnụma, na-aṅaghị ntị ndụm ọdụ onye nwe ala na nke ụmụ Nnadi, ‘… ndidi ka mma… Ị ga-edi. Achụla ụwa n’ike… were okwu dum si m n’ọnụ pụta… ụzọ ahụ ị chọrọ ịga anaghị aba uru…’(ihu. 27, 28 na 28). ọ chọghị ịma ihe omume ya ahụ ga-apụtara ọhanaeze.

Obidiya gbanwere dị ka ọnọdụ si wee dagharịa tụmadị n’ihe metụtara ọnwụ di ya. Na mmalite, Obidiya enweghị nsogbu ọbụla. Nke a pụtara ihe site etu o si emeso di ya nke mere na di ya kwuru okwu sị ‘Chineke nyere m gị abụghị onye ewu ma ọlị (ihu. 12). Mana egwu dagharịrị n’ebe Obidiya nọ n’ihi ọnwụ di ya. O fooro ntụtụ taa ịbọ ụgwọ ọnwụ di ya. Mbọ niile Onye nwe ala na ụmụ Nnadi gbara ime ka ọ hapụrụ Chukwu ọbọ amịtaghị mkpụrụ ọbụla. Obidiya sịrị ‘…agaghị m ekwe …onye tụrụ m n’ala ma mụ ataghị ya arụ, mụ anyụsa ya mmamịrị’ (ihu. 35).

          Obidiya pụtara ihe nke ukwuu malite na mbido ruo na ngwụcha. O so emereme na-aga n’ihu ruo na emereme a bịa na njedebe. Oke ya n’ejije a pụtara ihe n’ebe ọ dị ukwuu. ọ bụ nwaanyị hụrụ di ya n’anya nke ukwuu ma bụrụ onye rapaara n’ahụ di ya. ọ bụ nke a ka o ji kwuo na onye gburu di ya egbuola ya ‘… onye gburu ọnụma egbuela m’ (ihu. 27). Obidiya gbagịdere mbọ ruo na o mezuru ebumnuche ya n’ebe Oriakụ bụ nke metụtakwara ezinaụlọ ya. Nke a dabara n’ilu a na-atụ si na otu mkpịsị aka rụta mmanụ, o zuo ndị ọzọ. Mgbe o mezuru ihe ọ chọrọ ka obi ji wee ruo ya ala o wee kwuo ‘ọ dị nke na-eme, ya mee, ọnụma, ije m agwụla. Echi maọbụ taa, lee anya m. Oge anyị ruru ebe ahụ ka ikpe dịrị anyị niile’ (ihu. 87).

ọ bụ obi di ya n’eziokwu. Aha ya dabara n’omume ya. ọ hụrụ di ya, ọnụma, n’anya nke ukwuu. ọ na-ele ya anya n’ihu mara mgbe obi dị ya mma na mgbe obi adịghị ya mma. ọ na-esiri di ya nri tọrọ ụtọ ma na-ajụgasị ya ase ihe ọ ga-ewetara ya. ọnụma, di ya gbara ama nke a mgbe ọ sịrị, ‘… ị bụ obidiya n’ezie’(ihu. 13). Obidiya eleghị anya n’azụ n’ịbọ ụgwọ ọnwụ di ya. Nke a bụ n’ihi ịhụnanya o nwere n’ebe di ya nọ. O mere ihe niile o nwere ike ime ma gbaa mbọ dị ka nwoke ganye na o kpochapụ Oriakụ, onye kpatara nkụ sị ngwere bịara ya ọrịrị, na ezinaụlọ ya.

 

Oriakụ

                Oriakụ bụ otu n’ime agwa ndị pụtara ezigbo ihe n’Obidiya. ọ bụ ya bụ ọdọ okoro ebe Obidiya bụ isi agwa. Oriakụ bụ agwa ọchịchọ nke onwe. Naanị ihe Oriakụ na-achọ bụ maka ọdịmma nke ya. ọ bụ onye anya ukwu. O na-enwe ọṅụ n’ịwụfu ọbara. Nke a mere o ji nwee nnukwu ọṅụ mgbe o gbuchara ọnụma. A matara nke a site n’ọnụ Gogo, nwa odibo ya mgbe ọ sịrị, ‘Nwoke ọjọọ. Ị na-aṅụrị ọṅụ na I gburu ọchụ. I chere na Chineke ahụghị gị’(ihu. 56). ọriakụ bụ ajọ mmadụ malite na mbido ejije a ruo na ngwụcha ya. ụdị ndụ ahụ butere ya ọnwụ ihere na ọnwụ erughị eru. O ji n’ihi ọnọdụ ya n’obodo nakwa ego o nwere chọọ ịnapụ ọnụma ala ya n’ike. O mechara gbuo ọnụma site n’aka ndị ogbu isi o goro ọrụ. N’uche Oriakụ, o chere na ọ dịghị ihe Obidiya ga-emenwu ya dị ka nwanyị. ọ sịrị, ‘O nweghị ihe nwanyị ya ga-eme’(ihu. 56). Oriakụ ledara Obidiya anya, Obidiya wee sụọ ya na ezinaụlọ ya akwụ.

 Ọ bụ omume ya buuru akụkọ dị n’ejije a gawa njem. Ọ bụ onye oke ọchịchọ. Nke a mere na ihe niile o nwere ejughị ya afọ nke mere na o kpebiri na ya ga-ahụ isi ala ọnụma ahụ na-agbanyeghị na Majistretị e kpeela ikpe kwụ ọtọ maka ala ahụ. O nweghị onye ọ kpọrọ ihe. O weere onwe ya dịka ejesịa n’ihe niile. ‘Aga m eji nkụme ya… ka majistretị iberibe a mata na aga na-asọpụrụ okwu anyị… gọment ọ bụ ole ndị? Oriakụ’ (ihu. 2). Oriakụ bụ ọdọ okoro na-adọgha isi agwa bụ Obidiya. N’ikpeazụ, Obidiya meriri Oriakụ. Oriakụ wee bụrụ onye nzuzu na onye e meriri emeri na ngwụcha ejije ahụ. Oriakụ bụ onye mpako na nganga. ọ nọ n’etu ọnụ ihe ndị o nwegasịrị mgbe ọ nọ na-enwe ọṅụ maka ọnụma o gburu wee sị, ‘Ka m ṅụjue mmanya afọ taa… ụmụ ihe na-enye m nsogbu … enyela ohere … A lụọla m isi ụmụ nwanyị anọ, e nwere m ezigbo ego na bank, Chima, nwa m na-amụ dọkịta n’ala bekee… ’(ihu. 57).

 

Tanka

                Tanka bụ otu n’ime agwa nta e nwere n’Obidiya. ọ bụ onye ara. O soghị n’agwa ndị pụtara ihe n’ejije Obidiya. Ọ bụ agwa nnọnetiti. Ọ bụ agwa na-achọ ma ọdịmma ọhanaeze nakwa ọdịmma nke onwe ya n’otu oge. O nwechaghị ihe dị oke mkpa o mere n’ejije. N’ihi nke a, e wepugodi ya, ejije ka ga-akwụ chịm. Ka osila dị, e webatara ya iji kpaa ndị nkiri na ndị ọgụụ ụka ọchị tinyekwara Obidiya. Ihu akwụkwọ 65 na 66 gosiri mkparịta ụka dị n’etiti Tanka na Obidiya. Tanka bụ onye ara ma na-ajụ Obidiya ma o chere na ya bụ onye ara ka ya (Obidiya). Ọtụtụ okwu ndị ọzọ o kwuru gosiri na isi adịghị ya mma dịka: ‘I ga-eyi tie n’olu? Enwere m iri, otu, anọ, asatọ… I chere na m bụ onye ara ka gị? I na- kpọ m onye ara? Damful, idiot, non-sense, damburuba, garamafun, Tụfịa! Lee kọbọd egbe; lee oche nkịta… (ihu. 65).

 

Ųmụ Nnadị

                Ụmụ Nnadị dabara n’agwa ọchịchọ nke ọhanaeze. Ha bụ ndị ọgba ama. ọ bụ ha na-eme ka ndị ọgụụ ma ọ bụ ndị nkiri mara ihe ga-eme. N’ihu akwụkwọ nke mbụ na nke abụọ, e sitere n’ọnụ ha mara etu mmiri siri baa opi ụgbọgịrị n’okwu gbasara Obidiya na Oriakụ na ihe pụtara n’ime ya. E nwere ike ịhụta ha dịka agwa nnọnetiti ma bụrụkwa agwa ọchịchọ ọhanaeze site n’ọrụ ha rụrụ n’ejije a. ụmụ Nnadị pụtakwara n’ihu. 25 ruo na 28 ịkasi Obidiya obi mgbe ọ na-ebe akwa ọnụma, di ya nke ọ na-amaghị ihe mere ya ma ọ bụ ndị gburu ya. Ebe ndị ọzọ ha pụtara ma gbaa ama ihe gaje ime bụ n’ihu. 54 na 55, 62 na63, 66 ruo 68, 74 na75, 80 dgz.

               

Ajọ Obi

E nwere ọtụtụ agwa n’ejije Ajọ obi ma ndị anyị ji rụọ ọrụ  bụ: Ezenwata, Uche, Okwuchi na Oti.

 

Ezenwata

                Ezenwata bụ di ọbịageli. Ọ bụ oji ego achụ ego a na-etu Osisinaamịego. Ọ bụ enyi Onyema, onye ya na ya nwe kọmpịnị. Enyi ha abụọ malitere tupu Ezenwata alụọ Ọbịageli. Enyi ha abụọ gakwara n’ihu mgbe a lụtachara ọbịageli. Nke a mere na ha niile na-adị na mma. Mana ka oge na-aga, Ezenwata bidoro kpawa agwa n’ụdị na o nwere ihe ọzọ na-aga n’etiti Onyema na ọbịageli. N’ihu akwụkwọ 8, Ezenwata gwara ọbịageli mgbe ọ chọrọ ikwunyere Onyema okwu, ‘Biko ọbịị, e mechaa ka gị na Onyema kpawa…Onyema hapụgodu ya ka o jeere m ozi…’ ọ bụ Ezenwata bụ ajọ obi nke bụ aha ejije a. Omume ya n’ebe nwunye ya na enyi ya nwoke nọ gosiri na o nwere ajọ obi. Onye ọbụla nwere ajọ obi na abụrịrị agwa na-achọ ọchịchọ nke onwe.  Lee ụfọdụ okwu ọ gwara Onyema n’ụlọ ọrụ, ‘Biko jewe n’ọfịịsị gị, ma ị chọghị ịga, ị nwere ike jekwuru nwunye m lụụrụ gị n’ụlọ ka gị na ya kọchawa m…Lee anya Onyema, ka m gwazie gị, wepụ anya na nwunye m, ihe mụ na gị nwekọtaraọnụ bụ akụ anyị, nwunye m esoghị na ya…’(ihu. 20 na 21). Ezenwata mechara kpọọ oriri mkpezi n’ụzọ aghụghọ ma hazie etu ya na Onyema ga-esi gawa Legọsụ n’abalị ụbọchị ahụ ha mechara oriri ahụ. N’ụdị o si na-ese ọbịageli na Onyema foto ụbọchị ahụ kpọrọ Onyema ogwu n’obi o ji sị, ‘Eze, foto nke a ị na-ese anyị aghara aghara ọ dịkwa na mma?(ihu. 54). E mechara chọpụta na ebumnuche Ezenwata ji chọrịrị ka ya na Onyema gawa Legọsụ n’abalị ahụ bụ ka o tinye Onyema na gbagharịa mana Chukwu nyeere Onyema aka ime ihe ngwa ngwa nke mere na ọ gbanahụrụ nsogbu ahụ.

 

Uche

Uche bụ otu n’ime agwa pụtara ihe n’ejije a. Ọ bụ agwa nnọnetiti nke na-achọ ma ọdịmma nke ya ma nke ọhanaeze. Ọ bụ onye nnyochapụta lebara anya n’ihe gbasara ọnwụ Ezenwata. Malite n’ihu. 85 ruo na 118 gosiri ajụjụ ọnụ ditektiivu Uche gbara Onyema na ndị ezinaụlọ Mazị Ezenwata – Ọbịageli, Oti na Orie. O ji amamihe wee jụpụta ha ihe niile ọ chọrọ ịmata banyere ọnwụ Ezenwata site n’ịkpọpụta ha otu otu ịza ajụjụ ahụ. Ihe gbara ọnwụ Ezenwata gburugburu juru Uche anya ma bụrụ nke ọ hụbeghị kemgbe ọ malitere ọrụ ditektiivu, ‘…Kemgbe m ji bido ọrụ ditektiivu echeghị m na o nweela nke gbawara m isi dịka nke ya’ (ihu. 120). N’ ikpeazu, mgbe Uche ji kwuwe okwu ịlụ ọbịageli bụ mgbe ọ chọpụtara na Onyema alụọla nwaanyị. O cheburu na aka Onyema dị n’ọnwụ Ezenwata ka o wee lụwa Ọbịageli. Lee ihe Uche kwuru n’ihu. 124, ‘ọbịị, ama m na ọ ga-atụ gị n’anya ma m gwa gị na m hụrụ gị n’anya… m chere na anya Mazị Onyema dị ebe ị nọ’. Uche jụrụ ya ihe ga-eme ka ha abụọ ghara ịlụ di na nwunye ebe ọ bụ na Onyema a lụọla nwanyị. Ha abụọ mechara lụọ di na nwunye. Otu ụbọchị, Uche na nwunye ya kpọrọ Onyema oku n’ụlọ ha. Ha rịọrọ Onyema ka ọ kọọrọ ha ihe omimi maka ọnwụ Ezenwata ebe ọ bụ na e mechiela okwu ahụ mgbe tere aka tinyere na Uche anọghịzi n’ọrụ ditektiivu. Onyema kọọrọ ha etu ihe niile siri mee. E sitere n’ihe Onyema kọrọ mara na ọ bụ ajọ obi mere Ezenwata o ji wee jiri aka ya dulaa onwe ya mmụọ.

 

Okwuchi

                Okwuchi bụ nwunye Okafọ ma bụrụ nne Ezenwata. Ọ bụ agwa na-achọ ọchịchọ nke onwe ya. Ọ bụ onye iwe ọkụ. Ọ bụ nke a mere na ọ gbagara na nke dibịa ịga chọpụta ihe mere nwa ya, Ezenwata. Okwuchi bụ ajọ nwanyị nwere ajọ ọnụ. Ọ na-akparị mmadụ niile tụmadị di ya. Ajọ omume ya pụtakarịrị ihe mgbe ọ kpọọrọ di ya gaa na nke nne na nna ọbịageli inye mkpesa maka ọbịageli. Ọnụ mmiri okwu ya n’ihu. 43 ruo 46 gbara ajọ ndụ ya n’anwụ. Mba niile ọ bara ihe ọ ga-eme ọbịageli dị ka onye o chere gburu nwa ya amịtaghị mkpụrụ ọbụla. Okwuchi bụ onye na-anabata asịrị nke ọma. Ọ bụ ya mere na ọ dịghị achọ ịmata eziokwu banyere ihe ọ nụrụ tupu ọ banye n’ime ya.

 

Oti

                Oti bụ nwa odibo nwoke Ezenwata na ọbịageli. ọ na-arụ ọrụ odibo nwoke na-arụ n’ụlọ dị ka ịsacha ụgbọala nna ya ukwu, ihicha akpụkpọ ụkwụ nna ya ukwu na ihe ndị ọzọ.ọ na-asụ nsụ nke ukwuu. O nweghị ka o kwuchaa otu ahịrịokwu ka nsụ ghara ịbata na ya. Ọ bụ ya bụ otu ihe mapụrụ ya iche na agwa ndị ọzọ. Ọ bụ agwa nnọnetiti. O sokwa na ndị ditektiivu gbara ajụjụ ọnụ gbasara ọnwụ nna ya ukwu bụ Ezenwata. Oge ụfọdụ, ọ na-akpọtụrụ ya na Orie, odibo nwanyị Ezenwata nke nne ha ukwu bụ ọbịageli na-egbochi ha ime mkpọtụ. ọ bụ Oti meghere ụzọ n’ime abalị ụbọchị ahụ Onyema laghachiri azụ n’aha Ezenwata.

 

 

 

Ọnọdụ ugo

nọdụ ugo bụ akwụkwọ ejije nke atọ e ji rụọ ọrụ na nchọcha. Agwa ndị e sekasịrị bụ ndị a : Ngozi, Obiora, Adaeze na Pastọ Ben.

 

Ngọzi

 Ngozi Okonkwo bụ agwa kacha pụta ihe n’ejije a. Ọ bụ onye Ugwueke.  Nne na nna ya nọrọ ọtụtụ arọ na-amụtaghị nwa tupu Chineke e jiri ya meghee ụzọ ọmụmụ. Chineke kara ya akara ịbụ nnukwu mmadụ site n’afọ nne ya. A matara nke a site n’okwu Pastọ Ben n’ihu akwụkwọ 10, ‘Onye nwe anyị sị na ọ bụ nwa nwanyị ka ịga-ebu ụzọ mụọ. Nwa nwanyị ahụ ga-emechapụ ezinaụlọ unu na obodo unu ihere n’ihu. Ọ bụ odogwu nwanyị’. Aha Ngozi bidoro na nwata pụta ihe n’ihi ọnatarachi Chukwu nyere ya. A mụtara ha mmadụ anọ, atọ bụ ụmụ nwanyị ebe otu onye bụ nwoke. Ọ bụ ego na ihe nrite dị iche iche ọ na-enweta na ‘scholarship’ ka e ji zụọ ya na ụmụnne ya n’akwụkwọ. Ọ na-aga asọmpi dị iche iche ma na-anochite anya ụlọ akwụkwọ ya. Ọ bụ site n’ọnụ Ụbajaka n’ihu. 33 ka e si mara na a na-anụ aha Ngozi na redio nakwa na tiivii. Na ọ gaala nọchite anya obodo a bụ Naịjirịa na mpaghara dị iche iche na mba Ofesi nakwa mba ndị isi ojii dị iche iche. Nke a juru Okika anya o ji wee jụọ ajụjụ n’ihu. 34 sị, ‘ọ kwa anyị sị na nwanyị abaghị uru na ọ bụ nwoke ka mma?’

Ngọzi bụ agwa ọchịchọ ọhaaeze. Ọ bụ onye na-enwe mmasị maka ọdịmma nke ọhanaeze. Aha ya nọ na-ede jim jim ebe niile. Ọ baara ezinaụlọ ya nakwa obodo ya uru n’ụzọ pụrụ iche. Site n’ọtụtụ ihe Ngozi mere n’obodo ya, ha kpebiri ichi ya echichi na-agbanyeghị na ọ bụ nwanyị. Ọ zọpụtara ndụ ndị obodo ya bụ Ugwueke n’aka ndị iro ha ndị Obiukwu nke mere na ndị Obiukwu dabara n’olulu ha gwuuru ndị Ugwueke. Ngọzi lụrụ Obiọra nwanyị, rụọrọ ya ụlọ, gonye ya ụgbọala, bidoro ya ahịa nakwa ọtụtụ ihe ndị ọzọ o mere nwanne ya nwoke na ezinaụlọ ya. Ngozi gbaara ala rụọrọ onwe ya ebe ọ ga-ebi ka esemokwu ghara ịdapụtara ya na nwanne ya mgbe ndị mgbachu ekweghị na ọ ga-alụ dị n’ihi oke akwụkwọ ọ gụrụ nakwa asịrị a kụụrụ ọtụtụ ụmụ nwoke chọburu ịlụ ya.

N’agbanyeghị obi ọma Ngọzi n’ebe ọha mmadụ nọ tụmadị n’ebe nwa nne ya nwoke, Obiora nọ, a hụtara ọtụtụ ntajianya megide ya. Adaeze nwere ntajianya n’ebe ọnatarachi Ngozi dị.  Ọ bụ ya ka o ji kụọ asịrị ma gakwaa na nke onye dibịa (Ogbunka), ka o meminaara ya Ngozi. Nke ahụ ekweghị omume n’ihi na Ogbunka mere ka o doo Adaeze anya na eluigwe kara Ngozi akara (ihu. 38 ruo 45). Ọ bụ ntajianya ka ụfọdụ ụmụnna na ụfọdụ ndị obodo Ngọzi ha ji dobe ya n’ọnọdụ alụghị dị. Onye ọbụla tinyere isi maka ịlụ Ngozi, a kụọrọ onye ahụ asịrị, ọ laa azụ. Ndị mgbachu ekweghị na ọ ga-alụ dị. Ha na-akpọ ya akada n’ihi oke akwụkwọọ gụrụ oke akwụkwọ (ihu. 54 ruo 56).

 

Obiọra

                Obiọra bụ agwa ọchịchọ onwe ya. Ọ bụ nwanne nwoke Ngọzi Okonkwọ. Ọ bụ ya bụ otu nwoke ha mụtara mana ọ bụ efulefu mmadụ. Ngọzi gbara mbọ nke ukwuu ịhụ na Obiọra guzoro nke ọma. ụfọdụ n’ihe Ngọzi mere iji hụ na o guzoro ma bụrụ mmadụ gụnyere ndị a: ọ lụtaara ya nwanyị, rụọrọ ya ụlọ, gonye ya ụgbọala, bidoro ya ahịa nakwa ọtụtụ ihe ndị ọzọ o meere nwanne ya nwoke na ezinaụlọ ya. N’agbanyeghị na Ngọzi na-ata na-agbụ Obiọra n’obi, Obiọra na-ata na-agbụ Ngọzi n’anya. Obiọra kpasoro nwanne ya Ngozi agwa ọjọọ mgbe o kutara Nkechi ka ọ bụrụ nwa ya ebe ọ bụ na Ngozi alụghị di ma ya fọdụ ịmụta nwa. ọ chọrọ ka ọ bụrụ ya ga-enwe akụ niile Ngọzi kpara ma ọ bụrụ na Ngọzi nwụọ. Ọ bụ ya mere na ọ chọghị iji anya hụ nwatakịrị ahụ. O ji ihe ọjọọ kwụọ Ngọzi ụgwọ ihe ọma niile o mere ya. N’ikpeazụ, ọ rụrụ ala mgbe Ngọzi nwụrụ nke na ọ bụghị mmadụ sị ya were ọsọ gbapụ n’obodo ahụ. Nke ya erughị ya aka ma nke Ngọzi erughị ya aka.

 

Adaeze

                Adaeze so n’agwa nta dị n’ejije a. ọ bụ nwata akwụkwọ na Mahadum Naịjirịa dị na Nsụka. ọ bụ onye agam n’ihu mmadụ ibe ya n’elu ilu n’obi. ọ maghị na agam n’ihu Ngọzi bụ ọnatarachi. Ihu. 38 ruo 42 gosiri asịrị ọ sịrị megide Ngọzi. Lee ‘ọ kwa anụrụ m na o nwere onye na-edere ya ihe n’ule? … Anụkwara m na ndị nkụzi na-ebunye ya espo… Anụrụ m na nna ya gwọrọ ọgwụ egwuregwu kanye ya n’ụkwụ, gwọọ ọgwụ akwụkwọ kanye ya n’isi’. Enyi nwanyị Adaeze bụ Ego dugara Adaeze na nke dibịa Ogbunka, ka o meminaara ya Ngọzi Okonkwọ. Mgbe Ogbunka mesịrị anwansi ya, ọ gwara Adaeze na ụzọ agaghị n’ebe Ngọzi nọ. Lee ụfọdụ ihe Ogbunka kwuru, ‘… ndị eluigwe kara ya akara…aka ya dị ọcha’(ihu. 44). Akparamagwa ndị a Adaeze zipụtara gosiri na ọ bụ agwa na-achọ naanị maka ọdịmma nke aka ya. Ya mere Adaeze jiri bụrụ agwa ọchịchọ onwe ya.

 

Pastọ Ben

                Pastọ Ben bụ agwa ọchịchọ ọhanaeze. ọ bụ agwa na-achọ maka ọdịmma nke ọhanaeze. ọ bụ ya ka Okonkwọ na nwunye ya gara kọsara mkpa amụghị nwa ha. Ọ bụkwa site n’aka ya ka e ji bue amụma ọmụmụ Ngọzi na ihe ọ ga-abụ n’ụwa nke mechara bịa n’isi mmezu. Nani ebe ọ pụtara ihe karịa bụ n’ihu akwụkwọ 7 ruo 11. Ọ bụ Ebele, enyi Amaka tụpenyere ya azụ maka ihe Chukwu ji Pastọ Ben eme tụmadị n’ebe ụmụ nwanyị na-achọ mkpụrụ nke afọ nọ. Ọ bụ Ebele ka Amaka kpọrọ ka ọ bịa jiri ọnụ ya kọwaara di ya maka Ben etu di ya ga-esi kweta (ihu. 6).

               

Nchịkọta

                Site n’ejije atọ ndị a e ji rụọ ọrụ nke nọchitere agba mbido odide ejije Igbo, etiti na mmechi, a chọpụtara na omume agwa ndị ahụ, ya bụ, akparamagwa ha niile bụcha nke nwere ike ime ma na-eme na gburugburu anyị taa. N’Obidiya, omume Oriakụ na Obidiya dịka o si metụta igo ndị ogbu n’ọrụ igbu mmadụ nakwa isi n’ụzọ ịgwọ ọgwụ meminaa mmadụ bụ omume a na-ahụta n’obodo taa. N’Ajọ obi, omume Ezenwata dịka o si metụta ajọ obi ya n’ebe enyi ya nwoke na nwunye ya na-emekwa n’ọgbọrọgbọdọ anyị ugbu a. Mana etu Onyema na ozu Ezenwata siri gaa abụchaghị ihe dị mfe ime ka mmadụ ọbụla ghara ịchọpụta. Omume ndị pụtara ihe n’ọnọdụ ugo bụ omume a na-ahụta na ndụ a. N’ọnọdụ ugo dị ka ejije agba ọhụrụ, aha agwa niile bụcha ụdị aha a na-aza taa. N’otu aka ahụkwa, ntọala ya bụ ebe doro anya a ma ama dị ka Legọsụ, Mahadum Naịjirịa, Nsụka dgz. Mana ọ dịchaghị etu ahụ na nke agba ochie ebe ntọala ya bụ ebe edochaghị anya dịka ụmụegbu n’Obidiya tinyere na aha agwa ụfọdụ abụchaghị aha ndị mmadụ na-aza ugbu a kama na a na-enye aha dịka omume onye ma ọ bụ ọrụ ya si wee dịrị dịka Obidiya, Oriakụ, ndị ogbuu dgz.

 

Mmechi

Nchọcha a zipụtara agwa ụfọdụ dị n’Obidiya, Ajọ obi na ọnọdụ ugo (Adịghị egbe mma).  Ọ gbasoro usoro nkewasị agwa nke Ikeokwu (2008) wee kewasịa agwa anọ anọ n’ejije ndị a e zipụtara n’elu. Agwa ukwu abụọ na agwa nta abụọ ka a rọpụtara n’ejije ọbụla. N’Obidiya, e zipụtara agwa ndị a: Obidiya, Oriakụ, Tanka na ụmụ nnadị. N’Ajọ obi, e zipụtara agwa Ezenwata, Uche, Okwuchi na Oti. Ebe e zipụtara agwa Ngọzi, Obiora, Adaeze na Pastọ Ben n’ọnọdụ ugo. N’iji atụtụ nghọta ọgụụ, ndị ọchọcha agwa niile e ji rụọ ọrụ dabanyechara n’usoro nkewasị agwa: ọchịchọ onwe, ọchịchọ ọhanaeze na nnọnetiti. ụfọdụ bụ  agwa nke ọchịchọ onwe, agwa ọchịchọ ọhanaeze ebe ụfọdụ bụ nke nnọnetiti. N’Obidiya, Obidiya bụ agwa nnọnetiti, Oriakụ bụ agwa ọchịchọ onwe, Tanka bụ agwa nnọnetiti ebe ụmụ Nnadị bụ agwa ọchịchọ ọhanaeze. N’Ajọ obi, Ezenwata bụ agwa ọchịchọ onwe, Uche bụ agwa nnọnetiti, Okwuchi bụ agwa ọchịchọ onwe ebe Oti bụ agwa nnọnetiti. N’ọnọdụ ugo, Ngọzi bụ agwa ọchịchọ ọhanaeze, Obiọra bụ agwa ọchịchọ onwe ya, Adaeze bụ agwa ọchịchọ onwe ya ebe Pastọ Ben bụ agwa ọchịchọ ọhanaeze.

Edensibịa            

Akaeze, C. M. (n.d). Akwụkwọ nkụzi. Mahadum Nigeria, Nsụkka.

Akoma, E. (1988). Obidiya. Ibadan: University Press Limited.

Akporobaro, F. B. O. (2012). Introduction to fiction and its ideology. Lagos: Princeton Publishing Co.

Baum, W. (2005). Understanding behaviourism: Behavior culture and evolution. (2nd ed.). Wiley: Blackwell.

Echebima, H. C. na Ikeokwu, E. S. (2017). Characterisation and naming: A relational identity in Eruru andọnọdụ Ugo(Adịghị Egbe Mma). Nsukka. Journal of African Languages and Linguistics,12, 86-111.

Ikeokwu, E. S. (2008). Self-construct and characterisation: A focus on A. B. Chukwuezi’s plays. Nsukka Journal of Humanities, 17, 163-170.

Ikeokwu, E. S. (n.d). Akwụkwọ nkụzi. Mahadum Nigeria, Nsụkka.

Ikeokwu, E. S., Ajah, D. A., Onuzulike, C. A. na Domike, I. N. (2018). Akara agwa dị ka o si metụta abụ Igbo na 21st senchuri. Paper presented at the 2018 international conference and Chinua Achebe memorial lecture, University of Nigeria, Nsukka.

Mbah, B. M. na Mbah, E. E. (2007). Azụonye: Lectures on Igbo literature and stylistics. Nsukka: University of Nigeria Press Ltd.

Nwachukwu, J. O. J. (2001). A handbook of creative writing. Enugu: John Jacob’s Classic Publishers.

Nwadike, I. U. (1995). J. U. T. Nzeakọ as an Igbo novelist. (A  Ph. D Dissertation, University of Port Harcourt, Port Harcourt).

Nwadike, I. U. (2001). Stylistic study of Ubesie’s first three novels. In E. N. Emenanjo (Ed.), Tony Ubesie: The man and the artist, (pp. 68-88), Owerri: Afrika-Link Books.

Nwadike, I. U. (2015). Characters in literature: The Nwadike model: A contribution to world literature. A paper presented at the 9th conference of Igbo studies association on Igbo oral literature: Problems and prospects, University of Nigeria, Nsukka.

 Nwaozuzu, G. I. (1998). Ajọ Obi. Enugu: Format Publishers.

 Nwaozuzu, G. I. (2001). Characterisation in Tony Ubesie’s novels. In E. N. Emenanjo (Ed.), Tony Ubesie: The man and the artist, (pp. 89-106), Owerri: Afrika-Link Books.

Obidịebube, J. I. (2007). ọnọdụ ugo (Adịghị Egbe Mma). Onitsha: Lincel Publishers.

Ofomata, C. E. (2012). Anụ gbaa ajọ ọsọ. Enugu: Format publishers (Nig.) Ltd.

Ohaegbu, A. U. (2016). Insight into basic elements of the novel. Nsukka: Great AP Eụpress publishers Ltd.

Ubi, E. D. (2017). Reader response criticism. In B. M. Mhah (Ed.), Theories of Conteụtual Linguistics. (pp. 224-243). Awka: Amaka Dreams Ltd.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ntụcha Asụsụ Ndịnọrụ nke Mkparịta Ụka Dị N’etiti Onye Isi Ala Muhammadu Buhari Na Praịm Mịnịsta David Cameron Gbasara Mpụ

1*Ahamefula, N.O., Udechukwu, C.N, Aboh, S.C., Ezekiel, J.C. Ngalaba Lingwistiiks, Igbo na Asụsụ Naịjirịa Ndị Ọzọ, Mahadum Naịjirịa, Nsụka                                                                                   

2Okoye, C.L.,                                                                                      Ngalaba Lingwistiiks, Mahadum Nnamdi Azikiwe, Ọka

                                                         na              

³Onyegiri, Chikaodi Dypna                                                                        Senta maka Amụmamụ Igbo, Mahadum Naịjirịa, Nsụka*corressponding email: ndubuisi.ahamefula@unn.edu.ng

 

Ụmịedemede

Ndị ọrụ gọmenti na-enwe mkparịta ụka n’otu oge ma ọ bụ oge ọzọ. Ya bụ mkparịta ụka nwere ike ịbụ nke ihu na ihu ma ọ bụ nke e mere site n’ọwa nzimozi. Ụfọdụ mgbe, ndị mmadụ na-ekwu ihe ha achọghị ikwu ma ọ bụkwanụ kwuo ihe ga-emetụta onye ọzọ. Ọ bụ n’ihi nke a mere e ji chọrọ ilebanye anya na mkparịta ụka dị n’etiti onye isi ala Muhammadu Buhari na Praịm Mịnịsta David Cameron gbasara mpụ. N’iwetulata oke nchọcha a, data e ji mee ntụcha bụ okwu Cameron kwuru na Naịjirịa na Afghanistan riri amoosu na mpụ (fantastically corrupt) na nzaghachị Buhari na ọ gaghị ayọ maka mgbaghara kama mweghachi ihe niile e zuru. Nchọcha ji usoro nchọcha nkọwa sọvei nakwa atụmatụ iwu mkparịta ụka Grice were rụọ ọrụ. Nchọcha chọpụtara na okwu Cameron pụtara na mba na-echekwa ego e zuru ezu na-etinyekwa aka na mpụ. Ọzọkwa, nzaghachị Buhari gosiri na o kwetere na Naịjirịa bụ obodo mpụ. A chọpụtakwara na okwu Cameron na nzaghachị Buhari mezuru iwu okwukwu ezi okwu mana ọ dara iwu ndomanya.

Ọkpụrụkpụ okwu: iwu mkparịta ụka, mpụ, Buhari, David Cameron

Government officials engage in dialogues at a given time or the other. This dialogue can be physical i.e. face to face or non-physical which may be through the media. In most of these dialogues, interlocutors, most often, say what they do not mean or end up saying what they never intended to say. It is on this premise that this paper studies the dialogic engagement between President Muhammadu Buhari and Prime Minister David Cameron on issues of corruption. To reduce the scope of the study, the data used for analysis, which were elicited from the media, are based on Cameron’s statement that Nigeria and Afghanistan are fantastically corrupt and Buhari’s response that he will not ask for apology but will only ask for the refund of the assets. The paper adopts the descriptive survey research design as well as adopting Grice’s conversational maxims as the theoretical framework.  The research finds out that the statement of Cameron implies that a country that harbours stolen funds is also corrupt. Also, Buhari’s response denotes that he accepts that Nigeria is corrupt.  The paper also finds out that the statement of Cameron and response of Buhari gain quality and relevance but lacks manner.

Keywords: Conversational maxims, corruption, Buhari, David Cameron

Ndubanye

                Asụsụ so n’otu akọrọngwa mmadụ na ibe ya ji akpakọrịta. Ọ na-echekwa ma na-emebi mmekọrịta dị n’etiti mmadụ, obodo, otu ma ọ bụ mba. Ọ bụ asụsụ ka a na-eji akparịta ụka ma werekwa ya na-agwa ọha mmadụ okwu. Asụsụ bụ ụzọ ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị na ndị isi ala si ewube mmekọrịta n’etiti mba na mba ma jirikwa ya na-ewete akpamoke na iro. Ọ bụ ya kpatara ndị ndu ma ọ bụ ndị nnọchite anya ha na-ehi aka n’anya mgbe ọ bụla ha na-ekwu okwu, mgbe ha na-aza ajụjụ, mgbe ha nọ n’ọgbakọ, mgbe ha na-ekwu okwu n’ọwa nzimozi ma ọ bụ mgbe ha na-akparịta ụka nke nwere ike ịbụ ihu na ihu ma ọ bụ nke e zisara site n’owa ịntanet. Ọ bụ a nke mere anyị ji na-eme ntụcha asụsụ ndịnọrụ nke mkparịta ụka dị n’etiti onye isi ala Muhammadu Buhari na Praịm Mịnịsta David Cameron.

Ime nchọcha dị etu a dabara adaba n’ihi na n’oge ụfọdụ, ndị mmadụ na-ekwu ihe na-esighị ha n’obi. Mgbe ụfọdụ kwa, ndị mmadụ na-ekwu ihe na-ewe onye/ndị ọzọ iwe. Ọzọ kwa, nghọta ha nyere ihe ha kwuru nwere ike ọ gaghị abụ otu ụdị nghọta ndị nụrụ ya ga-enye ya. Nghọtahie nwere ike ibute esemokwu n’etiti mmadụ na ibe ya.

                Dịka e kwuburu na mbụ, ndị ọrụ gọmenti na ibe ha na-akparịta nkata nke nwere ike ịbụ nke e mere n’ihu n’ihu ma ọ bụ nke e mere site n’ọwa nzimozi ịntanet ma ọ bụ site n’aka ndị ọrụ mgbasa ozi. Mkparịta ụka a na-enwe n’ọnọdụ ndọrọ ndọrọ ọchịchị na-esitekarị n’ebumnuche ikwu etu obi dị mmadụ gbasara ihe na-emenu. Dị ka ọgbakọ megide mpụ nke mba ụwa na-abịa nso nke a ga-eme mgbe ọnwa Mee gbara mkpụrụ ụbọchị iri na abụọ n’afọ 2016, oge David Cameron na eze nwaanyị mba Britain na-akparịta nkata, Cameron kwuru na Naịjirịa na Afghanistan riri amoosu na mpụ tinyekwara na ndị ndu ha na-abịa London. Mgbe a jụrụ ya ma ọ ma na e ji onyoonyo ele ya, ọ zaghachịrị na e nwere ọtụtụ onyoonyo n’ụlọ ahụ.

                Okwu a Cameron kwuru kpaliri mkparịta ụka nke chọrọ nzaghachi. Ka o sila dị, Buhari kwesiri ịzaghachi. Site n’ọsịsa o nyere ndị ọrụ mgbasa ozi, Buhari zaghachịrị mgbe a jụrụ ya ma ọ ga-achọ ka Cameron yọọ ya mgbaghara; o kwuru na ọ chọghị onye na-arịọ ya mgbaghara kama mweghachi ihe niile e zuru. Site na nke a, mkparịta ụka gara n’etiti Cameron na Buhari abụghị nke ihu na ihu; kama ọ bụ ọmụma atụ mkparịta ụka ndị orụ mgbasa ozi mere ka ọ dị ire.

Ọnọdụ Mpụ na Naịjirịa

                Mpụ bụ ihe na-adọghachi otuto Naịjirịa. Buhari chọpụtara nke a wee na-alụ agha megide mpụ. Mpụ eribaala n’ime obi mmebe iwu Naịjirịa na ntinye iwu ndị a n’ọrụ. Bello-Iman (2015) kọwara mpụ dị ka iji ụlọ ọrụ ọha wee mere ihe e ji enwete akụ nke onwe nakwazi akparamagwa ọ bụla nke obodo anabataghị. Dịka Khan (1996:12) siri kọwaa, mpụ bụ ihe ọ bụla mmadụ mere nke dachara n’etu e si eme ihe, tinyere ụkpụrụ na-achịkwa akparamagwa mmadụ n’ọnọdụ ọchịchị ma ọ bụ ntụkwasị obi ma n’ebe ọha ma n’ebe onwe, n’ihi ọchịchọ nke onwe (na-abụghị nke ọha) dị ka akụnụba, ikike, ogo dgz.

                Otu ihe dị mkpa ịrụtụ aka bụ na nkọwa nke mbụ hụtara mpụ dị ka ihe metụtara ndị ụlọ ọrụ ọha ebe nke ọzọ hụtara ya dị ka ihe na-ewere ọnodụ ma n’ụlọ ọrụ ọha ma n’ụlọ ọrụ mmadụ nwe. Ka o sila dị, mpụ bụ ihe mmadụ kpachara anya mee nke na-erubeghị isi n’ihe iwu kwuru gbasara akụnụba, akụ onwunwe, na ikike. N’ịgbakwunye ihe ndị mejuputara mpụ, Ekundayo, Obasaju, Lawal & Iseolurunkami (2013:4) kwuru na mpụ gunyere iri aka azụ, ibubata ngwa n’ụzọ na-ezighị ezi, aghụghọ, izu ego, ibu ọgwụ ike, iji akwụkwọ adịgboroja, ịtụ asị, akwụzughị ụgwọ, na inye aka iwetu ugwu mmadụ, obodo ma ọ bụ mba.

                Dị ka o siri metụta Naịjirịa, mpụ so n’otu nsogbu na-eche nchekwa ndụ aka mgba n’ihi na ọ na-akwalite ụbịam, arụ, na emereme ndị isi na-adịghị mma. N’uche nke ya, Dike (2005) chopụtara na ọbịbịa ndị militant, ndị ntọ, na obi erughị ala na Naịjirịa sitere na mpụ. Ọ gara n’ihu ikwu na n’ogbe Naịja Delta ebe e bu ụzọ nwee militant, ọ bụ ndị agboro ndị na-arụrụ ndị ajọ ọchịchị ọrụ malitere ya. Obijiofor (2016:34) kwuru na ndị ndu chiburu n’oge gboo na ndị na-achị ugbu a echekwaghị ego ọha nke ọma. Ha kwalitere omenala mpụ. Ha enweghị ike imenwu ezigbo ihe na ndụ ndị mmadụ. Ọ tụnyere alo ka Naịjirịa kwụsị mbubata ahịa maka na ọ na-etinye akụnụba anyị n’ọnọdụ ọdị-ndụ-ọnwụ-ka-mma bịazie na-akwalite akụnụba mba ndị anyi si n’aka ha ebubata ngwa ahịa ndị a. Dịka o si kwuo, Naịjirịa na-emefu ijeri dọla anọ na mbubata ifurifu ọka, ijeri dọla abụọ na nde abụọ na mbubata kọtịn, ijeri dọla abụọ na mbubata osikapa nke e si na nzuzo bubata n’obodo, nde dọla narị isii na iri abụọ na atọ na mbubata mmiri ara ehi, na nde dola narị ise na mbubata shuga. Nke a bụ mmefu akụnụba na igbu mmụọ na akụmakụ ihe ubi na Naịjirịa.

                Achebe (1983) kọwara ọnodụ mpụ na Naịjirịa dị ka ihe sitere na-enweghị ndị ezigbo ndu. Ọ gara n’ihu ikwu na mpụ na Naịjirịa esila n’ogo mmekwata banye n’ọnọdụ nwere ike igbu Naịjirịa. Nke a pụtara na e kwesiri ịgba ezigbo mbọ ịhụ na a kwọrọ nwaanyị ukwu wara. Ka o sila dị, Mohammed (2013:123) kwuru na enweghị agburu dị na Naịjirịa ga-ekwu na aka ya dị ọcha n’ihe gbasatara mpụ. Ọ gara n’ihu ikwu na mpụ na Naịjirịa abụrụla omenala. Mpụ arịbala n’ụmụ obodo nke na onye ọ bụla a họrọ n’oche ọchịchị, ndị obodo ya ga na-eche uru oche ahụ ga-abara ha. Ya bụ ndị ọ na-anọchite anya ha dị njikere ikuziri ya etu e si ezu ohi. Ya mere, e jirila mpụ mara obodo na omenala ọ bụla na Naịjirịa.

                Ebe ọ bụ na ihe ntụ mpụ nke ndị Transparency International mere na 2015 gosiri na Afghanistan bụ obodo otu narị iri isii na asaa na mpụ ebe Naịjirịa bụ ndị otu narị na iri atọ na isii. Ọgụ Buhari na-alụ megide mpụ ga-abụ ihe kpatara Cameron jiri were ohere ọgbakmba ụwa megide mpụ jiri kwuo na Naịjirịa na Afghanistan riri amoosu na mpụ.

Iwu Mkparịta Ụka

                Echemeche iwu mkparịta ụka gbadoro ụkwụ n’ụkpụrụ mmekọrịta Grice (1975). Grice (1975:45) na-ekwu na isi sekpụ ntị na mkparịta ụka ọ bụla bụ ihe ọ kpọrọ ụkpurụ mmekọrịta: mee ka ntụnye gi na mkparịta ụka dị etu a chọrọ ya, n’ogo nke ọ pụtara ihe, ma dabakwa adaba n’okwu a kpụ n’ọnụ. N’ime ụkpụrụ mmekọrịta Grice, o depụtara iwu anọ a ga-edowe iji hụ na e nwere mmekọrịta mgbe a na-akparịta ụka. Iwu anọ ndị a dịka Grice (1975:47-48) siri kwuo bụ:

Iwu okwukwu ezi okwu nke na-arụtụ aka na mmadụ ekwesighị ikwu ihe ọ ma bụ asị na nke na-edochaghị ya anya.

Iwu nhanole nke na-ekwu na mmadụ ga-eme ntụnye ya etu a chọrọ ya; ọ gaghị agafe agafe.

Iwu ndabara: ihe onye na-ekwu ga-adaba adaba

Iwu ndomanya: Iwu a na-ekwu na mmadụ ga-ekwu ihe doro anya ma dịkwa nkenke nke a ga-ahazi nke ọma

                Grice (1975) gara n’ihu ikwu na iwu mkparịta ụka abụghị naanị na mkparịta ụka ka ọ bara uru kama n’ihe ndị ọzọ metụtara mmadụ. Ọzọkwa, ọtụtụ ndị mmadụ anaghị edowe iwu a nke na-eme ka ha kwuo ihe ha na-achọghị ikwu. Ha nwere ike ịda iwu ndị a ma ọ bụ tikọọ iwu abụọ isi ọnụ. Ọdịda iwu ndị a na-ebute mmafe mkparịta ụka (conversational implicature). Wardhaugh (2006:292) kọwara mmafe mkparịta ụka dị ka mgbe A gwara B okwu, B ga-aghọta okwu A n’otu ụzọ maka na B ga-achọpụta na A kwukarịrị ihe a tụrụ anya n’aka ya, ma ọ bụ nye nzaghachi na-adabaghị adaba ma ọ bụ ikpuchi okwu a kpụ n’ọnụ. B ga-atapịa ihe A kwuru dị ka agwa mmekọrịta na mkparịta ụka di n’etiti A na B, maka na e nwere ike isi ụzọ ọzọ gosi mmekọrịta. Ha ga-achọpụta ụzọ okwu A siri daba adaba n’okwu a kpụ n’ọnụ, ebumnobi B ga-abụ na okwu ahụ kwere nghọta ma ọ bụrụ na ụkpụrụ a ga-eji chọpụta nghọta ya nọ nso.

                N’agbanyeghị uru ụkpụrụ mmekọrịta Grice bara n’amụmamụ asụsụ ndịnọrụ na amụmamụ asụsụ na obodo, akatọọla atụmatụ Grice site n’ikwu na ọ bụ ihe omenala na-ekpebite; ọ bụghị omenala ka e nwere ike ịhụta ọnọdụ a. Ọ bụrụ na a tụlee uru ụkpụrụ mmekọrịta, a ga-achopụta na o nyerela ndị mmadụ aka ịkwanyere onwe ha ugwu na mkparịta ụka. Ọ bụ atụmatụ a ka anyị ga-agbado ụkwụ na ya were tụlee mkparịta ụka dị n’etiti Cameron na Buhari iji mara ma ha ruwere isi n’iwu Grice ka ha a dara ya.

Ngosipụta Data na Ntụcha Mkparịta Ụka Cameron na Buhari

Okwu Cameron: Naịjirịa na Afghanistan riri amoosu na mpụ; ndị ndu ha na-abịa London.

Nzaghachị Muhammadu Buhari: Agaghị m achọ ka onye ọ bụla rịọ mgbaghara. Ihe m chorọ bụ mweghachi akụ ndị ahụ.

                Iwu okwukwu ezi okwu na-ekwu na okwuu ga-ekwuriri ezi okwu. Ọ gaghị ekwu ihe ọ ma bụ asị ma ọ bụ ihe na-edoghị ya anya. Mgbe Cameron kwuru na Naịjirịa riri amoosu na mpụ, ezi okwu dị n’okwu ya. Ọgụ Buhari megide mpụ gosiri na ọ bụ ezi okwu. N’ajụjụ ọnụ odezi ndị SkyNews, Dominic Waghorn gbara Buhari ka o kwuchara okwu n’ọgbakọ ndị Commonwealth, Adetayo na Ogundele (2016) kọwara na Buhari kwuru n’ezie na Naịjirịa riri amoosu na mpụ. Ọ gara n’ihu ịkọwa etu Alamieyeseigha na Nọvemba 22, 2005 siri jie ejiji ka nwaanyị ma were akwụkwọ njem adigboroja gbanarịa ụlọ nga na Britain mgbe a na-enyocha ya maka izu nde £1.8. N’igosi na ihe Cameron kwuru bụ ezi okwu, nnukwu ụkọchukwu (aachịbishọp) Canterbury Justin Welby, kwuru na onye isi ala nke a [Buhari] anaghị eme mpụ, ọ na-agbasi mbọ ike. Okwu a Welby kwuru gosiri na Naịjirịa bụ obodo mpụ.

                N’aka nke ọzọ, nzaghachị Buhari bụ na ọ gaghị achọ onye ọ bụla ịrịọ ya mgbaghara kama ihe ọ chọrọ bụ ka e weghachị ego e zuru. Ọ gara n’ihu ikwu na ọ ma ụdịrị mmechu ihu otu onye ọrụ gọmenti Naịjirịa buteere Naịjirịa site n’iji ejiji ka nwaanyị were gbafuo na Britain ma hapụ ego ya nke Britain dị njikere inyeghachị anyị. Nzaghachị a bụ ezi okwu n’ihi na n’afọ 2015, Alamieyeseigha bụ onye e kwuru na o zuru ego n’ihi na ndị uwe ojii hụrụ otu nde yuro (£1m) n’ebe obibi ya na akụ karịrị £10m.

                Mpụtara okwu Cameron na nzaghachị Buhari bụ na Britain n’onwe ya rikwara amoosu na mpụ n’ihi na obodo na-ezo ego e zuru ezu tinyekwara aka na mpụ. Ọ bụrụ na Britain abụghị obodo mpụ, ha kaara inyeghachị Naịjirịa ego ahụ ozugbo ozugbo. Mana ebe ọ bụ na ha emeghị otu a mgbe ha chọpụtara na ọ bụ Naịjirịa nwe ego ahụ, ọ pụtara na ha rikwara amoosu na mpụ.

                N’ịkwado nke a, Obi (2016) kwuru na ndị Naịjirịa bụ ndị mpụ; aka onye ọbụla niile dị na ya. Ọ gara n’ihu ịkọwa na nsogbu Naịjirịa bụ ndị ajọ ọchịchị na mpụ kpatara ya; o nweghị onye ga-asị na aka ya dị ocha. N’ịga n’ihu, o kwuru na ndị malitere nsogbu nke mpụ ekwesighị ịkpọ onwe ha ndị nsọ. N’aka nke ya, Ụtazi (2016) kwuru na ọ bụ naanị n’afọ iri gara aga ka e wepụtara iwu megide iri aka azụ na Britain. O kwukwara na enweghị ezigbo iwu metụtara ego na Britain nke na-eme ka iziga ego niile e zuru ezu na Britain dị mfe. Okwu ndị a mere ka Britain an Naịjirịa rie amoosu na mpụ.

                Iwu nhanole na-ekwu na okwuu ga-eme ntụnye ya ka ọ dị n’ụdị a chorọ ya. Ma o kwu Cameron ma nzaghachị Buhari dara iwu a. Okwu ha enyeghị ihe a chọrọ. Cameron ekwughị ihe kpatara o jiri kwuo ihe o kwuru. Ọ gwaghị anyị ihe kpatara o jiri sị na Naịjirịa riri amoosu na mpụ. Nzaghachị Buhari n’aka nke ọzọ dara iwu a maka na ọnụ ọgụgụ ma ọ bụ ụdịrị ihe e zuru bụ nke mmadụ na-amachaghị. Ọ gaara ikwu kpọmkwem ihe ọ tụrụ anya ka e weghachi. Ya mere, mkparịta ụka ha dara iwu nhanole.

                Ka o sila dị, mkparịta ụka ha mezuru iwu ndabara. Okwu Cameron dabara adaba n’okwu a kpụ n’ọnụ n’ihi na o kwuru ya bụ okwu ụbọchị na-esote ụbọchị e nwere ọgbakọ mba ụwa megide mpụ. Iwu ndabara na-ekwu na okwuu ga-ekwu ihe nwere nghọta ma dabakwa adaba n’okwu a kpụ n’ọnụ. Nzaghachị Buhari mezuru iwu ndabara maka na ọ na-enye okwu Cameron ọsịsa. Ọzọ kwa, o nyere ọsịsa a mgbe ọ gwachara ndị mmadụ okwu n’ọgbakọ ha mere.

                Iwu ndomanya na-akọwa na okwuu ga-eme ka okwu ya doo anya, ghara ịkpọ ogwu na ntị ma dịkwa mfe ịghọta. Itikọta okwu abụọ nwere nghọta dị iche iche ga-eme ka mmadụ chemie echiche ime tupu ọ ghọta ihe a na-akọ. Iri amoosu n’ihe, nwere nghọta dị mma ebe mpụ nwere nghọta dị njọ. Ya bụ, itikọta echiche abụọ a ọnụ mere ka okwu ahụ gbaa mmadụ gharịị.

                Etu ọ dị, ebe okwu Cameron dara iwu ndomanya, akụkụ mkparịta ụka Buhari mezuru iwu nke ndomanya n’ihi na ọ gbọrọ ihe ewu riri site n’ikwu na ọ choghị mgbaghara kama mweghachi ego e zuru. Iji gosi nhazi dị n’okwu ya, o kwuru etu Naịjirịa si tinye atụmatụ inwe otu ọba ego (Treasury Single Account) ebe uru niile gọmenti nwetere ga na-abanye. Nke a ga-eme ka ọ hia ndị ọrụ gọmenti ahụ izu ego Naịjirịa. Ọ gara n’ihu ikwu na site n’itinye inwe otu ọba ego n’ọrụ na nnyocha akara ọba ego (Bank Verification Number), Naịjirịa ewepụla ndị ọrụ asị dị puku iri abụọ na atọ na ndị a na-akwụ ụgwọ, nke mere ka e chekwaa ọtụtụ nde naịra a kaara izu.

Mmechi

                Ọgụ megide mpụ na Naịjirịa bụ n’otu n’ime ebumnuche ọchịchị Buhari. Ogo mpụ dị na Naịjirịa abụrụla ihe na-akpata etoghị eto na nghasa obodo. Tupu e mee ọgbakọ mba ụwa megide mpụ na London nke ga-ewere ọnọdụ na Mee 12, 2016 na mgbe e mechara ya, Buhari na Cameron nwere mkparịta ụka ebe Cameron nọrọ kwuo na Naịjirịa bụ obodo riri amoosu na mpụ. Na nzaghachị ya, Buhari kwuru na ọ chọghị onye na-arịọ ya mgbaghara kama ka e weghachị ego niile e zuru. Site na ntucha e merela, a chọpụtara na mkparịta ụka a mezuru iwu okwukwu ezi okwu na ndabara ebe ọ dara iwu nhabole n’ihi na o nyeghị ihe a chọrọ. Nchọcha chọpụtara na ọ bụghị naanị Naịjirịa bụ obodo mpụ kama Britain sokwa bụrụ obodo mpụ n’ihi na obodo ọbụla nyere aka chekwaa ego e nwetere n’ụzọ na-adịghị mma sokwa bụrụ ndị mpụ. N’aka nke ọzọ, okwu Cameron dara iwu ndomanya maka na itinye okwu abụọ na-anaghị agakọta butere mgbagharịị. N’aka nke ọzọ, nzaghachi Buhari mezuru iwu ndomanya maka na a haziri ya nke ọma ma kwekwa nghọta.

                Ọgụ megide mpụ abụghị naanị ọrụ dịịrị ndị gọmenti na ndị orụ ya, o bụ ọrụ dịịrị mmadụ niile. Ndị mmadụ n’ọkwa ha dị iche iche kwesiri ime ihe dị mma maka na mgbanwe dị mma nke a na-atụ anya ya ga-ebido na ntọala.

 

Edensibịa

Achebe, C. (1983). The trouble with Nigeria. London: Heinemann Educational Books.

Adetayo, O. & Ogundele, K. (2016). Buhari agrees with Cameron that Nigeria is ‘fantastically corrupt. Retrieved from http://www.punch.ng.com/buhari-agrees-cameron-nigeria-fantasticaly-corrupt-2/

Bello-Imam, I. B. (2014). Corruption and development. In I. B. Bello-Iman & M. I. Obadan (eds.). Democratic governance and development of Nigeria’s fourth republic. Ibadan: GLGRDS.

Dike, V. E. (2005). Corruption in Nigeria: A new paradigm for effective control. Retrieved from http://www.jsdafrica.com/jsda/summer/1999/articlepdf/

Ekundayo, R. M., Obasaju, B., Lawal, A. & IseOlurunkami, J. (2013). Analysis of corruption and economic growth in Nigeria. Afro Asian Journal of Social Sciences 4(4.2), 1-19.

Grice, P. (1975). Logic in conversation.  In P. Cole and J. Morgan (Eds.) Syntax and semantics: Speech acts 3 (pp. 41–59). New York: Academic Press.

Khan, M. H. (1996). A typology of corrupt transactions in developing countries. IDS Bulletin.

Mohammed, U. (2013). Corruption in Nigeria: A challenge to sustainable development in the fourth republic.  European Scientific Journals, 9, 118-137.

Obi, P. (2016). In the service of the arts: In the service of culture and nation. A lecture presented at Chinua Achebe Memorial Lecture, at University of Nigeria, Nsukka, on May 24, 2016.

Obijiofor, L. (2016). Tracking the source of our grandiose lifestyle. Dailysun, p. 34.

Transparency International (2015). Transparency International Statement.

Utazi, C. (2016). A comment during Chinua Achebe Memorial Lecture, at University of Nigeria, Nsukka, on May 24.

Wardhaugh, R. (2006). An Introduction to sociolinguistics (5th Ed.). Oxford: Blackwell Publishers.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Emume Ngafe Ụmụ Nwaanyị

nke

Udeh, Evangeline Nkem                                                                                                                                                          Ngalaba Lingwistik, Igbo na Asụsụ Naịjirịa ndị ọzọ                                                                                                     Mahadum Naịjirịa, Nsụka

 

Ụmịedemede

Anyị lebara anya n’ọmụmụ dị ka otu n’ime mmemme ngafe. Afọ ime bụ otu n’ime mgbanwe ma ọ bụ ngafe. Oge ụfọdụ afọ ịme nwere ike nwee ihe nhịa ahụ. Ma ọ bụ  n’ebe ahụ ike ha dị ọ kachasị n’ebe nne na nwa ya nọ. Ma ibu afọ ime, ịmụ nwa, ịgụ nwa aha, ibi nwa ugwu (ọmụgwọ) bụcha emume nwaanyị ji esite n’ọnọdụ agbọghọ banye n’ọnọdụ ịbụ nne. Dika Van Gennep sịrị hụta ọnọdụ ọmụmụ a, kọwara ọnọdụ mgbanwe dị ka ihe dị ụzọ atọ. ọnọdụ nkewa, ọnọdụ nnabata nakwa ọnọdụ mkpokọta. ọ gara n’ihu kwuo na ihe ọbụla na-adapụta n’oge nke ọbụla na-akwadobe ma na-enye onye na-eji ime ohere maka ihe ọ ga na-arụ n’oge ọbụla dapụtara n’ebe ndị dị ime na nwa ya nọ. Mgbanwe ndị ahụ na-enyere nwaanyị ahụ aka ịnabata ihe ọbụla na-echere ya aka mgba, ihe ọ ga na-ahụ na ndụ ya, ihe gbasara ịmụ nwa ya, ka ahụ si eme ya, ihe ọ ga-ahụ n’oge ọ ga-amụ nwa bụcha ihe onye na-eji ime ga na-akụziri ya. N’ebe ụmụ nwaanyị ụfọdụ nọ, ọmụmụ nwa bụ njem nke mmụọ nke ha si na ya enmweta ezigbo nkuzi nakwa ọzụzụ (Blum, 1980; Colman & Colman 1971, Leifer, 1980). ọtụtụ ụmụ nwaanyị kọwara njem ọmụmụ nwa dị ka nke nne na nwa ya na onye kacha elu na-aga site na mgbe ọ tụụrụ ime wee rukwaa ọnwa iteolu ọ ga-amụ nwa ya. ọ bụ njem ndị ahụ na ihe ndị ha hụrụ n’oge ahụ na-ebute aha dị iche iche ha na-enye ụmụ ha. Aha nwatakịrị na-aza na-esite n’ihe mere na ndụ ndị nne na nna, n’ezinaụlọ, usoro nwa ahụ jiri bịa ụwa. ọ bụ ihe ndị a na-eme n’ọmụmụ ka e ji ahụta ọmụmụ dị ka ihe sitere n’aka Chukwu abịa.

Mkpọlite

                Mmemme ndubanye bụ emume na-egosi mgbanwe ndị dị mkpa na ndụ mmadụ dịka, ịmụ nwa, iru ọgọ agbọghọ na Okorọbịa, alụmdi na nwunye. {mụta nwa nakwa ọnwụ. Mmemma ngafe na-abụkwarị ihe nke ịchụaja na-apụta ihe na ya, ma bụrụkwa ebe e si enweta nkuzi na-enye aka ikuzịrị onye ahụ ọrụ ya na ndụ ya ma kwadokwaa ya maka ọrụ ndị ọzọ ka ga-abịa. ‘Wikipedia, the free encyclopedia’ kọwara emume a dịka mmemme na-apụtakarị ihe mgbe mmadụ hapụrụ ótù òtù banye n’otu ọzọ. ọ na-enye ya ukwu na nsọpụrụ ọ kachasi n’ihu ohaneeze.

                Mgbe nwaanyi mụpụtara nwa ya, aṅụrị na-eju ebe niile. Ma n’ebe a mụrụ nwa ma n’ebe ọ na-anụ dị, ma n’obodo ebe nile a maara ha. Ihe ndị ọ gabigara mgbe nile o buru afọ ime ahụ nakwa ọnọdụ o jiri mụọ nwa ya na-ebute aha nwatakịrị ahụ ga-aza. Ihe nile nwata ahụ hụrụ n’obodo maọbụ n’ezinaụlọ na-enyere ya aka nke ọma. Ọ bụ eziokwu na mgbe gboo, ụmụaka dị bido n’afọ mbụ wee ruo n’afọ asaa ma ọ bụ karịa na-agba ọtọ. Mgbe ahụ, ihere adighi, ihe ọjọọ na ihe arụrụala ugbu a adịghịkwa. ụmụntakịrị ndị nwoke na-achụkọ nta odu ma ọ bụ nta ngwere ọnụ ma na-esikwa ọnya nnụnụ.

Ụmụaka ndị nwoke nọ n’otu dị otu a, enweghi ụtụ obodo ha so atụ, nke ha ji echi echichi. Ha adịghị esonye n’ọrụ obodo, sọ ihe ha na-eme bụ ịza mbara ezi, ichu mmiri, ịkpata nkụ, igba bọọlụ nakwa egwuregwu ndị ọzọ. Ma o nwere ihe ụfọdụ ọ na-abụ ndị ntorobịa mee, a mara na ha etozuola ihe e ji mmadụ eme. Ha na-esi n’ogo ụmụaka pụta, a banye n’ogo ọzọ. Ụmụ nwoke na-aba otu dị iche iche dịka otu ọgbọ, otu mmọnwụ nakwa ime ihe ụfọdụ a na-eme n’obodo iji gosi na ha abụrụla nwoke. ụmụnwaanyị n’otu aka ahụ na-emekwa emume ngafe nke ha iji gosi na ha etoputela agbọghọbịa. Ha na-agafe ọgbọ nwakakịrị banye n’ọgbọ ruru ogo ilu di, mgbe ha lụrụ di, ha abanye n’ogo onye nne, mụba nwa soro zulitebe ụmụaka.

Ọmụmụ Nwa: Emume Ngafe Nwaagbohobịa

                N’ala Igbo, ọ na-abụ nwoke lụọ nwaanyị ma ọ bụ nwaanyị lụọ di, ihe ọzọ a ga-amalite tụwa anya ya bụ ịmụta nwa. Ọ bụrụ na nwaanyị atughị ime, were mụta nwa, obi anaghị adị nwaanyị ahụ na dị ya mma. Mana, oge ọbụla nwaanyị nọ na di tụụrụ ime ọ na-abụ ihe ọṅụ. A na-enye chukwu ekele maka ya, na-arịokwazị Chukwu ka o mee ka nwaanyị ahụ mụọ n’udo na ọṅụ. Mgbe ọbụla nwaanyị dị ime, ma dị ya ma ndị mụrụ nwaanyị ahụ na-akwado maka ọmụmụ nwa nke nwaanyị ahụ. ọ bụrụ na nwaanyị ahụ amụọ nwa n’udo, ọ na-abụ ihe nnukwu aṅụrị n’etiti ndị maara ya, ma ikwu ya ma ibe ya, nakwa ndị ọbụla nụrụ na ọ mụọla nwa. Aṅụrị na-egbukwa nwoke nwunye ya mụrụ nwa ka nkwuelu n’ihi n’ala Igbo, o nweghi ihe karịrị nwa. Maka na, onye Igbo ọbụla kwetara na mbo niile a na-agba n’ụwa a bụ maka nwa ma ọ bụ umuaka ya.

                Ụdị ka e jiri nabata nwatakịrị n’elu ụwa a, na-emetụta ka o si akpa agwa na ndụ ya niile. ụdị ọnọdụ nwaanyị mụrụ nwa gabigara mgbe ọ na-amụ nwa ya na-abụ otu ọ ga na-esi akpaso nwatakịrị ahụ nakwa ọhaneeze agwa dịka onye nne ọhụrụ. Dịka onye nne, nke a abụrụla nnukwu emume ngafe nye ya. N’oge gboo, n’omenaala Igbo, emume ọzọ a na-emere nwa ọhụrụ bụ nnukwu ihe n’ihi na ọ bụ emume ngafe nye nwatakịrị ahụ. ọ na-abụ  mmemme n’ihi na ọ na-enye ohere imere nwata ahụ emume na-egosi na ọ batara n’ụwa. A na-akwanyere nwaanyị dị ime nnukwu ugwu, na-emere ya ihe ndị ọ chọrọ, na-enyere aka n’ihe ụfọdụ maka na ọ bụghị ihe niile ka onye dị ime na-emezi. A na-ahụta ya ka onye ga-amụnwu nwa ahụ. Ha na-emere ya ihe ndị a niile ka ọ ghara inwe nnukwu ihe mgbu mgbe ọ ga-amụ nwa. ọhaneeze na-enyere ya nnukwu aka, na-akwadokwa ya na-ahụkwa na ndị ọkacha mara n’iji ime gbara ya okirikiri. Ha ga-ahụkwa na ọ na-anata ọgwụ otu o kwesiri, n’ihi na ọ bụ oge nnukwu emume ngafe nke ya bụ ihe ahụ.

                Mgbe e meere nwaanyị nke a, obi na-eru ya ala, ọ na-abụ onye a gbara okirikiri, na-eneru anya, ọ na-emeghepu obi ya n’ebe onye ọbụla nọ wee hapụrụ chukwu okike ihe ndị ọzọ fọdụrụ. ọ na-eme ka ọ ghọta ụwa a ọ nọ n’ime ya. Ọmụmụ nwa na-eme ka nwaanyị ruchaa ala mmụọ ma lọghachi azụ n’ụwa a. Mgbe ihe ndị a niile na-aga n’ihu. ọ na-enye ya ọhere ibanye n’emume ngafe ibu afọ ime na ịmụ nwa (onye nne). Ụfọdụ na-ahụta ịmụ nwa dịka ihe na-enwe gbata agbata, na-enwe ihe mgbụ na-eyi egwu, mere na ụfọdụ ụmụ nwaanyị na-ejịkarị egwu abanye n’emume ngafe nke bụ ịmụ nwa. Ihe nke a na-egosi bụ na nwaanyị ọbụla kwenyere na ngafe nke nkewa ahụ, kwesiri ikwado mmụọ ya, ụbụrụ ya, mgbe ọ na-abanye n’emume ahụ (oge ịbụ nne). N’ihi na a na-enwe ihe nrite ma ọ bụkwanụ ihe iche aka mgba. Ọ bụ isite n’emume nkewa ahụ banye n’emume ibu afọ ime ka Van Gennep kpọrọ emume: ịbụ nne n’anya ọhaneeze.

                Ọmụmụ dịkἀ otu n’ime emume ngafe na-egosi mgbanwe na ndụ mmadu. ọ na-egosi ogo ogo dị iche iche n’ebe ịbụ nne dị. Mgbe ụfọdụ ọ na-abụ ihe nhuju anya n’ebe nwaanyị dị ime na nwa ya nọ. Ihe gbasara ibu afọ ime na-abụkarị ka nwaanyị dị ime si hụta ụwa ọ nọ n’ime ya, ka ọ siri hụta onwe ya, ihe a kọwaara gbasara afọ ime, ịmụ nwa na ka ahụ  ya siri dị. N’usoro ihe ngabiga nke ndụ, ndị ode akwụkwọ kọwara mgbanwe nke na-apụta ihe n’ahụ nwaanyị ụzọ atọ: ịtụ ime/afọ ime, ọkpụkpụ nwa na ịmụ nwa. Ọ bụ ya ka o jiri dị mkpa ịdị na-enye ndị dị ime ọzụzụ kwesiri ekwesi mgbe ha dị ime ma kuzikwaara ha ọzọ mgbe ha mụchara nwa, ha ga-ebido nataba ọzụzụ nke onye mụchara nwa, ka ha ga na-esi eleta nwa ha, ọgwụ ọ na-enye nwa ha nakwa ọzụzụ ndị ọzọ. Ihe ndị ahụ na-enyere ha aka ịnabata ihe dị iche iche ha ga-ahụ n’odiniihu nakwa ihe dị na ịbụ onye nne.

                Ọmụmụ na-eme ka nwaanyị mụrụ nwa mata onye ọ bụ, ogo ogo onye ahụ ruru, ihe dị iche iche anyị ga-ahụ na ndụ a anyị na-ebi ebi, ihe anyị ga-emenwu, ihe anyị ka ga-ahu na ndụ anyị a d.g. Ihe ndị ahụ niile ọ mụtara na-apụta ihe ka o si akpa agwa n’ime onwe ya, n’ezinaụlọ ya, n’anya ọhaneeze nakwa n’ebe ụmụaka ya nọ. Ọ bụ ahụ ụfọdụ ji abanye ngafe a na-eme ha bido n’otu afọ ruo afọ abụọ iji nabata mgbanwe dị n’ogoogo a ma na-ewekwa ha bido n’afọ ise ruo n’afọ iri iji wee matachaa ha ahụ.

E kewara emume ngabiga nke ọmụmụ ụzọ atọ. Ha gunyere;

  • Nkewa (afọ ime)
  • Mgbanwe (ime ime nwaany na ọmụmụ nwa)
  • Nsonye/Nnabata (ịbụ onye nne)

 

  1. Nkewa: (ibu afọ ime)

N’oge emume ngafe nke nkewa a, nwata nwaanyị ahụ ga-ahapụ obibi ndụ ochie ya banye na ndụ ọhụrụ. Ọ bụ n’oge a ka nwaanyị dị ime ji agbakọ ihe dị iche iche n’isi ya. Ọ ga na-aga anara nkụzi dị iche iche gbasara afọ ime ya ugboro ugboro. Ọ ga na-anara ọgwụ dị iche iche iji hụ na ọbara  ya na akwara ya gbasiri ike maka ibu afọ ime ya wee ruo oge ọ ga-amụ nwa ya. Onye ahụ na-akuziri ha ihe ndị ahụ ga na-akwadobe ya gbasara ihe ndị o kwesiri ịma na ihe ọ ga na-ahụ dịka ọ na-ebu afọ ime ya. Ihe ndị ga na-eme n’ahụ ya, ka nwa ya si eto n’afọ. Ọ bụ n’oge a ka ọ ga na-enweta nkuzi n’aka ndị muburu nwa nakwa n’aka ndị na-eji ime. Ha ga na-akọwara ihe ndị ahụ n’ọnwa n’ọnwa otu nwa ya si anọgharị n’afọ, mgbe ọ ga-eji bido zụtaba ihe nwa, zụtaba nke ya, kwadobe maka ọmụmụ nwa ya, pịakọba akwa ya nakwa ihe ndị dị iche iche ọ ga na-eri, ihe ndị ọ ga na-emegasị w.d.g. Ha ga na-enyocha ahụ ya, na-akwadobe ya maka oge ọmụmụ ya. Ha ga na-akọwara ya ụmụ ihe iche ndị na-echere ha aka mgba nakwa mgbe o nwere ike ịdapụta. ọ bụkwa oge ọ ga na-agakwuru ndị otu ya ndị banyere ọhụrụ ka ya nwa na ndị meburu tupu ọ bata.

Mgbanwe (ọmụmụ nwa)

Oge a nwere ike dị ogologo ma ọ bụ dị mkpirisi. ọ na-abụkarị oge e ji anwale ụmụ nwaanyị n’ụdị dị iche iche. Ọ na-abụ oge ime ji eme nwaanyị nke gosiri na nwa ya achọwala ịpụta. Ọ bụ mgbe a ka egwu na-abịa nwaanyị n’ahụ. ọ na-adị ya ka ọ ga-anwụ, ọ kachasi ọ bụrụ na ime emee nwaanyị ogologo oge. Naanị nkata obi ka nwaanyị ji anafere ihe iyi egwu ahụ. Ọ bụ n’oge a ka e ji awa nwaanyị afọ ekuputa nwa ya. Ọ bukwaazị mgbe ahụ ka ụmụ nwaanyị ụfọdụ ji amụ nwa ha n’udo. ụfọdụ na-ala ụlọ ha ozugbo ha mụchara nwa, narachaa ọgwụ, ụfọdụ na-anọkwu obere oge tupu ha alaa. Mgbe ihe ndị a mechara site n’oge a di ime ruo n’oge ọ mụchara nwa ya na-egosi mgbanwe site n’ogo agbọghọ baa n’ogo ịbụ onye nne.

                Ebe a, na-egosi ebe a na-ebi nwa a mụrụ ọhụrụ ugwu.

Nsonye/Nnabata (ibu onye nne)

Ugbu a, onye mụrụ nwa esonyela n’onye nne. ọ bụzi oge a ka ọ ga na-enweta nkuzi banyere ihe ọ ga na-eme iji wee bụrụ ezigbo nne, iji wee na-elezi nwa ya anya nke ọma, ọ kachasị ịmata mgbe ahụọkụ na-eme nwa  ya, na mgbe ahụ siri nwa ya ike. Mgbe nwa  ya chọrọ ka ya bụ nne nọrọ ya nso. Mgbe ọ chọrọ ịnọrọ naanị ya w.d.g.

                Nwaanyị mụrụ nwa ọhụrụ/mbụ ya na-enwe ihe egwu, ihe iche aka mgbe. ọ na-agakwuru ndị bu ya ụzọ banye n’ọnọdụ a ka ha kuziere ya ihe ndị o kwesiri ịmata banyere ọnọdụ. Onye nne ọhụrụ ahụ ga na-enweta nkọcha n’aka ndị ezinaụlọ ya, n’aka ndị inyomdi ya, n’aka ndị obodo ha. Ha ga na-ahụta ya ka ọ maghị emeta ya. Ihe ndị ahu niile ọ mụtara ga-enyere ya aka ma kasie ya obi tutu o ruo mgbe ọ mụtachara ihe ọ ga na-eme.

                Mgbe nwaanyị mụpụtara nwa ya, ọ na-enwe obi aṅụrị

 

{bụ onye Nne: Emume Ngafe

                Oge a mụpụtara nwatakiri ka a mụpụtakwara nne ya. ọ bughi onye nne. Ọ bụ nwa agbọghọbịa. Ma ịbụ onye nne ya malitere ozugbo ọ mụturu nwa ya. ọ ga-abanye n’otu ndị nne. Ọ ga na-enwezi ichu ụra, nchekasi na mgbakasi ahụ ka ọ ga na-ahụzi. Ihe niile ga na-abịa ya n’uche bụ gbasara ihe a ga-eme n’ezinaụlọ ka ọ dị mma. Otu ụmụaka ga na-esi eto, na-eme nke ọma. Ọ ga na-achọ ndị nkuzi maka ikuziri ya ihe ndị ọ maghị na ndị edoghi ya anya, na-eche mgbe ihe niile ga-adị mma. Ọ bụ ya mere Rajneesh Look jiri kpọọ ya otu ndị nne. Ọ hụ gị, ọ jụọ gị ma ị nọ n’otu ndị nne.

                Otu ndị nne bụ ọnọdụ nchuaja. ọ bụ ya mere n’ọnọdụ ndị nne a jiri agbanwe ụmụ nwaanyị ndị nọ n’otu ahụ. Mgbe ọ bụla nwaanyị mụrụ nwa, ọ gbanweela, ọ ga-abanye n’otu ahụ o dibughị na mbụ.

                Ọ bụ emume ngafe. ọ bụ ọnọdụ ibu onye nne a na-egosi na onye ahụ agbanweela ghọọ onye nne. ọmụmụ bụ njirimara nne. { bụrụla onye otu ndị nne nke ị na-abụghị mgbe mbụ.

                Na nchikọta, emume ngabiga bụ omenaala ọdịbendị. Ọ na-arụ ọrụ dị ka ihe e ji akwalite ọdịnaala. Ọ na-enye omenaala mba maọbụ obodo ọ bụla a na-eme ya nnukwu ugwu na nsọpụrụ. Emume ngabiga a gụnyere; ọmụmụ/ịmụ nwa, nkewa, alụmdị na nwunye, nkwusi ọmụmụ na ọnwụ.

                Ndị ọ bụla na-edubanye ndị mmadụ n’ogo ogo dị iche iche ndị a kwesiri ịbụ ndị a maara nke ọma n’ihe gbasara ọrụ ha ahụ. Odubanye na-enwogha onwe ya oge ọ bụla emume a rurụ. ọ na-enwogha onwe ya n’ụdị mmadụ ọhụrụ, igbaziri ha ihe ndị ha kwesiri imata ka omenaala na-agawanye n’ihu ghara ịnwụ anwụ.

 

Edensibịa

George Jacinta na Julia W. Buckery (2013)Jane Collings, Catherine Wernick, Kristan Kuepper, Kersty Lovell, Claire Watson, Sara Jane McPhail, Gabriells Williams, Monica Green.

Michael Meade (2011)

Nancy Lucina (2016). Child Birth: A woman’s Rite of Passage.

Rajneesh Look and Linda Shanti McCabe: Motherhood as a Rite of Passage.Van Gennep 2013

 

 

 

 

Nkwalite Ass igbo: ileba Anya na Nsghar

 

Nweze, Ifeoma M. (PhD)¹

Alex Ekwueme Federal University,                                                                                                                Ndufu-Alike Ikwo, Ebonyi State, Nigeria

ifeomanweze62@yahoo.com

08030965053

na

Nwaoke, Emmanuel Emeka ²                                                                                                                         Ebonyi State University,                                                                                                                                 Abakaliki Ebonyi State, Nigeria                                                                                          nwaokebest@gmail.com 08061109362

Na

Christiana Ngozi Ikegwonu ³                                                        Chukwuemeka Odumegwu Ojukwu University, Igbariam. ngozichristyikegwuonu@yahoo.com 08037776192

 

Ụmịedemede

Asụsụ bụ ụzọ mmadụ na ibe ya si ezikọrịta ozi. Obodo ọbụla nwere asụsụ nke ha; asụsụ ọbụla nwekwara olu ndị nke e siri na ha wube asụsụ izugbe ha. Ọtụtụ asụsụ na-alazi ala n’ihi mmasị ndị mmadụ nwere n’ebe asụsụ ndị ka enye ohere inweta akụ, mmekọrịta mmadụ na ibe ya na nke obodo na ibe ya nọ. Ọ bụ ụdị ọnọdụ a mere asụsụ Igbo ji adala azụ agbanyeghi na ọ bụ otu n’asụsụ mpaghara (regional languages) atọ gọvmentị Naịjịrịa kwadoro iji na-eme mkparịta ụka na ide edemede dị iche iche. Nchọcha a hụtara nsụgharị dịka ihe ga-aba uru pụrụ iche ịkwalite asụsụ Igbo site n’ime ka ederede na ihe omume dị iche iche na-akpalite mmekọrịta mmadụ na ibe ya bụrụ nke a ga na-enyefe site n’asụsụ Igbo. Nchọcha a bụ nke ndịzịma (qualitative research), njatụle e ji mee nchọcha a bụ ndị e nwetara site na nlegharị adịm (survey) e merela iji chọpụta ụzọ dị iche iche nsụgharị si akwalite asụsụ. Nchọcha a kpughere na, agụụ ịdị ka nwa Bekee, ọrụ Bekee, iji asụsụ Bekee dịka asụsụ ala nke ọchịchị n’ala Naịjịrịa nakwa n’obodo ndị ọzọ n’ala Afriika so n’ihe ndị bụtere ọnọdụ a. A chọpụtakwara na nsụgharị bụ otu n’ime ụzọ ndị e ji akwalite asụsụ mana nsụgharị ndị na-amaghị asụsụ Igbo na asụsụ mba Afriika ndị ọzọ nke ọma, mere n’oge mbụ so n’ihe ndị megidere ọtụtụ asụsụ mba Afriika. Mana ọ bụrụ na gọvmentị, ndị nne na nna, ndị mara ihe ekwe kụrụ banyere asụsụ Igbo na ndị ọzọ tinye oke nke ha n’ide na ịsụgharị edereede na mmegharị emereme dị iche iche e mere n’asụsụ ndị ọzọ n’Igbo, ọ ga-enye aka kwalite asụsụ Igbo.

Mkpolite

Asụsụ bụ ngwa nzikọrita ozi nke na-arụkwa ọrụ dịka ejimmara mba ma ọ bụ obodo ọbụla. Ọ bụkwa ngwa e ji akwalite obodo site na mmekọrịta mmadụ na ibe ya ma ọbụ obodo na ibe. Asụsụ bụ ngwa bara oke uru nye ọtụtụ ihe mmadụ na-eme. Ọ bụ nke a mere nchekwaba na nkwalite asụsụ ọbụla ji dị oke mkpa. Asụsụ Igbo dịka otu n’ime asụsụ a maa ama na mba ụwa ọkachasị na mba Afrịịka kwesiri ka e chekwaba ma kwalite ya. Nwadike (2002) kọwara asụsụ dịka igodo obi mmadụ. Ọ bụrụ na anyị tufuo igodo ahụ, ihe ọ pụtara bụ na anyị atụfuọla ndị nwee asụsụ ahụ.  Ọ bụrụ na anyị echekwaba igodo ahụ, ọ ga-enye aka ịkpọpe ụzọ akụ nke na enweghi ụzọ ọzọ a ga-esi kpọpe ya. Ọnwụka (2014) kwadoro Mgbodile (1999) site n’ịkọwa na orụ asụsụ dị mkpa ọkachasị n’amụmamụ gbasara edukeshọn n’inye nkọwa mpụtara asụsụ nakwa uru ọ bara n’etiti mmadụ na ibe ya site n’ịkwalite ezi mmekọrịta. O kwere ghọta na asụsụ na-eme ka ọ dị mfe mmadụ na ibe ya inwe ezi mkparitaụka, inyefe amamihe, echiche na ebumnobi ya niile site n’ ederede dị iche iche, ide akwụkwọ, igosipụta ya n’ihe onyoonyo nke mgbasa ozi na iwube otu asụsụ na mmekọrịta mmadụ na ibe ya. Eleba anya n’ihe odoziakụ a kwuru, anyị ga-amata na nkọwapụta ya ziri ezi ma doo ewu na ọkụkọ anya na asụsụ jikọtara ọtụtụ ihe gbasara mmadụ na ibe ya. Iji kọwami mkpa asụsụ dị, akwụkwọ nsọ Baibụl, Genesis (chapter11: 5-8) gosipụtara όtu e si kposaa ndị na-arụ “Tower of Babel” site n’itinyere ha ọgbaaghara n’asụsụ.

                N’ eziokwu, asụsụ na omenaala gwakọtara ọnụ. Ndị mba ọbụla hapụrụ asụsụ ha, etufuola omenaala ha, ugwu ha, awamaanya, njirimara ha nakwa agbụrụ ha. A na-echekwaba asụsụ όtu e si echekwaba akụnụba. Ọ na-eto eto, ọ na-anwụ, ọ na-ekpochapụ. Nke a mere anyị ji nwe mmasị ime nchọcha banyere ụzọ dị iche iche e si akwalite asụsụ nke όtu n’ime ha bụ nsụgharị

Ndịigbo na Asụsụ Igbo

Ojiaku (2015) dere na ọtụtụ mmadụ kwenyere na ndị Igbo pụtara ndị gboo. O kwukwara na ndị ọzọ kwenyere na Igbo bụ aha e nyere ndị dị nta na mpaghara obodo Niger-Benue. O kwuru na nkọwa nke mbụ na nke abụo enweghi nke bụ ezi okwu n’ihi na ha enyeghi ezi nkọwa banyere Ndịigbo. Ndị ọzọ kwenyere na ndị Igbo malitere n’ala Jew n’ihi na ụfọdụ aha ha dịka Uburu na Hebrew nwere myiri ụda mkpọpụta. Ndị ọzọ kwenyere na Igbo bụ mgbakwụnye nganihu ma ọ bụ nsonaazụ a na-ahụta n’aha obodo ndị dị n’ala Igbo dịka Igbo-ukwu, Igbo-etiti, Igbo-eze, Obi-Igbo. Ajụjụ bụrụ ma Igbo ọ bụ naanị mpaghara ndịahụ aha ha nwere mgbakwụnye Igbo ka ọ bụ ala niile ahụ a kporo ala Igbo? Ndị Igbo bi na mgbada ugwu ọwụwa anyanwụ ala Naịjịrịa. Ha bi na steeti Imo, Abịa, Anambra, Enugu na Ẹbonyi. A bịa na Steeti Rivers, Delta na Cross River, e nwekwara ndị Igbo anaghị ekwe na ha bụ ndị Igbo mana otu ihe doro anya bụ na Igbo na-asụ n’olu n’olu mana ha kwa ụkwara ọ bụrụ otu.

Asụsụ Igbo bụ otu n’ime asụsụ atọ atụmatụ asụsụ Naịjịrịa họtara maka ikụzi na ide ihe ndị dị iche iche tinyekwara iji ya na-ele ule n’ogo sekọndrị dịka ‘WAEC, NECO maka ibanye Mahadum. Amụma asụsụ a dị n’akwụkwọ iwu ala Naịjịrịa nke sitere na’atụmatụ agụmagụ (2004), (National Policy on Education). O nweghi asụsụ ọbụla bara uru karịa ndị nwe ya. Ọ bụ ọrụ dịịrị ndị Igbo ịkwalite asụsụ Igbo. Ọ bụrụ na ha mesoo asụsụ Igbo omume ọma, asụsụ Igbo a bụrụ ihe ọma dịịrị ha mana ọ bụrụ na omume ha dị ọjọ ebe asụsụ Igbo dị, ọ ga-abụ ihe ọjọọ dịịrị ha n’ihi na ọ bụ ebe onye bi ka ọ na-awachị. 

Obinna (2002) kwuru na Igbo sara mbara; ebe ọbụla i jere, ị ga-ahụ ndị Igbo. Ọ bụghi naani na ị ga-ahụ ha kama ị ga-ahụ na ha guzoro, wube ma na-akwado ọganihu obodo ndị ahụ ha bi n’ihi na ala nke aka ha ebughi ibu inye ha ohere ha chọọrọ iwepụta onyinye chi nyere ha maka ọganiihu ndị Igbo n’ala Naịjịrịa na mba ụwa gbaaa gburugburu.

 Eme (2004) dere na ụfọdụ ndị nne na nna ọkachasị ndị gụrụ akwụkwọ anaghị ekwe ụmụ ha were asụsụ Igbo kparịta ụka. O nyere ọmụma atụ otu nne nwaanyị na mahadum Nsụkka onye gwara nwa ya ka ọ kwụsị ịsụ Igbo n’ihi na asụsụ Igbo enweghi isi. Ụdị nne na nna a bụ ndị o kwuru na ọ na-esekarị ha na ndị nkụzi na-akụzi Igbo. Ọ bụ ụdị ọnọdụ a mere UNESCO jiri dee na asụsụ Igbo bụ otu n’asụsụ mba ụwa ndị nọ na nsogbụ; na ọ bụrụ na e nweghi ihe e mere banyere ịkwalite asụsụ Igbo n’afọ iri ise na-abịa, asụsụ Igbo nwere ike ịbụ nke e kpochapụrụ ekpochapụ. A bịa na agụm akwụkwọ, Chunbow (1990) kwuru na asụsụ bụ ụzọ e si akụzi ma na-amụ ihe nke e nweghi ike iwezụga n’agụm akwụkwọ ma ọ bụ amụmamụ nka ndị ọzọ. Ị bịa n’ala Igbo, anaghị eji asụsụ Igbo akụzi ihe n’ogo ụlọ akwụkwọ nkịtị (Primary School) na ndị ọzọ n’ihi na ọ bụ asụsụ Bekee bụ asụsụ nkụzi ọkachasị n’ụlọ akwụkwọ ndị dị n’obodo mepere emepe. Ọzọkwa, agbanyeghi na gọvmenti kwadoro asụsụ Igbo dịka asụsụ mpaghara mgbada ọdịda anyanwụ ala Naịjịrịa, a chọpụtara na ọ bụ asụsụ Bekee ka ndị ọchịchị na ndị azụmahịa dị iche iche ji akparịta ụka n’ala Igbo agbanyeghi na ndị nọ n’isi ihe ndị ahụ bụ ndị Igbo.

Nsogbu Asụsụ Igbo Nwere

Asụsụ Igbo nwere olundị dị iche iche iche ndị mejupụtara ya. O doro anya na e nwere ọtụtụ ihe ịma aka n’ihu ndị sitere n’aka gọvmentị, obodo anyị bụ Naịjịrịa nakwa n’aka ndị mmadụ ọkachasị ndị Igbo. Asụsụ Igbo nwere mkpụrụ edemede iri ato na isii ndị e ji ezipụta mkpụrụ ụda asụsụ ya n’odịde.  O nwekwara usoro mmebe okwu, usoro okwu na amụmamụ echiche doro anya.        Crystal (2000) kwuru na e nwere ụdị ọnọdụ atọ asụsụ nwere ike ịnọ; ha gụnyere asụsụ nwere onwe ya (safe), nke nọ na nsogbụ (endangered) na nke nwụrụ anwụ (language death). Kincade (1991) n’aka nke ya kwuru na e nwere ọnọdụ ise asụsụ nwere ike ịnọ nke gụnyere asụsụ dị ndụ (viable language), nke dị ndụ ma pee mpe (viable but small), nke nọ na nsogbụ, nke na-anwụ anwụ na nke nwụrụ anwụ. O kwuru na e nwere ike ime asụsụ nọ na nsogbụ ka ọ dịịrị ndụ ma nwere onwe ya ma ọ bụrụ na ọgụ ndị na-asụ ya gbagote. Ọ bụrụ na a tụle ọnọdụ asụsụ Igbo nke ọma, a ga-achọpụta na ọ dị ndụ mana o nwechaghị onwe ya. Norris (1998) kwenyere na asụsụ ndị na-asụ ya ebughi ibu ka nwere ohere ịdanye na nsogbụ. Yamamoto (1997) n’aka nke ya kwenyere na e kwesighi iji ọnụ ọgụ ndị na-asụ asụsụ atụle ọnọdụ nsogbụ ya n’ihi na ọ bụ mmasị ndị mmadụ nwere ịkwalite asụsụ ha bụ ihe na-enyere asụsụ ha aka. Ọ bụrụ na ndị na-asu asụsụ bụrụ ibụ mana ha enweghi mmasị ịkwalite asụsụ ha, asụsụ ahụ nwere ohere idanye na nsogbụ karịa asụsụ nke ndị na-asu ya pere mpe ma nwee mmasị ịkwalite ya.  Ọ bụ nke a mere anyị ga-eji sị na asụsụ Igbo nọ na nsogbụ.

Nsụgharị

Kuhiwczak (2007) dere na amụmamụ nsụgharị malitere mgbe asụsụ malitere iwere onodu na ndụ mmadụ dịka ngwa bara uru. Steiner (1975) kwuru na akụkọ ọkpụ banyere nsụgharịbụ nke e kere ụzọ agba ano doro anya. O kwuru na agba nke mbụ malitere na oge Cicero na Horace ruo na nke Alexander Fraser Tytler mgbe Alexander dere akwụkwọ o kporo “Essay on the Principles of Translation” n’afọ 1791. Agba nke abụo malitere n’ Alexander Fraser Tytler ruo n’afọ 1946 mgbe Valery Larbaud bipụtara akwụkwọ a na-akpo “Sous i’invocation de Saint Jérome.” Ebe agba nke atọ ya malitere n’oge Valery ruo afọ 1960 n’ube ya. Agba nke na-eso agba atọ bụ nke oge a (agba ụwa ọhụụ) bụ nke ọ hụtara dịka agba nke anọ: ọ bụ mgbe amalitere iji igwe ebipute akwụkwọ. Agbanyeghi na ọtụtụ kọtọrọ nkọwa a, o mere ka a mata na nsụgharị metụtara mpakara na ngalaba amụmamụ dị iche iche.

Nida (1964) dere na ezigbo nkọwa a ga-enyenwu nsụgharị dị ọtụtụ ma dịkwa iche iche n’ihi na echiche ha pụrụ inye dị ọtụtụ. Ọzọ, e kwesiri ịma ebụmnuche e ji maka ya were bipute ihe a na-asụgharị makwa ndị a na-enyefe ya. Nida na Taber (1969) kwenyere na nsụgharị dabara adaba bụ nke zipụtara ezi ebụmnuche odee n’asụsụ nke a tufere ya. Ha kwukwara na echiche na nka odee n’asụsụ nke mbụ kwesiri ka e zipụta ya nke ọma n’asụsụ nke abụọ. Bell (1991) dere na nsụgharịbụ echiche ederede nke e si na otu asụsụ nyefe n’asụsụ ọzọ ma chekwaba ezi echiche na nka ederede ndịahụ n’asụsụ nke abụọ. Meetham na Hudson (1972) hụtara nsụgharị dịka nnọchi a na-enye otu ederede site n’otu asụsụ banye n’asụsụ ọzọ. Catford (1965) kwadoro nke a ma gbakwunye na asụsụ nke mbụ bụ nke e ji dee ederede ahụ na mbụ ebe nke abụọ bụ ebe a sụgharịrị ya.

 

Nchọcha n’isi okwu (Ntulegharị gbasara Nsụgharị nke Odee ndị Ọzọ merela)

Na nchọcha n’isi okwu, anyi ga-atụcha ọrụ Eke and Ugorji (1999), Chidi E. O. (2006) na nke Uguru J. O. (2007). Eke and Ugorji (1999) n’aka nke ha zipụtara ihe nhịa ahụ a na-ahụta mgbe a na-eme nsụgharị site n’otu asụsụ nyefe n’asụsụ ọzọ ma ụzọ e si ewezuga ihe nhịa ahụ ndị ahụ. Ha were asụsụ Igbo na nke Bekee dịka ebe mgbakwasị ụkwụ ha. Nchọcha ha kwuru na ọ bụ ndịiche dị n’agbata omenala na ewumewu Igbo na nke Bekee mere e ji enwetu ndịiche n’echiche ahịrị ndị a sụgharịrị mana myiri (equivalence), ndebe olu (modulation) na mmegharị (adaptation) bụ usoro ndị ka ibe ya mma iwezụga ihe ịma aka n’ihu ndị ahụ. Ọmụma atụ ndị ha nyere gụnyere:

 

  1. Ilu Igbo: Agadị nwaanyị daa ada ugboro abụọ, a gụọ ihe o bu n’isi ọnụ.

Ilu a dabara nke ọma n’asusu Igbo n’ihi omenala na nkwenye ndị Igbo nabatara ya mana ọ dabaghị n’asụsụ Bekee n’ihi na nkwenye ha na nke ndị Igbo abụghị otu. Ọzọ omenala ha akwadoghi ụdị akparamagwa dị etu ahụ ebe ndị agadị nọ. A sụgharịa ya nye n’asụsụ Bekee, ihe ụ ga-abụ bụ:

If an old woman falls down two times, one will count what she is carrying on her head

Mana ọ bụrụ na a chọrọ ka e nweta ezi ebumnuche ilu ahụ n’asụsụ Bekee, ihe a ga-ekwu bụ:

Once beaten, twice shy.

  1. Ha kwukwara na nkebi ahịrị e ji amalite akụkọ ifo n’asụsụ Bekee bụ:

“ Once upon a time”

Mana mgbe ọbụla ọkọ akụkọ chọrọ ka onye obụla gee nti n’akụkọ ya, dịka omenala na nkwenye ndị Igbo si dị, ọ ga-eji:

“chakpii… wọọ;

nkịta nyara akpa… nsị agwụ n’ọhịa;

o ruru otu mgbe…”

Ha kwenyere na mgbe obụla e si n’asụsụ Bekee eme nsụgharị enyefe n’asụsụ Igbo, e kwesiri ileba anya n’akpala okwu na atụmatụ okwu Igbo ịhụ na nkwenye obodo, amụmamụ osisi (flora) na amụmamụ anụmanụ (fauna) dabara nke ọma dịka omenala ha si dị.

Chidi E. O. (2016) mere nchọcha ịchọpụta ihe ndị na-egbochi nsụgharị tọrọ atọ ma daba nke ọma mgbe e si n’asụsụ Bekee asụgharị nye asụsụ Igbo nakwa ụzọ ka mma iji hụ na e nwere nrube isi (fidelity) nye nsụgharị. Atụtu ha gbasoro mee nchọcha bụ nke ntapi (interpretive theory).  O kwenyere na o siri ike inweta nsụgharị ga-enyefe kpọm kwem ebumnuche na echiche e zipụtara n’asụsụ mbụ mana e nwere ohere a ga-esi mee ka echiche a ga-enweta nwee ike zipụta ebumnuche ihe a sụgharịrị. Ọ gara n’ihu kwuo na ihe kacha ama nsụgharị ederede aka n’ihu bụ nkwenye omenala n’ihi na asụsụ na-adabere nke ukwu ebe omenala nọ. Akpala okwu, ilu, mbụrụ na atụmatụ okwu dị iche iche na-ezipụta echiche nhụrụnuche (imagery) si etu ahụ mee ka ndịiche dị n’omenala Igbo na nke Bekee pụta ihe ma metụta nsụgharị ha. O nyere ọmụmatụ ndị a:

  1. Ilu
  2. Igbo: Anaghị agba aka ahụ nwata eze

Bekee: * One does not see a child’s teeth empty handed.

  1. Bekee: One good turn deserves another

Igbo: * Otu ezigbo nchigharị kwesịrị ọzọ

  1. Bekee: Make hay while the sun shines

Igbo: * Kpokọwa ahịhịa mgbe anwụ ka na-acha

  1. Igbo: Agha akara aka anaghị eri ngwụrọ

Bekee: * An announced war does not eat a cripple

Nsụgharị e nyere ilu ndị a adabaghi adaba n’ihi omenala obodo ndị nwee asụsụ ebe a na-enyefe ha. O kwuru na o bụrụ na a chọọ inye ilu ndị a ezi echiche ha, ihe ndị ha ga-abụ bụ:

  1. Igbo: Anaghị agba aka ahụ nwata eze

(One does not see a child’s teeth empty handed)

Nkọwa ya na Bekee: Nothing goes for nothing.

  1. Bekee: One good turn deserves another

(Otu ezigbo nchigharị kwesịrị ọzọ)

Nkọwa ya n’Igbo: Aka nri kwọọ aka ekpe, aka ekpe akwọọ aka nri.

iii. Bekee: Make hay while the sun shines

(Kpokọwa ahịhịa mgbe anwụ ka na-acha)

Nkọwa ya n’Igbo: A na eji ehihie achọ ewu ojii

  1. Igbo: Agha akara aka anaghị eri ngwụrọ

(An announced war does not eat a cripple)

Nkọwa ya na Bekee: To be forewarned is to be forearmed

 

O nyekwara ọmụmatụ ndị a banyere amụmamụ anụ na osisi ( Flora and Fauna) na echiche ha na-ezipụta dịka omenala na nkwenye ndị Igbo na nke ndị Bekee si dị.

  Asụsụ Bekee Asụsụ Igbo
I Fox (cunning)

 

Mbe (Tortoise)

 

Ii Olive branch (peace)

 

ọ̀mụ́ (palm tendril)

 

Iii Dragon (danger/evil)

 

Ikwiikwii (Owl)

 

Iv Sign post (notice of danger)

 

ọ̀mụ́ (palm tendril)

 

 

Nchọcha Uguru J. O. (2007) mere banyere ụzọ e si akwalite mmepe obodo site n’amụmamụ sayensi asụsụ nyere nkọwa banyere ụzọ e si agwọ ọrịa n’ala Igbo ma nyekwa nsụgharị ha n’asụsụ Bekee.

                                               

        Ọrịa                (ailment) Ọgwụgwọ

(cure)

Ụzọ e si eme va

                  (method)

 

1. ahụ mgbu

(pains)

mmiri ọkụ na akwa

(hot water and cloth)

Tinye akwa na mmiri ọkụ. pịkọọ ya ma bie ya ebe na-egbu gị mgbu

(soak cloth in very hot

water, squeeze out and

apply on affected part

of the body).

2. Ọgbụgba ọbara/ mmee

(bleeding)

Unyi ọkụ

(soot from a native

kitchen rack)

Kpụchapụta unyi, were

rnkpịsị aka tere ya ma

chie ya n’ihu ọnya

(scrape out soot and use

your finger to press it on

the face of the wound).

3. nje naebute ihe

ụdụdọ (Tetanus)

mma ọkụ na mmanụ

(heated knife and palm oil)

Hụọ ọnụ mma n’ọkụ, ọ chaa uhie wepụta ya, tụsa ya obere mmanụ.

mee ka mmanụ ahụ tanye

ebe i merụrụ ahụ. (Mee

nke a abali atọ: otu ugboro

n’ụbọchị)

(heat tip of the knife till it

glows, drop little quantity

of oil on it and allow to

drop on the affected part)

[once a day for three days]).

4. Ogo/ntu/ogwu ọdụdụ (bottle/nail/thorn piercing skin) mma ọkụ na mmanụ

(heated knife and palm oil)

mee ihe dị na nke atọ

(same as in three)

 

Ọ gara n’ihu de na onye nkụzi na-akụzi etu e si echekwaba nri n’ala Igbo ga-ahụta nke a dịka ihe mgbakwasị ụkwụ. Ọ kọwara ha n’asụsụ Igbo ma nyekwa nsụgharị ha n’asụsụ Bekee.

 

Ụzọ ndị 1gbo si echekwa nri

(methods of food preservation in Igbo land)

Nri                                          Nchekwa

(Food item)                          (Preservation)

Akpụ (cassava)                  Orọma nk/nsi

Anụ (meat)                           Ọmịmị(drying/smoking)

Azụ (fish)                              Ọmịmị (drying/Smoking)

Jinja (ginger)                         lie ya n’ala (bury it in the ground)

Mmiri ọṅụṅụ                        Ite ụrọ (tee ite mmiri ụrọ)

(Drinking water)   (Clay pot)

 O kwenyere na site na amụmamụ asusu ala Naijirịa na nke obodo ndị ọzọ, a ga-enwe mwulite na mmepe obodo.

 

Nkwalite Asụsụ Igbo

Ebe a nọ amụ asụsụ metụtara ihe niile ọmụụ nụrụ na ntị ya na ndị ọ hụrụ anya. O nwekwara ike metụta ihe ndị ọzọ e nwere ike ịhụta ebe a nọ na mmekọrịta dị na agbata ọmụụ na mmadụ na ihe ndịọzọ. Ịmụta asụsụ dịka Rutherford (1987) siri kwuo bụ ịmụta mkpụrụ okwu na ọgbara okwu dị iche iche ịhụ na ebumnuche nzikọrịta ozi bụ nke e nwetara. Ezeani E. O. (2002) mere nchọcha banyere iji asụsụ Igbo akụzi sayensi n’ụlọ akwụkwọ. Nchọcha ya gosipụtara na asụsụ Igbo bụ asụsụ kasị mma iji kụziere umu akwụkwọ sayensi n’ogo praima n’ihi na ọ na-enye aka iwezụga ihe ịgbachi anya a na-ahụta n’amụmamụ sayensi. Igboanusi, H. (2006) tulere ntụnye oke ndị ozi/ndị ụka si obodo ọzọ tụnyere na ịkwalite asụsụ Igbo. Ọ gbara mbọ gosipụta ọnọdụ nnyemaka ha na ebe ha riri mperi. Nke bụ ezi okwu bụ na odide asụsụ Igbo malitere n’aka ndị ozi ahụ agbanyeghi na ha amaghị asụsụ ahụ nke ọma. Oyelami, O. M. (2008) kwuru na asụsụ Igbo so n’asụsụ ndị a hụtara na-adanye na nsogbu. Nke a mere o ji were kwuo na ọ dị mkpa na amụmamụ asụsụ Igbo bụ nke e mere ka ọ dị mfe inweta site na iji igwe kọmpụta na igwe ngosi dị iche iche (audio and visual media) ndị na-enye ndị mmadụ ohere ịmụ asụsụ ahụ mgbe ọ masịrị ha n’ebe nyemaka nzikọrịta ozi nkunkube (internet) dị ma ọ bụ ebe ọ dịghị. Iloene, M. I., Iloene, G. O., Mbah, E. E. na Mbah, B. M. (2013) mere nchọcha yiri nke a mgbe ha mere banyere etu e si eji igwe kọmpụta na ngwaa nkụzi ọgbara ọhụụ ndị ọzọ akụzi asụsụ Igbo na mahadum. Ha chọpụtara na a bịa na mahadum abụọ ha jere nweta ngwaa nchọcha ha, na e nwere ndị nkụzi mara ihe ekwe kụrụ banyere etu e si eji igwe kọmpụta akụzi ihe mana ihe ịma aka n’ihu ha chọpụtara bụ n’akụrụ ngwa kọmpụta ndị ahụ anaghi ebu asụsụ Igbo ma ọ bụ ede asụsụ Igbo nke ọma. Ọzọkwa, ọ naghi adị mfe inweta ngwongwo mfe (softwares) ndị na-enyere ngwongwo ike (hardware) aka ịhụ na igbe njikọ (central processing unit) ha nabara ma nye ohere ka ụgbọ abịịdịị (keyboard) bụrụ nke eji edebanye asụsụ Igbo nke oma. Ọnọdụ a mere ha ji were kwuo na ọ dị mkpa na emereme nka na ụzụ dị iche iche ji dị mkpa ịmata na asụsụ Igbo na asụsụ ndị ozo nwere akara dị iche iche kwesiri ka echeta ha n’ihe a na-eme. Nwankwere A.Ụ. N., Mmadike B. I. na Eme C. A. (2017) kwenyere na otu n’ụzọ ndị kacha mma iji chekwaba asụsụ Igbo bụ site na ndị nne na ndị nna ha na ụmụ ha bi n’obodo ịhụta mkpa ọ dị na ha malitere ịkụziri ụmụ ha asụsụ Igbo. Ha kwuru na ọ bụ naanị ndị nne na ndị nna ezinaụlọ bi n’obodo ndị ọzọ na abụghi ala Igbo pụrụ ime ka ụmụ ha nwee ike ịghọta asụsụ Igbo ma ọ bụ na-asụkwa ya. Ha kwenyekwara na ọ bụ ọrụ dịịrị ndị Igbo niile ịhụ na umu Igbo niile, agbanyeghi ebe onye bi mụtara ma na-asụ Igbo iji wezụga asụsụ Igbo ịdanye na nsogbu

 

Nkwalite Asụsụ Igbo site na Nsụgharị

E nwere ọtụtụ ụzọ e si akwalite asụsụ nke nsụgharị bụ otu n’ime ha. Mgbe ọbụla a na akwalite asụsụ, a na-agba mbọ hụ na ndị nwee asụsụ ahụ na-asụ ya. A na-ahụkwa na e chekwebara echiche na emereme dị iche iche n’agụmagụ asụsụ ahụ. Onodu a mere nsụgharị ji dị oke mkpa nye nkwalite asụsụ Igbo. Tupu e nwee nsụgharị dabara adaba a ga-esi n’otu asụsụ sụgharịa ihe ndị a na-ekwu maka ha nye echiche ya n’asụsụọzọ. Etu o sila dị, ọ bụ asụsụ Bekee bụ asụsụ a mara na-emekpe asụsụ Igbo na asụsụ ndị ọzọ ahụ n’ala Naịjịrịa. Nke a bụ n’ihi na mgbe nwa Bekee bịara ala Naịjịrịa, ha mere ka asụsụ ha bụrụ asụsụ azụmahịa, mkparịta ụka na nzikọrịta ozi gọvmenti n’ala Naịjịrịa. Ọnwụka (2014) zipụtara mkpebi Iwuala (2009) site n’okwu ndị a:

 oge ndị ọcha lachara, ọ dịzị ka ndị Igbo bu asụsụ Bekee n’ isi nke mere na ha hụrụ asụsụ Bekee n’anya karịa asụsụ Igbo, n’ ihi na onye Igbo na nwanne ya na-ekwu okwu, ha enweghị ike ikwucha otu ahịrịokwu Igbo nke ọma n’ etinyeghị ya asụsụ Bekee. Ọ gara n’ ihu kọwaa na asụsụ Bekee bụrụzi asụsụ nke jikọtara obodo niile nọ na Naịjirịa ọnụ, bụrụzie asụsụ e ji eme ihe niile dị mkpa dịka: asụsụ ndị goomenti, nke e ji azụ ahịa, nke e ji akụzi ihe n’ ụlọakwụkwọ, nke e ji agbasa ozi n’ ụzọ dị iche iche, nke agụmagụ, bụrụkwa nke ndị Naijirịa na ndị obodo ọzọ ji enwe mmekọrịta.

Ihe nyere ha ohere ahụ bụ ọtụtụ asụsụ e nwere n’ala Naịjịrịa na mba Afriika dum nke na enweghi otu nke e nwere ike isi na ọ bụ asụsụ nke ọtụtụ na-aghọta. Nke a mere na mgbe ọbụla a na-eme nsụgharị asụsụ, e kwesiri ileba anya nke ọma na agwara nnọkwasịụda (supra-segmental featụres) nke asụsụ ndị ahụ na nke asụsụ Igbo dịka asụsụ ụda olu. Ihe ndị ahụ ga-enye aka mee ka ezi ebụmnuche asụsụ ndịahụ bụrụ nke e nwetara. Dechert (1983) kwuru na mgbe echiche asụsụ a na-asụgharị (L1) na nke a na-ekwugharị ya enye (L2) abụghi otu, a na-enwe ndehie.

Nsụgharị bara uru n’ihi na ọ bụ nka ndị odee na ndị nchọcha dị iche iche ji zipụta ihe ndị e mere n’oge gboo. Agụmagụ odịnala na nke ederede dị iche iche ndị e dere n’asụsụ ndị mba ọzọ bụkwuazi ndị a na-ahụta n’asụsụ ndị ọzọ dị iche iche n’ihi nka nsụgharị. Ihe dịka akwụkwọ nsọ Baibụlu e dere n’asụsụ Hebrew n’oge gboo na nke Koran nke e dere n’asụsụ Arab nwetara ohere ndị obodo ọzọ igu ha n’asụsụ dị iche iche n’ihi nka nsụgharị.

A bịa na mba ụwa, e nwere ọtụtụ emereme, agụmagụ ọnụ nakwa nke ederede ndị kwesiri ka a sụgharịa ha nye asụsụ Igbo anyị n’ihi uru ha nwere ike ịbara ndị Igbo. A bịa n’amụmamụ nka na uzu, nchọcha, nnyefe omenala, agum akwụkwọ, agwom orịa na ihe ndị ọzọ, e nwere ọtụtụ okpụrụ okwu ndị bara oke uru mana ha enweghi ntapị a na-enye ha n’asụsụ Igbo, nke mere nsụgharị jiri dị oke mkpa na nkwalite asụsụ Igbo.

Ọtụtụ mgbe, a na-enwe onodu ebe a na-esi n’otu asụsụ ma ọ bụ mpaghara obodo bụfee otu ihe ma ọ bụ ọzọ; ọ bụ onodu a mere Patil (2008) jiri dee si na nsụgharị bara uru nye nka na ụzụ, azụmahịa na ihe ndị ọzọ dịka nkum ume si dị mkpa nye ndu mmadụ na ihe ndị ọzọ na-eku ume. Dịka alaka kwesiri ileba anya nke ọma n’amụmamụ asụsụ, nsụgharị bara uru n’ihi na o ga-enye aka mee ka e nwere nnyefe echiche site n’otu asụsụ banye n’asụsụ ọzọ ọkachasị etu o si emetuta nchọcha na nchọpụta ga na nzikọrịta ozi.  Site na nsụgharị, agụmagụ ọdịnala Igbo dị iche iche a bụrụla ndị nke asụgharịrị nyefe n’asụsụ ndị ọzọ ọkachasị asụsụ Bekee. E siri n’ụzọ ahụ mee ka ihe nchọpụta dị iche iche bụrụ ndị a sụgharịrị ma nyefe n’asụsụ ndị ahụ. E sitere n’onodu ahụ mee ka nka edemede dị iche iche bụrụ nke e nyefere n’asụsụ ndị ahụ. Ọ bụrụ na anyị soro otu nzọ ụkwụ ahụ site na isụgharị ederede na emereme asụsụ ndị ọzọ nye asụsụ Igbo, nka agụmagụ na nke ederede asụsụ ndị ahụ, ga-abụ ndị a ga-edubata n’asụsụ Igbo.

Nchkta na Mmechi

Ala Naịjịrịa nwere ubara asụsụ; nsụgharị na-enye aka ime ka echiche emereme na omenala nke ezipụtara n’otu asụsụ bụrụ nke e nwere ike izipụta n’asụsụ ọzọ. Ebe nke a dị ire n’asụsụ ndị ọzọ, a ga-emenwu nke a n’asụsụ Igbo site n’ịsụgharị ederede na agụmagụ dị iche iche a maa ama ọkachasị ndị na-ezipụta nkwenye na omenala Igbo ka ha bụrụ ndị a ga-echekwaba n’asụsụ Igbo. Nsụgharị na-abakwa uru nye azụmahịa, mwulite obodo, nka na uzu na ihe ndị ọzọ. Ebe ala Naịjịrịa nwere asụsụ Bekee dịka asụsụ gọvmentị etiti ma nwekwa asụsụ Igbo, Hausa na Yoruba dịka asụsụ mpaghara, ọ dị mkpa na anyị kwalitere asụsụ ndị ọzọ ka ha gboro anyị mkpa nkụzi, azụmahịa, mwulite obodo, nchọcha na ihe ndị ọzọ. Asụsụ ndị kachasị mkpa n’ogo a bụ ndị nke ahụ iwu asụsụ ala anyị wubere dị ka asụsụ mpaghara nke asụsụ Igbo bụ otu n’ime ha. Nke a ga-enye aka mee ka ha ghara idanye na nsogbụ.

 

 

 

 

 

 

Edensibịa

Akponye, O. (2007). Igbolanguage; is it a Dịeying language for a living people? Owerri: Totan Publishers.

Bell, R. T. (1991). Translation and translating: theory and practice. London and New York: Longman.

Catford, J. C. (1965). A linguistic theory of translation. London: Oxford University Press.

Chidi E. O. (2016) Fidelity challenges in English-Igbo translation.  Journal of Nigerian Languages and Culture Vol. 16 No.2, http://imsu.edu.ng/oer/publcation/6005659b9367e7b3242d30e55b6f3e5d.pdf

Chunbow, B. S. (1990). Theplace of mother tongue in Nigerịa. Agbor.Central Books and Linguistics Assocịation of Nigerịa.

Crystal, D. (2000). Language death. (nhz 1). Cambridge, UK: Cambridge University Press.

Dechert, H. W. (1983). How a story is done in a second language. Na Faerch, C.& Kasper, G. (nhz.) Strategies in interlanguage communication. London: Longman.

Eme, C. A. (2004). “Improving Igbo Language use at Homes and Communities” Na P.C. Nzomiwu and J.E. Madu (eds.) Unizik Journal of Arts and Humanities.Awka; A Global Communications Production. Vol. V. pp. 302-313.

Ezeani, E. O. (2002) Learning the sciences in Igbo language. Journal of West African languages, XXIX, 2. Pp. 3-9

Federal Republic of Nigerịa, (2004). National Policy on Education (nhz 4). Lagos: NERDC Press.

Iwuala, Z.C. (2009). Ndị Igbo na Asụsụ ha na mahadum dị n’ ugwu Awusa nke Yola, Adamawa Steet. Journal of Igbo Language and Linguistics.

Igboanusi, H. (2006) Agents of progress or problem-makers?: Missionary activities in the development of the Igbo language African study monographs, 27(4): 157-168

Iloene, M. I., Iloene, G. O., Mbah, E. E., & Mbah, B. M. (2013). The use of new technologiesfor the teaching of the Igbo Language in schools: challenges and prospects. In L. Bradley & S. Thouësny (Eds.), 20 Years of EUROCALL: Learning from the past, looking to the future. proceedings of the 2013 EUROCALL conference, Évora, Portugal (pp. 117-122). Dublin/Voillans

Kincade, M. D. (1991). The decline of native languages in Canada. Na Robins, R. H. and E. M. Uhlenbeck (nhz.), Endangered languages. Oxford and New York: Berg.

Koller, W. (1989). “Equivalence in Translation theory”. In Chesterman, Andrew. (nhz.) Readịngs in translation theory. Finland: Oy Finn Lectura. Ab.

Kuhiwczak, P. (2007) A companion to translation studies NaKuhiwczak, Piotr & Karin Littau, (nhz.), 2007. Clevedon: Multilingual Matters. Retrieved December 20, 2018, from http://rahbar.ịauq.ac.ir/assets/subdọmains/rahbar/files/94/A%20Companion%20to%20Translation%20Studies.pdf.

Meetham, A. R. & Hudson, R. A. (1972). Encyclopaedịa in linguistics, information and control. Oxford, Pergamon.

Mgbodile, T.O. (1999). Fundamental of Language Education. Nsukka:                 Mike Socịal Press

National Policy on Education (2004). Federal Government of Nigerịa Press.         Lagos.

Nida, E. A. (1964). Toward a science of translating. Leiden. E.J. Brill, pp. 1-2, 82.

Nida, E & Taber, C. (1969). The theory and practice of translation. Leiden: E.J. Brill.

Nord, C. (2007). Translating as a purposeful activity: functionalist approaches explained. Manchester: St. Jerome Publishing.

Norris, M. J. (1998). Canada’s aboriginal languages. Canadịan Socịal Trends, Winter.

Nwadike, I. U. (2002). Igbo language education, A historical study. Obosi: Pacific Publishers.

Nwankwere A.U. N., Mmadike B. I. na Eme C. A. (2017) Safeguarding the Igbo language through teaching Igbo children in diaspora. http://dx.doi.org/10.4314/og.v13i 1.9

Obinna, V.E. (2002). “Igbo Language and the Challenges of Philosophical and Scientifico-technological expression”. In A]x journal of Igbo Arts and Culture. No. 6. pg. 122-130. Owerri: Imo State Council for Arts and Culture.

Ojiaku, M. O. (2015) The Igbo People Culture and Character. Bradenton, Florida, U.S.A. BookLocker.com, Inc.

Onwuka, G.T. (2014). Mmetụta Asụsụ Bekee Na-Emetụta ụmụakwụkwọ N’ Ọmụmụ Asụsụ Igbo Na Sinịọ Sekondịrị Dị Na Ndịda Ọwụwa Anyanwụ Naịjirịa. Unpublished Ph.D. Thesis University of Nigerịa Nsukka.

Oyelami, O. M. (2008) Development of Igbo language e-learning system. Turkish online journal of distance education-TOJDE Volume: 9 Number: 4 Article 2

Ray, J. S. (1972). Semantic interpretation in generative grammar. Cambridge, Massachusetts: MIT Press.

Rutherford, H. W.E. (1987). Second language grammar: learning and teaching. London: Longman.

Sager, J. (1994). Language engineering and translation: consequences of autọmation. Amsterdam & Philadelphịa: John Benjamins Publishing Com

Steiner, G. (1975) After Babel: aspects of language and translation. United Kingdom. Oxford University Press

Uguru, J. O. (2007) Scientific study of language for national development.  Language and literature in a developing country: Esaay in honour of Prof. Benson A. Oluikpe. Pp. 102-112

UNESCO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization). (2003). Educationin a multilingual world: Position paper on education. Parịs: UNESCO. Retrieved December 20,2018, from http://unesdoc.unesco.org/images/0012/001297/129728e.pdf.

Yamamoto, Akira Y. (1997). A survey of endangered languages and related resources. Newsletter of the foundation for endangered languages 5.

 

 

 

 

 

 

 

Iji Asụsụ Ọdịnala Akụzi Ihe Ọmụmụ Niile n’Ụlọakwụkwọ Sekọndịrị Nta na Steeti Ebọnyị

 

Nneka Justina Eze

Department of Arts and Social Science Education

Ebonyi State University, Abakaliki – Nigeria

08039555509/ nnekaeze44@gmail.com

 

Nwakego Nwigwe

Department of Arts and Social Science Education

Ebonyi State University, Abakaliki – Nigeria

 

Na

 

Fabian Uchenna Ude

Department of Arts Education

University of Nigeria, Nsukka – Nigeria

 

 

Ụmịedemede

Asụsụ ọdịnaala bụ asụsụ mmiri ara nne nke ndị ọbụla dịka o metụtara obodo ha. Asụsụ ọdịnaala bụ ọdịbennaa, a mụnyere nwata ọbụla na ya. Mkpa asụsụ ọdịnaala dị n’ihe ọmụmụ n’ụlọakwụkwọ sekọndịrị nta. Nka nchọcha e ji mee ihe ọmụmụ a bụ nke nchọpụta ndịnakụkụ. O nwere mbunuche atọ na ajụjụ nchọcha atọ. Ụmụakwụkwọ e ji mee ihe ọmụmụ a bụ ụmụakwụkwọ ụfọdụ e ji usoro nsere wee sere ụlọakwụkwọ ha. Ụlọakwụkwọ ndị a bụ ụfọdụ ụlọakwụkwọ ndị sekọndịrị nkịtị na nke ndị Gọọment. Ngwa nchọcha e ji mee ihe ọmụmụ a bụ akwụkwọ mgbanjụ a kpọrọ Njụmaza. E jikwa ụsa ndị e nwetara wee chịkọta nchọpụta ihe ọmụmụ a. Nchịkọta na ntụnye aro wee bụrụ na ndị nkụzi ga-agba mbọ were asụsụ ọdịnaala ụmụaka na-akụziri ha ihe ọmụmụ niile na klas ha maka na nke a ga-ewulite nghọta na mmụta ihe ọmụmụ ahụ a na-akụziri ha karịa mgbe e ji naanị Bekee akụzi ya. Ndị Gọọment ga-agbakwa mbọ nabata amụma a, iji wulite agamnihu na nghọta na mmụta ụmụakwọ ebe niile na Steeti Ebọnyị.

 

 

 

 

Nkọwa

Asụsụ bụ ngwa nkụzi nke mbụ na mbụ n’ihe ọbụla, ọ kacha n’ihe ọmụmụ n’ogo ụloakwụkwọ niile. Mana anyị ga-agbado ụkwụ n’ụlọakwụkwọ nke sekọndịrị, n’ihi na ọ bụ ya ka e bu n’uche wee mee ihe ọmụmụ a. Asụsụ bụ ụdị ụda dị iche iche na-esi n’ọnụ mmadụ apụta a haziri nke ọma n’usoro ya. Ọ bụkwa n’ime obi ka a na-ebu ụzọ chepụta ya, jiri ọnụ nkịtị kwupụta ya, onye ọzọ ejiri ntị ya nụ ya ma ghọtakwa ihe ọ na-ekwu.  E nwekwara ike ịsị na asụsụ bụ ụda a haziri ahazi nwere nghọta na echiche zuru oke. Nke a pụtara na ịsụ asụsụ bụ mgbe ọbụla mmadụ na-ekwu okwu. Ọ bụ ya kpatara o ji bụrụ otu n’ime njirimara mmadụ n’ihi na ọ bụ naanị mmadụ ka Chi kenyere echiche zuru oke e nwere ike iji chepụta asụsụ, jiri ya rụọ ọrụ. Ọ bụ nke a mere na anụmanụ dị iche iche anaghị asụ asụsụ dịka mmadụ, n’agbanyeghị na ha nwere ike were mkpọtụ ma ọ bụ agwa wee kparịtara onwe ha ụka. Nwadike (2009) kọwara asụsụ dịka ọtụghe e ji atụghe obi mmadụ, ọ bụrụ na a tụfuo ọtụghe a, a tụfuo mmadụ. Ọ kọwakwara na ọ bụrụ na anyị edozie ọtụghe a, dozie ya nke ọma na ọ ga-atụghe ọnụ ụzọ ebe ihe ọma dị, ihe ọma nke ọnụ agaghị akọtali site n’akụkụ ọnụ ụzọ. Mgbodile (1999) hụtara asụsụ dịka ihe mmadụ na ibe ya ji enwe mmekọrịta, maka na e wezụga asụsụ, mmekọrịta mmadụ na ibe ya agaghị ezu oke, n’ihi na ha agaghị emekọrịta ọnụ site n’echiche, edemede, agụmagụ na ịkparịta ụka. Iwe na Ọnwụta (2016) hụtara asụsụ dịka amamihe nke mmadụ na ibe ya na-enyerịta onwe ha. E nwere ụdị asụsụ dị iche iche na mba ụwa nke asụsụ Igbo bụ otu n’ime ha. Asụsụ Igbo so n’otu n’ime asụsụ ọdịnaala pụtara ihe na Naịjịrịa.

Asụsụ Ọdịnala

Asụsụ ọdịnaala ndị Igbo niile bụ asụsụ Igbo, asụsụ Igbo bụ asụsụ ndị Igbo nwere mmasị na ya na-agbanyeghị na ndị Igbo ụfọdụ n’onwe ha enweghị ihe ha ji ya bụ asụsụ ha kpọrọ. Ụdị ndị Igbo dị etu a amaghị na asụsụ ha fuo na ha onwe ha efuola n’ihi na asụsụ onye bụ onye ahụ, tinyere na Anagbogu (2001) kwuru na o nweghị asụsụ ka ibe ya mma. N’ihi ya kpatara na ndị Igbo kwesiri iji nkwuwa okwu na-atapịa asụsụ Igbo oge ọbụla na ebe ọbụla, tinye uchu na ya dịka o kwesiri ka o wee na-eto eto. Maka na ọ bụrụ na asụsụ ahụ na-egbo mkpa asụsụ ndị ọzọ na-egbo, o nweghịzị ihe dị iche n’asụsụ ahụ na asụsụ ndị ogbo ya ndị ọzọ. Nke a gosiri na e nwere ike iji asụsụ Igbo kụzie ihe niile e nwere ike iji bekee wee kụzie maka na o nwere mba ụwa ndị anaghị asụ asụsụ Bekee n’obodo ha, mana ha na-agụ akwụkwụkwọ na be ha n’ogo dị iche iche. Ọ bụkwa asụsụ ha ka ha ji na-amụ ihe ọmụmụ niile ha n’amụ na klas. Ọ bụrụ na ndị nkụzi niile n’ala Igbo na ụmụakwụkwọ niile chọpụtara nke a, ha ga-enwe agwa ọma banyere asụsụ ha. A ga-ewulitekwa nke a site n’ịgbasa ụdị ozi a na gburugburu anyị maka na ndị obodo Chaịna, Swiden na mba ndị ọzọ dị iche iche na-azụpụta ndị ọka ibe na ngalaba ọmụmụ dị iche iche n’ejighị asụsụ bekee. Obodo ọbụla nwere asụsụ ọdịnaala, nke a na-ekwesighị ka e jiri ya wee gwuo egwu n’ihi na ọ bụ ya bụ njirimara ndị kacha pụta ihe maka na a ghara ihe e ji achọ mma, mma arụọ.

Nnukwu otu ihe kpatara e ji eti mkpu ka a kwalite maọbụ kpalite asụsụ ọdịnaala bụ maka na ndị Igbo hụtara asụsụ ọdịnaala dịka asụsụ ndị nne na nna na ụmụ ha ji akparịtara ụka. Mana nke bụ eziokwu bụ na asụsụ Igbo karịrị ịbụ naanị maka mkparịta ụka kama, asụsụ e ji akụzi ihe dị iche iche n’ezinaụlọ, n’ahịa, n’ụlọụka, n’ụlọọrụ (ọrụ aka na ọrụ oyibo) nakwa n’ụlọakwụkwọ. A ga-emekwa ka asụsụ Igbo na-eto eto site n’ime ka o soro n’asụsụ ICT, ya bụ iji ya arụ ọrụ na kọmputa, na website nakwa na google na ngalaba dị iche iche ụmụaka ji were Bekee akparịta ụka n’ekwe ntị. Ọ bụrụ na e were asụsụ Igbo mere asụsụ nkụzi, ọ ga-eme ụmụaka ka ha mara na asụsụ Igbo bara nnukwu uru na ọ bụghị naanị asụsụ e ji akpa ụbụbọ kama na ọ bụ asụsụ ga-eme mmadụ ihe ọ ga-abụ n’ọdịniihu. Bamgbose (2016) kọwara na malite n’afọ 1977 bụ mgbe National Policy on Education nke mbụ na mbụ malitere. Ọ kọwara na e nweela ihe ruru mbipụta ise na ya; nke afọ 1981, 1998, 2004, 2007 na 2013. Mbipụta nke ọbụla na-ahazigharị amụma na usoro ihe ọmụmụ na ngalaba dị iche iche n’ogo amụmamụ agụmakwụkwọ Praịmarị na Sekọndịrị. Mana ọ bụ ihe ịgba anya mmiri na mbipụta niile, o nweghị nke a na-etinye n’ọrụ tupu e bipụta ọzọ. Ọ dị ka a ga-asị na ndị na-ahụ maka mbipụta NPE a na-enwe mgbagwoju anya maka na o nweghị ọnụ a ga-eji kwupụta na ndị ala anyị ga-ahapụ asụsụ ọdịnaala ha wee mee iwu na asụsụ ọdịnaala nke ndị ala ọzọ bụ ihe bụ iwu na nwata akwụkwọ ọbụla ga-emerịrị ya ma gafee n’ogo Praịmarị na sekọndịrị ukwu. Asụsụ ahụ wee bụrụ asụsụ ndị France. Nke a mere oge Jenaral Sanị Abacha na-achị n’agbata afọ 1993-1998. Oge ndị mba ụwa na-ahụ maka akụnaụba na-asụ Bekee nke mba Amerika (English-speaking Commonwealth and the United States of Amerika) wezụgara Naịjirịa n’akụkụ. Onyeisi ala anyị wee gbakwuru ndị France maka enyemaka nke mere ka e tie iwu na nwata akwụkwọ niile na sekọndịrị nta na nke ukwu ga-emerịrị French n’ụlọakwụkwọ iji kelee ha ekele, e wee tinye ya na mbipụta nke NPE nke 1998. Nke a gosiri na e nwere ike iti iwu na ọ bụ naanị asụsụ ọdịnaala ka a ga-eji na-akụzi ihe niile na sekọndịrị nta n’ụlọakwụkwọ sekọndịrị niile dị n’ala anyị, naanị ihe ọ ga-ewe bụ ịtụgharị akwụkwọ ọgụgụ niile nke ihe ọmụmụ ha n’asụsụ ọdịnaala nke ndị ọbụla. Ọ bụrụ naanị asụsụ Bekee ka e ji Bekee akụziri ha, amụma a ga-ewelite maọbụ kpalite ogo nghọta ha maka na o nweghị ihe dịka mgbe e ji asụsụ doro mmadụ anya nke ọma akụzi maọbụ akọwara ya ihe, ọ ga-akara ghọta ya, ọ kacha webatakwuo akọnauche ya n’ihe ọmụmụ ahụ nke ga-eme ka ọ mara ihe ahụ karịarị onye nkụzi ya n’ihi na ọ ga-atụnye oke ya n’ihe ọmụmụ ahụ. E kwesịrị ime ka nwata akwụkwọ ọbụla nwere onwe ya iji asụsụ gburugburu ya maọbụ asụsụ mmiri ara nne ya wee kọwapụta onwe ya n’echiche ọbụla o chepụtara n’ime onwe. Nke a, ga-adị ire karịa Bekee n’ihi na asụsụ Bekee bụ asụsụ mbịara abịa. Ha agaghị enwe ike iji asụsụ a, a mụtara n’ụlọakwụkwọ wee kwuo maọbụ kọwaa ihe niile ka o si dị ya n’obi dịka ọ ga-esi kọwaa ya n’asụsụ a mụnyere ya na ya nke ọ maara ihe a na-akpọ ihe niile na ya maka na mgbe ụfọdụ ọ bụghị ihe niile ka nwata akwụkwọ maara ihe a na-akpọ ya na Bekee.  

 

Ngwa Ọrụ A Ga-Eji Mee Nke a

Ngwa ọrụ a ga-eji mee nke a bụ ndị nkụzi ma nke ekwe na-akụ n’asụsụ ọdịnaala wee tọọ anya n’ala, wee banye n’ọrụ ntụgharị nke akwụkwọ ọgụgụ ndị e ji Bekee bipụtachara na ngalaba ihe ọmụmụ dị iche iche. Ngwa nkụzi kọmputa dịkwa mkpa dịka ngwa ọrụ a ga-ejị mee nke a, a ga-eji Igbo fọnt wee were kọmputa jiri asụsụ Igbo bipụtagharịa akwụkwọ ọgụgụ ndị ahụ ka o wee kara rụọ ọrụ na ndụ ndị e ji maka ha bipụta ya. A ga-ejikwa igwe onyoonyoo na-egosi ha ihe ụfọdụ, iji mee ka ha wee hụ ma ghọta ihe a na-akụziri ha nke ọma. A ga-eme nke a n’ihi na ọ bụ etu a ka a ga-esi wulite asụsụ ọdịnaala anyị ma wulitekwe ebumnobi agụmakwụkwọ.

 

Yusuf (2016) kọwara na etu ọbụla e si hụ agụmakwụkwọ na ọ bụ nkwadobe maka ndụ n’onwe ya, ya bụ ka mmadụ ga-esi hụta ụwa, ma baa uru n’ụwa ọ nọ n’ime ya. Ọ kọwara na o nweghị onye ọbụla na-aghọta ihe enweghị ike ịsụ maọbụ kpọpụta ya nke ọma. Ọ bụrụ na a choro ka agụmakwụkwọ baa uru ma rụọ ihe ọ bịara ịrụ, a gaghị eji asụsụ Bekee na-akụzi ihe niile. Nke bụ na onye ọbụla asụsụ Bekee na-ahịa ahụ nghọta, aghọọla onye itibọrịbọ, maka na Bekee siere nwata akwụkwọ ike egosighị na e were asụsụ doro ya anya kọwaa ya na ọ gaghị aghọta ya. Ebe ọ bụ na ebumnobi agụmakwụkwọ bụ ka mmadụ baa uru nwee ngalaba ebe ọ bụ a kwaa a kwụrụ; e nwere ndị ọrụ moto (Mechanics), ndị ọzụzụ anụmanụ, ndị Ọkwanka dị iche iche n’ọtụtụ ọrụ e ji asụsụ ọdịnaala arụ. E jiri asụsụ ọdịnaala nwata akwụkwọ kụziere ya mgbakọ na mwepụ, Kemistry, Fiziks, Bayọlọgi dgz, nwata akwụkwọ ahụ ga-akara ghọta ya maka na o nwere aha ọ ga na-anụ, ọ gaghị ama na ọ bụ n’ahụ ya ka ọ dị mana a kpọọ ya aha ahụ o ji mara ya, ọ kara were uche ya kọwaa etu o si arụ ọrụ karịa mgbe ọ na-anụ ya ka ihe adịghị n’elu ụwa (abstract) NPE 2013 kwadoro na iwu bụ na nwa akwụkwọ ọbụla ga-emerịrị otu asụsụ ọdịnaala n’ụlọakwụkwọ ya iji mee ka ha mara na asụsụ ọdịnaala na nke mbịara abịa bụ otu maka na ha niile bụ asụsụ. 

 

Nleda Anya Iji Asụsụ Ọdịnala Akụzi Nkụzi

Nke a bụ okwu a kpụ n’ọnụ n’ụlọakwụkwọ niile ma nke ndị nkịtị ma nke ndị Gọọment n’ihi na ha kwenyere na nwata akwụkwọ ọbụla nwere mmekọrịta n’asụsụ ọdịnaala n’ụdị ọbụla agaghị aba uru, maọbụ na ọ bụ onye itibọrịbọ. Ọ bụ nke a kpatara na ọtụtụ ụlọakwụkwọ na-amalite n’ọtaakara asụrụ ụmụaka asụsụ bekee ka o wee bụrụ na ụlọakwụkwọ nke ha bụ ọkaibe, were na-aghọrị ndị nne na nna amaghị uru asụsụ ọdịnaala bara, maka na ụfọdụ ha na-egbochikwa ụmụ ha ịsụ asụsụ mmiriara nne ha ọ bụladị n’ụlọ nne na nna ha. Mana ọtụtụ nchọcha ekpugheela na ihe ndị ahụ bụ ezigbo ụgha maka na a chọpụtaala na ụmụaka e ji asụsụ ọdịnaala akụziri, na-eme nke ọma karịa ndị nke e ji Bekee akụziri rukwaa na sekọndịrị ukwu. Ọ bụkwa ndị nke e ji Bekee zụọ maọbụ akụziri, na-akacha ada n’ule asụsụ Bekee n’ule WAYEKỊ, n’ihi na e werela asụsụ Bekee nke adịgboroja kpojuo ha n’ụbụrụ, nke a na-eme na mgbe onye nkụzi a zụrụ nke ọma n’asụsụ Bekee bịara kụziwe nke bụ ịgba, ha enwee oke mgbagwoju anya n’ihi na ọ bụghị nke ha maara maọbụ ha chere na ọ bụ ya bụ nke dị mma. Ọtụtụ n’ime ha nne na nna ha ahụ na-asụrụ ha Bekee n’ụlọ agụghị asụsụ Bekee wee mara tịịtịị na rịịrịị niile dị na ya. N’otu aka ahụ, ndị nkụzi ihe ọmụmụ niile ahụ a na-amụ n’ụlọakwụkwọ abụghị ndị ọkaasụsụ Bekee. Anyị kwesịrị ịbụ ndị ji asụsụ ọdịnaala anyị na-eme ọnụ, ghara ikwe ka nke ndị ọzọ dị ka ọ ka nke anyị mma site n’ịsọ ihere asụsụ ọdịnaala anyị maka na anyị enweghị asụsụ ọzọ anyị ga-eji nọchie ya. Tinyekwara na o nweghị ka anyị ga-esi, gụọ maọbụ sụọ asụsụ Bekee, ọ ghọọ asụsụ ọdịnaala anyị, n’ihi na ọ ga-abụrịrị asụsụ mbịara mbịa ọ bụ ruo mgbe ebighi ebi.

 

Mbunuche Ihe Ọmụmụ a

Mbunuche izugbe ihe ọmụmụ a bụ ịchọpụta mkpa ọ dị iji asụsụ ọdịnaala akụzi ihe ọmụmụ niile n’ụlọakwụkwọ sekọndịrị nta na Steeti Ebọnyị.

Ihe ọmụmụ a ga-eleba anya kpọm kwem n’ihe ndị a;

  1. Ịchọpụta ma ụlọakwụkwọ ndị nkịtị eso eti iwu asụkwala asụsụ ọdịnaala
  2. Ịchọpụta ma ụlọakwụkwọ ndị Gọọment a na-eti iwu megide asụsụ ọdịnaala
  • Ịchọpụta ma ụmụaka niile e ji Bekee zụọ a na-ama akwụkwọ nke ọma
  1. Ịchọpụta ma o nwere uru asụsụ ọdịnaala bara ma e wezụga ịkpa ụbụbọ

Uru Ihe Ọmụmụ a

Ihe ọmụmụ a ga-ekpughe aghụghọ ndị nkụzi ụfọdụ na-aghọ, ịkụnye n’ime ụmụ akwụkwọ ha na nwatakịrị ọbụla na-asụ Bekee bụ nwata maara akwụkwọ. Ọ ga-emekwa ka ụmụ akwụkwọ mara na asụsụ ọdịnaala bụ nke ha, ihe ha natara n’aka ndị nna nna ha, na ọ bụkwa ya bụ njirimara ha ebe ọbụla ha nọ n’elu ụwa a. N’ihi ya, ha kwesịrị ichekwa nke ọma wee ghara ịhapụ ya ka ọ nwụọ n’ihi na ha enweghị asụsụ ọzọ. Ọ ga-ekpughekwa na nchọpụta egosila na nwata e ji asụsụ ọdịnaala kụziere ihe na-aka emeta nke ọma n’ihe ọmụmụ ahụ. Ha ga-ejikwa nkwuwa okwu na-asụ ya ebe ọbụla na mgbe ọbụla. Ndị nkụzi ga-amụtakwa na ha chọọ ka ụmụ akwụkwọ ha na-emeta nke ọma na ha ga-eji asụsụ ọdịnaala nwata kọwaara ya ihe ọmụmụ ahụ. Ndị nne na nna ga-amụtakwa na ịsụrụ ụmụ ha Bekee n’ụlọ bụ igbu ha egbu kama ịzọ ha azọ

 

Oke Ihe Ọmụmụ a

Ihe ọmụmụ a bụ naanị ụlọakwụkwọ iri ka o ji mee nchọcha ya, ụlọakwụkwọ ndị nkịtị ise na nke ndị Gọọment ise. Ha niile dịcha na Steeti Ebọnyị. O lebakwara anya n’ụfọdụ isiokwu e ji mee nchọcha n’ụlọakwụkwọ ndị ahụ dịka; ịchọpụta ma ụlọakwụkwọ ndị nkịtị eso eti iwu asụkwala asụsụ ọdịnaala, ịchọpụta ma ụlọakwụkwọ ndị Gọọment a na-eti iwu megide asụsụ ọdịnaala, ịchọpụta ma ụmụaka niile e ji Bekee zụọ a na-ama akwụkwọ nke ọma, ịchọpụta ma o nwere uru asụsụ ọdịnaala.

 

Ajụjụ Nchọcha Ihe ọmụmụ a

 

  1. Olee etu ụlọakwụkwọ ndị nkịtị sị akwado iwu asụkwala asụsụ ọdịnaala?
  2. Kedu ụzọ ụlọakwụkwọ ndị Gọọment si emegide asụsụ ọdịnaala?
  • Olee etu ụmụaka niile e ji Bekee zụọ si amatadebe akwụkwọ?
  1. Kedu uru asụsụ ọdịnaala bara?

 

Ntụlgharị Agụmagụ

Asụsụ bụ ụzọ mmadụ na ibe ya si enwe mmekọrịta. Ọ bụ nke a mere ka mmadụ dị iche n’anụmanụ. Anagbogu, Mba na Eme (2001) kọwara asụsụ dịka ụzọ mmadụ wepụtara iji na-enwe mmekọrịta, echiche, na mmetụta, izipụta otu obi dị ha na ebumnuche ha site n’okwu ọnụ maọbụ Ederede. Nke a gosiri na asụsụ bara nnukwu uru, ọ bụ nke a mere na a naghị ekwu okwu nkụzi ma e wezụga asụsụ n’akụkụ maka na asụsụ bụ na nkụzi nwere isi. Makinde (2006) hụkwara asụsụ dịka ụgbọ e ji ebu akọnauche na obibi ndụ ndị mmadụ. Asụsụ ọdịnaala bụ otu ihe na nkọwa a niile e nyere maka asụsụ, ọ bụ naanị asụsụ bụ nke onye ọbụla na-asụ mana asụsụ ọdịnaala nwere ndị nwe ya, maka na ndị ọbụla nwere nke ha. Ọ bụkwa ya bụ njirimara ndị ọbụla na agbụrụ ha. Ọhaike (2016) kọwara na asụsụ ọdịnaala bara nnukwu uru; Ọ bụ ya ka e ji ama ebe onye si, e ji ya akpa ihe achọghị ka ndị ọzọ nụ maọbụ mara, e ji ya echekwaba omenala na nkwenye ndị obodo ahụ, e ji ya enweta enyemaka, ọ na-eweta udo na ịdịnotu, dgz.                         

N’ịchọpụta ogo nleda anya a na-eleda asụsụ ọdịnaala, ọ kacha n’iji ya akụzi ihe n’ụlọakwụkwọ sekọndịrị nta, ọchọcha chọpụtara na a machibidoro ụmụ akwụkwọ sekọndịrị nta ịsụ asụsụ ọdịnaala ha na klas maọbụ na gburugburu ụlọakwụkwọ ahụ n’ihi ya o nweghị onye nkụzi na-ekwu okwu iji ya akụzi ihe n’ihi na asụsụ ọdịnaala dịzị ka a ga-asị na o nweghị uru ọ bara n’agụmakwụkwọ n’ihi na o nweghị ihe ọmụmụ ọbụla e ji ya akụzi. Onye nkụzi ọbụla bụ naanị asụsụ bekee ka ha ji akụzi ihe ma ụmụ akwụkwọ aghọtara ya ma ha aghọtaghị ya, n’ihi na ha chere na ọ bụ nke ahụ ga-eme ka a mara na ha maara nke ekwe na-akụ na ngalaba ihe ọmụmụ ahụ mana nke bụ eziokwu bụ na a sụchaa sụpịrị sụpịrị ma ụmụ akwụkwọ ahụ aghọtaghị ya nke ahụ gosiri na ihe ọmụmụ ahụ na ihe niile e tinyere na ya lara n’iyi. Ọhakama na Amechi (2015) kwadoro na ịsụ Bekee apụtaghị na mmadụ maara akwụkwọ n’ihi na ọ bụ ọrụ asụsụ Bekee na-arụ ka asụsụ Igbo na-arụ, n’ihi na ha niile bụ asụsụ. Ebe ọ bụ na e nwere ike iji asụsụ Bekee kụzie ihe ọmụmụ dị iche iche, e nwekwara ike iji asụsụ Igbo kụzie ihe ọmụmụ niile, nke enweghị aha Igbo akpọọ ya aha Bekee ya, were Igbo supee ya ma kọwaara ụmụ akwụkwọ mpụtara ihe ahụ n’asụsụ Igbo. Ọzọ kacha mkpa bụ na a ga-agbalịsi ike jiri egwu ọdịnaala dị iche wee na-akụziri ụmụaka ihe ụfọdụ, dịka mgbe ha na-aga Ọtaakara, na Praịmarị, e jiri asụsụ ọdịnaala gụpụtachaa ụmụ egwu maọbụ uri ndị ahụ ha na-ejikarị asụsụ Bekee na-agụ oge ahụ nke ga-akpali mmasị ha n’asụsụ ọdịnaala. Ofomata (2002) kọwara na ịmalite n’oge kụnye ụmụaka asụsụ ọdịnaala ha n’ime ga-eme ka ha nwee ugwu na nsọpụrụ n’asụsụ ahụ. Nke a gosiri na e kwesịrị ịgba mbọ webata ya na ihe niile ha na-eme n’ezinaụlọ, n’ahịa, n’ọgbakọ ọbụla ma n’ụlọakwụkwọ. Ndị nkụzi nwekwara oke na ọrụ na nke a maka na ha ga-eji ọnụ nkịtị kọwaara ha uru asụsụ ha bara karịa asụsụ mbịara abịa ndị ahụ ha na-egbu onwe ha ka ka mụta, n’ihi na nwata nwere ike ịmụta asụsụ abụọ maọbụ karịa ma werekwa ha niile arụ ọrụ, hụta ya na nke ọbụla bara uru n’ụdị nke ya maka na Anagbogu (2001) kwusiri ike sị na o nweghị asụsụ ka ibe ya mma, n’ihi na ọ bụrụ na asụsụ ahụ na-arụ ọrụ zuru oke dịka asụsụ; mara na okwu agwụla.

 

Ụlọakwụkwọ ndị e ji mee ihe ọmụmụ a  

Aha ụlọ akwụkwọ ndị e ji mee nchọcha a bụ ndị a:

Ndị Gọọment nwe;

  1. Nnodo Secondary School Nnodo
  2. Girls High School Abakaliki
  • Holy Child Secondary School Sharon Igbeagu
  1. Community Secondary School Abomege
  2. Army Day Secondary School Nkwoagu

Ndị ndị nkịtị nwe;

  1. Bishop Otubelu Convent Abakaliki
  2. Twelve Apostles Seminary Igbeagu
  • Comprehensive Secondary Management and Technology
  1. Model Comprehensive Secondary School Ugwuachara
  2. Izzi High School Ishieke

 

Lee ụdị mgbanjụ e ji rụọ ọrụ n’ihe ọmụmụ a

 

Ulọkwụkwọ ndị Gọọment nwe

  Ee Mba Oge ụfọdụ
A na-eji asụsụ ọdịnaala akụzi ihe ọmụmụ niile na sekọndịrị nta n’ụlọakwụkwọ gị?      
Ị na-anata ntaramahụhụ ma ị sụọ asụsụ ọdịnaala gị na klas maọbụ na gburugburu ụlọakwụkwọ gị?      
Ị na-aghọta ihe e ji asụsụ ọdịnaala kụzie karịa nke e ji asụsụ Bekee kụzie?      
Ị na-enwe ezigbo mmasị mgbe e ji asụsụ ọdịnaala akụziri gị ihe ọmụmụ?      

 

Ulọkwụkwọ ndị ndị nkịtị nwe

  Ee Mba Oge ụfọdụ
A na-eji asụsụ ọdịnaala akụzi ihe ọmụmụ niile na sekọndịrị nta n’ụlọakwụkwọ gị?      
Ị na-anata ntaramahụhụ ma ị sụọ asụsụ ọdịnaala gị na klas maọbụ na gburugburu ụlọakwụkwọ gị?      
Ị na-aghọta ihe e ji asụsụ ọdịnaala kụzie karịa nke e ji asụsụ Bekee kụzie?      
Ị na-enwe ezigbo mmasị mgbe e ji asụsụ ọdịnaala akụziri gị ihe ọmụmụ?      

 

Nchọpụta anyị n’ihe ọmụmụ a

Site n’ihe ọmụmụ a, anyị chọpụtara na ọ bụghị ụmụ akwụkwọ niile chọrọ ka e jiri asụsụ ọdịnaala na-akụziri ha ihe niile n’ihi na ụfọdụ n’ime ha amachaghị asụ asụsụ ọdịnaala ha ma ya fọdụzịa ịghọta ihe niile e ji ya kuzie. Ebe e nwekwara ndị nke nwere mmasị na ya bụ asụsụ ọdịnaala mana mmachibido a machibidoro ha mere na ha anaghị asụ ya. Ndị nke ahụ na-akakwa aghọta ihe ọmụmụ e ji asụsụ ọdịnaala kụzie karịa nke e ji Bekee kụzie. Nchọpụta gosiri na ụlọakwụkwọ ndị dị n’ime obodo ka aghọta ihe e ji asụsụ ọdịnaala akụzi karịa ndị nke e ji asụsụ Bekee akụzi. Ụlọakwụkwọ nke ndị nkịtị nwe kacha eti iwu nwata akwụkwọ ọbụla anwakwala anwa sụọrọ ha asụsụ ọbụla abụghị asụsụ Bekee maọbụ French. Nke a bụ iji chakpodo ụlọakwụkwọ ndị ọzọ anya na ha bụ ọkaibe na-agbanyeghị na ọ bụghị ndị niile na-agụ akwụkwọ ebe ahụ na-emeta nke ọma n’ule, ọ kacha ule a pụrụ apụ wee lee. Ndị nchọcha ihe ọmụmụ a gbakwara mbọ kọwaara ụmụ akwụkwọ ndị ahụ na e mere elu e mere ala na ha agaghị ahapụ ndị Igbo ha bụ ghọọ ndị ọcha, etu ọbụla ọ masịrị ha si kwalite asụsụ nke ndị ọzọ na ha na-atụfu nke ha na-eme onwe ha mkpọkọrọ.

Uru Dị N’iji Asụsụ Ọdịnala Akụziri Ndị Sekọndịrị Nta Ihe Ọmụmụ

  • Ọ ga-akwalite asụsụ na omenala obodo.
  • Ọ na-eme ka nwata akwụkwọ nwere onwe ya ịjụ onye nkụzi ajụjụ na klas
  • Ọ na-eme ka nwa akwụkwụkwọ mụta nka dị iche iche ọ ga-eji bie ndụ ya n’ọdịniihu ọ kacha ebe o metụtarabụ ọrụ aka.
  • Ọ na-enye nwata akwụkwọ nwere onwe iche echiche nke aka ya, chepụta nke uche onye nkụzi maọbụ ndị ọkaibe erughị na ya .
  • Ọ na-eme ka nwata akwụkwọ mara na ụwa akwụghị otu ebe na ọ na-agbanwe agbanwe, dgz.

A gaghị agụta uru niile dị n’iji asụsụ ọdịnaala akụzi ihe na sekọndịrị nta ọnụ n’ihi na nke mbụ bụ na e jighị ya akụzi ihe bụ nke mbụ na mbụ na-akpata nleda anya asụsụ ọdịnaala dị na ndụ ndị agba ọhụụ taa, n’ihi na ha niile hụtara ya na o nweghị uru asụsụ ahụ bara ebe ọ bụ na mmadụ nwere ike ịbụ ihe ọ chọrọ ịbụ na-enweghị ihe jikọtara ya na asụsụ ọdịnaala n’ụdị ọbụla. Ohiri-Aniche (2004) Asụsụ ọdịnaala bụ mgbọrọgwụ puputara onye ọbụla n’agbụrụ nke ya maka na onye ọbụla nwere ebe o si pụta nke ahụ bụkwa mgbọrọgwụ ya. Mmadụ ọbụla maọbụ nwata akwụkwọ ọbụla nwere ntọala nke na-apụta ihe site n’ụdị asụsụ ọ na-asụ na omenala ya. A ga-akụziri ụmụ akwụkwọ na a gaghị ajụ nne maọbụ nna n’ihi na ọ kaala nka, maka na e wezụga ha nwata ahụ agaghị apụta ụwa, wee bịa gụọ ihe ọbụla ọ masịkwara ka ọ bụrụ ihe ọ gụrụ. Ịgbakụta asụsụ ọdịnaala azụ mgbe a na-amụ akwụkwọ gosiri na a chọrọ ka e kpochapụ ya n’ihi na o nweghị uru ọ bara. Nke a na-ebutekwa ọnwụ ike asụsụ ọdịnaala.

 

Nsogbu Ndị Nkụzi Ga-Ezute N’iji Asụsụ Ọdịnala Akụzi Ihe Niile

O nweghị akwụkwọ ọgụgụ ihe ọmụmụ niile e ji asụsụ Igbo dee ma e wezụga ihe ọmụ asụsụ Igbo n’onwe ya.

O nwere okwu ndị na-ahịa ahụ isupe nke ọma n’asụsụ ọdịnaala, tinyekwara na e nweghị ọtọgrafị

siri ike ehibere maka asụsụ ọdịnaala.

Kọrịkụlụm agụmakwụkwọ e webataghị iji naanị asụsụ ọdịnaala ndị wee na-akụzi ihe ọmụmụ niile.

Asụsụ ọdịnaala dị n’ụdị n’ụdị, iji maa atụ; asụsụ Igbo nwere ụdị ya dị iche iche a kpọrọ olumba maọbụ olubendị nke a pụtara na ọ bụghị ụdi Igbo ndị nke a na-asụ ka ibe ha na-asụ. ndị ọbụla nwere ụdị nke ha bụkwa naanị ndị be ha na-aghọta maọbụ onye mụtarala ya.

Nganga na mpako anaghị ekwe ndị nkụzi ha sụwara ụmụ akwụkwọ ha asụsụ Igbo n’ihi na ha na-eche na ha sụwa Igbo na ọ pụtara na ha amaghị akwụkwọ, maọbụ na ha abụghị ndị nkụzi a zụrụ nke ọma. N’ihi ya, ọ bụladị ụfọdụ ndị nkụzi asụsụ Igbo n’ogo agụmakwụkwọ niile bụ asụsụ Bekee ka ha na-eji akụzi asụsụ Igbo iji gosi na ha erighị ụgwọ akwụkwọ ha. Nke a na-eme na ụmụ akwụkwọ n’onwe ha ruo ogo ịhọrọ ihe ọmụmụ ndị ha ga-eme maka ule WAYEKỊ na sekọdịrị ukwu ha agbaara asụsụ Igbo ezigbo ọsọ.

Ọtụtụ nne na nna achọghị ka a kpọọ nwa ha aha, kpọọ asụsụ Igbo, ha achọghị ka o nwee ihe jikọtara nwa ha na asụsụ Igbo n’ụdị ọbụla.

Nchịkọta na Mmechi

Onye kpọọ nkata ya nkịrịnka ndị iro ya ewere ya kpofuo ahịhịa! Nke a gosiri na ka o sila dị, anyị niile ga-ejikọta aka ọnụ ịhụ na asụsụ ndị nna anyị nyefere anyị n’aka tupu ha anwụọ, efularịghị anyị maka na o nweghị onye na-ekweta na ofe nne ya tere atọghị ụtọ. N’ihi nke a, onye ọbụla ga-atụnye oke ya ịhụ na asụsụ ọdịnaala anyị efughị maọbụ nwụnyụọ anya, ọ kacha ugbu a ọ na-ekuzi ume ọnwụ. Ndị nne na nne niile teta n’ụra ma marakwa na nwata sụrụ asụsụ mmiri ara nne ya apụtaghị na ụbụrụ isi ya agaghị anabata kọmputa maọbụ agaghị egbochi ya ịgụ akwụkwọ maka ịbụ dibịa oyibo. Anyị niile, ma ụmụakwụkwọ ma ndị nkụzi dị na ya tinye aka ka anyị zọta nke anyị. Ekele dịrị Chineke na asụsụ Igbo abaala na BBC, ma na-agbanyeghị nke a, anyị ka na-atụkwa anya na ndị nkụzi Igbo nọ na Mahadum dị iche iche ọ kacha ndị Ọkammụta na Ọkankụzi ga-agbakọta aka ọnụ ihụ na a tụgharịrị akwụkwọ ọgụgụ na ngalaba ihe ọmụmụ dị iche iche n’asụsụ Igbo maka na otu Ọkankụzi n’asụsụ Awụsa atụgharịala akụkwọ ọgụgụ Kemistrị na Fiziks n’asụsụ ọdịnaala ha. Ndị nke ha niile nụrụ ya wee na-eto ya ma na-akụrụ ya ka nturu ugo. Ihe dị etu a kwesịrị ka ndị nkụzi Igbo n’ogo dị elu bụrụ ndị a mara aka n’ihu n’ihi na ọ bụ ihe dị mma ka a na-amụta, gbakwunyere na a bịa n’asụsụ ndị Awụsa, ma ndị nkụzi ma ndị nkịtị n’ụdị iji kwalite asụsụ ọdịnaala ha na-agbanyeghị ma ị bụ Ọkankụzi ma ị gaghị akwụkwọ, ọ bụ asụsụ ha ka Okeke na Okefọ na-asụ ọ masịkwa ya bụrụ onye dibịa oyibo. Agwa ọma dị etu a kwesịrị ka anyị niile gbasoo ụdị nzọ ụkwụ ahụ, ghara ịbụ ndị akwụ so ibe agba mmanụ, anyị mụọ Awụsa, anyị asụkarị ha, mụọ Yoruba sụkarịa ha mana a bịa na nke anyị anyị ewere Bekee dochie ya ma were iwu machibido ụmụ anyị ha asụkwala ya n’ụlọ ma n’ụlọakwụkwọ, mana nne na nna nke anyị ha sụọrọ ya anyị mana o gbochighị anyị ịbụ ihe Eke kere ụwa sị na anyị ga-abụ. Biko asụsụ ọdịnaala onye bụ onye ahụ, ọ bụ ya ka e ji kpọọ gị onye Igbo maka na asụsụ Igbo bụ asụsụ gị. Ndị Igbo niile ebe ọbụla ị nọ sụwa Igbo ma egbochila ụmụ gị ịsụ asụsụ gị maka ọ ga-eme ka nwa gị kpọ gị asị n’ọdịniihu maka na asụsụ Igbo a bụ naanị asụsụ ọdịnaala nke anyị.

 

Edensibịa

Anagbogu, P. N., Mba B. M., & Eme, C. A. (2001). Introduction to         Linguistics. Awka: J.F.C. Ltd.

Bamgbose, A. (20016) Language Provisions of Nigeria’s National           Policy on Education: Declaration Without     Implementation. A Journal of The National Institute for              Nigerian Languages, Aba. (NILAS). 3 (1).

Iwe, N. na Chidi-Onwuta G. (2017) The role of the Media in Igbo Language Education and Revitalization. Revitalisation of African Laguages. A festcrift in Honour of Ozo Mekuri Ndimelu. Published by the Linguistic Association of Nigeria (LAN)

Makinde, S. O. (2006) Dynamics of Language: The Yoruba Example. A paper presented at the 20th Conference of the Linguistics Association of Nigeria, NERDC, Sheda, Abuja. Nov. 13-17

Mgbodile, T. O. (1999). Fundamentals of Language Education. Nsukka: Mike Social Press.

Nwadike, I. U. Naịjirịa: Asụsụ, Omenala na Mmepe Obodo. Jọnal Mmụta Igbo (Journal of Igbo studies) 4 (1), 2009. ISA. Pascal Communications Enterprises. Nsukka: Enugu.

Ofomata, C. E. ( 2002). A Survey of the Igbo Nation.  Africana First Publishers Limited  Ibadan.

Ohaike, N. (2016) Nlegharị Anya Nke Iji Asụsụ Epum Maọbụ Nke         Ogbe Akụzi Ihe N’Ụlọakwụkwọ ọtaakara Na Nke      Praịmarị: Ịtọgbu Asụsụ Na Omenala Igbo A Journal of The       National Institute for Nigerian Languages, Aba. (NILAS). 3     (1).

Ohakama, N. na Amaechi, M. I. (2015) Wrong Home Foundational Background: The Bane of Igbo Language. A Journal of The National Institute for Nigerian Languages, Aba. (NILAS)  2( 3):

Ohiri-Aniche (2004). Nkụzi Igbo Dị Ka Asụsụ Epum (Igbo L1) N’ụlọ akwụkwọ ndị sekọndịrị. Port-Harcourt: Emhari Publications.   

Ӧrẹ, Y. (2016) The Role Of The National Institute For Nigerian Languages In The Language Provisions Of National Policy On Education. A Journal of The National Institute for Nigerian Languages, Aba. (NILAS). 3 (1).

 

 

 

Leave a Reply