ÉKWÉ JỌNAL NKE NDỊ IGBO SCHOLARS FORUM, NIGERIA Volume 5 No 1, June, 2018

Posted by on Aug 23, 2018 in publications | 0 comments

ÉKWÉ JỌNAL
NKE NDỊ IGBO SCHOLARS FORUM, NIGERIA
Volume 5 No 1, June, 2018
Onyenhazi:
Onukwube Alex Alfred AnedoÉKWÉ JỌNAL
NKE NDỊ IGBO SCHOLARS FORUM, NIGERIA
Volume 5 No 1, June, 2018
Onyenhazi:
Onukwube Alex Alfred Anedo
Ọkwa ideta akwụkwọ
Ékwe Jọnal nke ndị IGBO SCHOLARS FORUM,
Nigeria na-akpọku ndị odee nwere ederede e nyochere ma
dezie nke ọma n’ihe gbasara Igbo na ndị ya, ka ha wete ha ka
e bipụtara ha n’Ekwe Jọnal.. Anyị na-anabata ederede na
atụmaatụ ọbụla metutere ọdịmma ndị mmadụ, asụsụ,
ekpemekpe, agụmakwụkwọ, mgbaragwụ na mkpakwụkwọ,
Akụkọntọala, Akụnaụba, Mmekọrịta mmadụ na ibe ya,
Omenala, Nkanaụzụ, Mmekọrịta azụmahịa, Ọchịchị,
Gburugburu, dgz. Zite akwụkwọ gị dịka akpaozi ntado nke
ikuku site n’akara ozi ikuku a: igboscholars@yahoo.com
maọbụ i bipụta ya n’akwụkwọ ụzọ abụọ ma zigara ya otu
onye n’ime ndị nhazi Jọnal a.Ụdị nrụakaebe ihe ndị e
legere anya n’ide ederede anyị ga-anabata bụ MLA agba
nke asaa. Jọnal a bu n’obi ịdị na-ewepụta akaọrụ ya kwa.
Onukwube Alex . A. Anedo

Onyenhazi
IGBO SCHOLARS FORUM NIGERIA
Department of African & Asian Studies,
Nnamdi Azikiwe University Awka,
Anambra State – Nigeria
Phone: +2348037859249, 08149225739
e-mail:igboscholars@yahoo.com;
web: http://wwwigboscholarsforum.com.ng
Vol.5 No.1 June, 2018 ISSN: 2476-8448

Printed by:
Besing Books Multipurpose Publications
No. 9 Wisdom Avenue, Suleja, Niger State
08060850177
ISSN: 2476-8448

FROM EDITORIAL DESK
Ekwe Jọnal bụ otu n’akaọrụ ndị Igbo Scholars Forum nke
malitere site n’obi ịnụ ọkụ iji chịkọlata ụmụaka Igbo gụrụ
akwụkwọ ka ha wee nwee ike ị malite chewe echichi dịka ndị
Igbo site n’idepụta akwụkwọ, na-ezukọ ma na-enwe ọgbakọ.
N’eziokwu, ọ bụ Dr. Onukwube Alexander Alfred Anedo andị
Dr. Mrs. Ngozi Thecla Udemmadu (Nee Obiora) malitere
Igbo Scholars Forum was foundịed nke bidoro mgbe ha
wepụtere akwụkwọ ha dere maka nna ọkpụtọrọ ọkpụ nke otu
a bụ Prof. Obed Muojekwu Anizoba (Ozonwa),ka ọnwa
Disemba nke afọ 2013 dị mkpụrụ ụbọchị iri na ise. Iji
kwanyere ya ugwu. N’afọ ọma ya, Prof O. M. Anizoba kwere
ha ọnya ikuku, http://www.igboscholarsforum.com.ng ebe ha
ga-esi na-agwa ụwa ndị ndị Igbo bụ, ihe gbasara ndịụ ha na
ihe ha kwenyere na ya.. Jọnal ndị ọzọ nke ndị otu a chọrọ isi
na ha na-eche Igbo n’ihu ndị ụwa bụ Ideal Journal na
Igbscholars Journal.
Onukwube A. A. Anedo, Ph.D.

Ndị ndịụmọdụ:
Prof. Samuel Uzochukwu
Department of Linguistics, African & Asian Studies Faculty
of Arts, University of Lagos, Nigeria
Prof Betrandị Okolo
Department of Languages & linguistics, University of Benin,
Edo State.
Dr. Ben Igbokwe
School of General Studies, Federal University of Technology,
Owerri, Imo State
Dr Mrs Lizzy Anizoba
Department of English & Literature, Paul University Awka
(c) Igboscholarsforum 2018

 

 

 

Ndị na ya na ndị Odee
1.Ikpeasọmanya Na Ntaramahụhụ So Ya N’ Iduuazi Igbo
Ndị A Họọrọ
Oluchi Nebolisa
Ngalaba Asụsụ Igbo AlvanIkoku Federal College of
Education, Owere 08067998641
Ekwenze Aaron Chira
Ngalaba Igbo na Asụsụ Naịjirịa ndị ọzọ Nwafor Orizu
College of Education, Nsugbe

2. Mbụrụ Dika O si Metụta Ụmụnwanyị N’ Ejije
Onyekaọnwụ
Nsolibe, Obiageli Theresa (PhD)
Ngalaba Lịngwistiks na Igbo, Mahadum Chukwuemeka
Odumegwu Ojukwu Igbariam +234(0)8035795591

3. Ụdaolu: Ezi Ngwa Ọrụ N’ebe Ntolite Asụsụ Na
Ederede Igbo Dị
Okere, Florence Ọlachi
Department of Linguistics andị Nigeria Languages Alvan
Ikoku Federal College of Education, Owerri
olaedo1976@gmail.com
UCHENNA STELLA OKWARA
Department of Linguistics andị Nigeria Languages
Alvan Ikoku Federal College of Education, Owerri
ucheobi1981@gmail.com

4. Ndịehie ‘Na’, ‘Ga’, ‘Ka’, Na ‘Kwa’ N’ụtọasụsụ:
Nsogbu Na Ọghọm Ha N’asụsụ Igbo
Anumudu, Maria U.
Ngalaba Ọmụmụ Asụsụ Naịjirịa Na Li

ngwistiks
Alvan Ikoku Federal College of Education, Owerri

5. Mbụrụ N’asụsụ Igbo
Onuoha, Faith Chioma
Department, of Igbo language, Institute of Ecumenical Studies
Education, Thinkers Corner Enugu.
Ahamefula, Ndubuisi Ogbonna
Department of Linguistics, Igbo & Other Nigerian Languages,
University of Nigeria, Nsukka
ndịubuisi.ahamefula@unn.edu.ng

 

Ikpeasọmanya Na Ntaramahụhụ So Ya N’ Iduuazi Igbo
Ndị A Họọrọ
Oluchi Nebolisa
Ngalaba Asụsụ Igbo
AlvanIkoku Federal college of Education, Owere
08067998641
Na
Ekwenze Aaron Chira
Ngalaba Igbo na Asụsụ Naịjirịa ndị ọzọ
Nwafor Orizu College of Education, Nsugbe
Ụmịedemede
Ikpeasọmanya bụ ikpe a na-ekpe na-asọ anya site
n’emeghị maọbụ ekwupụtaghị n’ ezie onye ikpe kwesịrị
ịma . Ọtụtụ ndị odee edela maka ihe dị iche iche
n’iduuazi Igbo mana ọ bụ ihe ole na ole , ka e lebarala
anya n’ihe gbasatara ikpeasọmanya n’ iduuazi Igbo . Nke
a were bụrụ ezigbo nsogbu , n’ihi na odee ọbụla nwere
ozi ọ na-esite n’iduuazi ya ezi ọhanaeze . Ọtụtụ ndị
aka ha dị ọcha na-ata nnukwu ahụhụ n’ihi ikpeasọmanya
e kpesoro ha . Ebe ndị na-ekpeso mmadụ ikpeasọmanya
n’onwe ha , ọtụtụ oge na-echefu na o nwere ọnọdụ ọjọọ
nke a, nwere ike iwetara ha na ndịụ, n’ọdịnihu . Ọ bụ
ya mere nwanchọcha ji were isiokwu a ,iji mee ka ndị
odee depụtakwuo iduuazi nke isiokwu ya ga-abụ
ikpeasọmanya , ka ọhanaeze gụọ, ma mata n’ezie na ya
bụ ọnọdụ adịghị mma . Nchọcha a ga-abara ndị Igbo uru.
Usoro nwanchọcha gbasoro mee nchọcha a, bụ usoro “
Sọvee rịsaachị “ Na nchọcha a, e lebara anya
n’ikpeasọmanya na ihe ndị na-ebute ya na ka ndị odee
si agba mbọ n’zịpụta nke a n’iduuazi ha . Ọ bụkwa
Atụtụ Mar ist ka a gbasoro wee mee nchọcha a bụ nke
nyere aka n’ịghọtawanye ihe na-ebute ikpeasọmanya . A
chọpụtara ihe ndị a ; na e nwere ọtụtụ ihe ndị na-ebute
ikpeasọmanya dị ka ‘Ego’, ‘Ngarị‘,
‘Ntajịanya’,‘Anyaukwu’,‘Ụjọ’,‘Asị‘ .dg . Ebumnobi
nchọcha a, bụ ịzịpụta ka ndị odee ndị a dị ka: Epuchie
na Obichere , Nwokelue , Okeke ,na Ubesie si webata
ikpeasọmanya n’ akwụkwọ iduuazi ha bụ : Chinenyeze ,
Ugochinyere Nwata , Mmiri Ọkụ E ji Egbu Mbe , Ụkpana
Okporo Buuru na Mmadụ Ka A Na – Arịa . A tụrụ anya
na e mechaa nchọcha a , na ọ ga-enye aka n’ime ka
ndị mmadụ gbaara ihe ọjọọ ọsọ . Nchọcha a , gaenyekwa
aka n’ịbawanya asụsụ na omenala Igbo n’ebe ọ
dị ukwuu .
Okwu Mmalite
Agụmagụ Igbo bidoro mgbe ndị Igbo bidoro. Na
mbido, ọ bụ n’ọnụ ka ha na-akọ ya. N’ime ya, e nwere abụ,
akụkọ na ejije. Ndị Igbo na-esite n’agụmagụ ha na-egosipụta
ebumnobi ha nakwa echiche ha gbasara ụwa. Ha na-egosipụta
ngalaba agụmagụ a, n’ọnọdụ dị iche iche ha na-anọ na ndịụ
ha. Agụmagụ bụ ihe bara nnukwu uru. A na-elegara ya anya
dị ka ihe obodo ji echekwaba nkwenye na usoro obibi ndịụ
ha. Dị ka Mkaanem (2007:80) kwuru na agụmagụ “…bụ ihe
bara nnukwu uru n’ọgbọrọgbọdọ”. Nke a pụtara na agụmagụ
na-eleba anya n’ihe gbasara ndịụ nke metụtara ma ihe mere
n’oge gara aga nakwa ihe na-eme n’ oge ugbu a, ma naenyekwa
aka n’ikwalite mmekọrịta mmadụ na ibe ya. Culler
(1961:339) kwenyere na uru agụmagụ bara mgbe o kwuru na
agụmagụ “…bara ezigbo uru ọ bụladi n’obodo ya. O
kwukwara na agụmagụ bụ edemede pụrụ iche nke na-emepe
obodo ma na-agbanwekwa omume ndịi nọ n’obodo, ma
ogbenye ma ọgaranya’’. Nke a pụtara na odee bụ onye na-ede
ihe gbasara ndịụ. Ọ na-ede iji gosipụta akparamagwa
ụmụmmadụ ndị nọ n’ụwa ma nke dị mma ma nke di
njọ. Ihe ọ na-ede nwere ike ịgbasata ndịọrọndịọrọ ọchịchị,
ndịụ ezinaụlọ, ekpemekpe. dg.
Odee dịkwa ka onye nkuzi, ọka ikpe nakwa o
kwuchitere ọhanaeze. Mohammed (2013:56) mgbe ọ naakwado
ọrụ Achebe rụrụ kwuru na “…ihe odee ji ede
edemede bụ iji kọwapụtara ọhanaeze nkwenye ụfọdụ nakwa
ụzọ abụghịị ezie ndị ụwa si elegara obodo anya , ma were
edemede hazie akụkọ ndị ahụ n’ụzọ dị mma iji mee ka obodo
na-aga n’ihu”. Agụmagụ na odee dị ka aka nri na aka ekpe
.Ha abụọ na-ejikọta aka ọnụ were emepe obodo. Ọ bụrụ na o
nwere ihe mere n’obodo ma ezigbo ihe maọbụ ajọ ihe ,
ọ bụ ọrụ odee ịkọwapụta ya n’ụdị agụmagụ ka ọhanaeze gụọ
ma matakwa ka ọnọdụ sịrị gbata kwụrụ. Nwa -dike(2005) na
Onyekaonwụ(2001) kwadoro nke a, mgbe ha kwuru na
“ndị odee agụmagụ Igbo agbala ọtụtụ mbọ n’iji agụmagụ
kọwapụtara ọhanaeze ka ọnọdụ sịrị gbata kwụrụ”.
N’agbanyeghị nke a, e nwere ọtụtụ ọnọdụ ọjọọ n’ala Igbo ndị
odee ka kwesikwara ileba anya iji belata ya bụ ajọ ọnọdụ. Otu
n’ime ọnọdụ ndị ahụ tarala ọjị n’ala Igbo bụ mpụ na
aghụghọ. Ọtụtụ mmadụ n’ ala Igbo taa, na-agabịga ọtụtụ
ntaramahụhụ dị iche iche n’ ihi ikpeasọmanya e kpesoro ha
n’otu ụzọ maọbụ ụzọ ọzọ maọbụ nke ha ji aka ha kpee
kpegide onwe ha n’ihi ụjọ. Nchọcha a, n’ụzọ pụrụ iche naeleba
anya n’ ikpeasọmanya n’akwụkwọ iduuazi Igbo.
Ebumnobi ya bụ ileba anya na mbọ ndị odee iduuazi gbarala
iji belata ya bụ ọnọdụ tarala ọji n’ala lgbo. Iji mejupụta
ebumnobi a, nwanchọcha họọrọ akwụkwọ iduuazi ise bụ nke
e nwegaịrị ikpeasọmanya na ya ma leba anya na ya. Ha bụ
Chinenyeze nke Epuchie na Obichere (2001) dere
,Ugochinyere Nwata nke Nwokelue (2010) dere, Mmadụ Ka
A Na –Arịa nke Okeke ( 2012) dere, Mmiri Ọkụ E ji Egbu
Mbe (1974) na Ụkpana Okpoko Buuru ( 1975) nke Ubesie
dere. N’iduuazi ndị a, a ga-eleba anya ma wepụta ebe odee
webatara ikpeasọmanya bụ nke bụ nsogbu n’ oge gara aga
nakwa n’ oge ugbu a site n’ilebanya n’ ihe ndị a: ọnọdụ na
– ebute ikpeasọmanya na ka ndị odee si agba mbọ naizipụta
nke a n’ iduuazi ha.
Ntulegharị Agụmagụ
N’ebe a, nwanchọcha gosiri onwe ya dị ka onye
isiokwu a, ọ na-eme nchọcha na ya doro anya nke ọma .
O mere nke a, site n’ịkọwa, n’uju ma ịtụgharịkwa uche
n’ihe niile ndị mmadụ derela bụ nke rụtụgasịrị aka n’ihe
ọmụmụ a, a na-eme nchọcha na ya tụmadị ka o si
metụta agụmagụ na ikpeasọmanya n’iduuazi lgbo.
N’aka nke ọzọ , ọ dịkwa mkpa na mgbe
nwanchọcha na-eme ụdị nchọcha a , na a ga-enyocha ihe
ndị mmadụ maọbụ ọkammụta dị iche dere gbasara
isiokwu a, a na-eme nchọcha na ya. Ndị ọkammụta a bụ
ndị si n’otu ụzọ maọbụ ụzọ nke ọzọ depụta edemede dị
iche iche gbasara nchọcha ikpeasọmanya.
Atụtụ Nnyocha
Nnyocha a gbadoro ụkwụ n’Atụtụ Marist. Atụtụ a
bụ Atụtụ ọchịchị na akụ enwe enwe nke Karl Mar .
Mbah na Mbah na ndị otu ha (2013:5 ) kọwara atụtụ a
dị ka “…mgbọrọgwụ ji iwu na nhibe mmekọrịta obi
nwanne , mechaa bụrụ nnyocha agụmagụ nke ndị a naemegbu
emegbu maọbụ akpagbụ akpagbụ.’’ Nke a pụtara
na Atụtụ Mar ist metụtara ọha mmadụ , akụ na ụba, iwụ
na ndịọrọndịọrọ ọchịchị bụ nke a tụrụ anya na ọ ga-eweta
mgbanwe akparamagwa n’ụwa nakwa etu mmadụ si
ahụta ibe ya , ma ọ bụrụ na e webata ya nke ọma
n’agụmagụ . Atụtụ Realizm bụ atụtụ na-elebakarị anya ka
ihe odee dere n’ agụmagụ sịrị bụrụ enyo n’ ihe na-eme
n’ụwa, dịka Clerk (1982:107) kọwara na “…agụmagụ na
obodo dịka aka nri na aka ekpe. Na o nweghị nke ka
ibe ya dị mkpa , nke a ga-enwe nke a ga-ekewapụ n’ebe
ibe ya nọ. Ha abụọ na-arụkọta ọrụ ọnụ.” Otu ihe kachasị
pụta ihe na nchọcha a bụ na e wepụtara agụmagụ dịka
enyo ihe na-eme n’ụwa . Dịka Lawrenson na
Swingwood (1971 :107) kwenyere na “ …Onye mbụ na
mbụ wepụtara atụmatụ iji agụmagụ tụnyere ihe naeme
n’ụwa bụ Lọụis de Bonald (1754 – 1849 ). Ha
gakwara n’ihu kwuo na agụmagụ na–agbadokarị ụkwụ
n’ihe na-eme na ndịụ.” Ihe ndị odee a na-akọwa bụ ebe
ọ bụ na agụmagụ na-elebakarị anya n’ihe na-eme na
ndịụ na ọ bụ ọrụ nwanchọcha ịchọpụta ma akwụkwọ
agụmagụ a na-enyocha a na-ekwu maka ihe na-eme na
ndịụ ka ọ bụ nke odee chepụtara n’ isi ya .Atụtụ Mar
ist, bụ atụtụ Mar ist na Fredick Angel (1818 – 1883 )
wepụtaara ọhanaeze nke na-agbarụ ihụ gbasara ndị
ogaranya ịdị na-abawanye n’ọgaranya ha , ebe
ụmụogbenye na-aga n’ihu na-adawanye ogbenye ha . Ha
wepụtara atụtụ a iji mee ka e belata oke ihe dị iche
n’etiti ndị ọgaranya na ụmụogbenye . Atụtụ a naelebakwa
anya site n’ime ka mmadụ niile nọ n’obodo
hara nha , na-enweghị ndị na-ebuli onwe ha elu, maọbụ
na-ewere onwe ha, na ha dịka mkpa karịa ndị ọzọ.
`Habib(2011:231) kwuru na “ndị obodo Russia
wepụtara atụtụ a n’obodo ha bụ nke ha ji were belata
ikike ndị ọgaranya nwere n’ebe ndị ogbenye nọ. Nke a
pụtara na ndị ọgaranya nwere ikike n’ebe ụmụogbenye
nọ n’ihi ego ha . Ụfọdụ n’ime ndị ọgaranya nwechara
ụlọọrụ ebe ụmụọgbenye na-arụrụ ha ọrụ bụ nke ha naakwụ
ha ntakịrị ego maọbụ jide ha ụgwọ ogologo oge.
Dobie (2009 :89) kwuru na “…ndị ọgaranya bụ
“bourgeoisie” ebe ụmụogbenye bụ “proletariat “. N’ihi na
ụmụ ogbenye bụ ha ka ndị ọgaranya na-ewekarị n’ọrụ ,
Atụtụ Mar ist na-elebakwa anya ka ndị ọgaranya si
akwụdebe ụmụogbenye ụgwọ ọnwa ha , ụgwọ ọnwa ha e
pekarịrị ọrụ ha na- arụrụ ha na oge ha ji agbasa ọrụ
.dgzS.Agụmagụ na-arụtụkarị aka n’ihe na-eme na ndịụ.
Hristic (1977:311), Isola(1978:304-305), Wolfgang(1975:7)
kwadoro nke a , mgbe ha kwuru na ‘’…agụmagụ ọ kachasi
iduuazi bụ ihe gbasara ndịụ ka a na-ekwukarị na ya.” Ọ
dịkwa mkpa na nwanchọcha ọbụla na-eleba anya
n’akwụkwọ iduuazi ga – agba mbọ chọpụta ma isiokwu dị
na ya bụ akwụkwọ iduuazi ọ na-eleba anya n’ ihe naeme
na ndịụ ndị mmadụ kwa ụbọchi , ka ọ bụ nke
odee chepụtara n’ isi ya. O kwekwara nghọta na
ikpeasọmanya na nsogbu so ya kwesịrị ka e leba ya
anya n’ihi na o so n’ otu ihe a na- ahụ na ndịụ , ebe ọ
bụ na agụmagụ na – elebakarị anya n’ihe na – eme na
ndịụ. Atụtụ Mar ist kwesikwara iji mee nchọcha a n’ ihi
na ọ na – akatọ mmegbu na ihe ndị ọzọ yitere ya ma na
– ezipụtakwa akparamagwa ụmụmmadụ n’ obodo.
Nnyocha Ihe Ndị Ozọ Derela
N’ebe a, nwanchọcha gosipụtara ihe ndị odee
maọbụ ọkammụta dị iche iche dere gbasara ikpeasọmanya.
Nwadike (2006: 71) kwuru na ikpeasọmanya “ …na–etikpọ
obodo ma na–eme ka e lee onye ezi omume ajọ anya.’’
Nke a pụtara na ikpeasọmanya na–eme ka mmadụ na ibe
ya dị n’ iro , na-emekwa ka nwanne gbaara nwanne ya
ọsọ ma na-ebutekwa abụbọ ọrụ n’ ebe a na-arụ ọrụ
.Nwankwọ (2004 : 75, 76) na Imo (2009: 11) kwuru na
“…n’ ihi oke ego mmadụ nwere na-esokwa eme ka e
nwee ikpeasọmanya.’’ Nke a pụtara na n’ihi na mmadụ
nwere ego, na e nwere ike iji maka asọmanya were
ghara ịma ya ikpe dị ka o kwesịrị . Chukuezi (1988 : 15 )
kọwakwara ego dịka ihe so ebute ikpeasomanya
“…n’ihi na ọ na-eme ka eziokwu zokpuo n’ ime olulu
ma na–aghasakwa mkpụrụ ajọ omume.’’ Nke a pụtara na
mmadụ nwere ike iji maka ego ghara ikwupụta
eziokwu etu o kwesịrị . Emenanjo ( no date :45)
kwukwara na “ …ego bụ nke ọ kpọrọ naịra, bụ ya bụtere
ohi na ịkpọ asị . Na ọ bụkwa ya bụtere inye na iri ngarị
nakwa ihe ọjọọ niile dịka ndị a.’’ Nke a pụtara na ọ
bụ ego bụ mgbọrọgwụ ihe ọjọọ nke a na–ahụ n’ ụwa
taa. Mmadụekwe (1979 :31) n’ otu aka ahụkwa hụtara ego
“Dịka ihe wetara aghụghọ , mmegbu na aka ịdị ọcha
adịghịkwa. “ Nke a pụtara na ego na-akwado nsogbu,
oke ọchịchọ na ajọ omume . Nwadike (1990 :119) kọwara
na ọ bụ ego “…wetara oke ọchịchọ ma were ihe niile
kpudo ya ihu n’ala ,ma na–emekwa ka ndị mmadụ naebi
ndịụ n’ụzọ gbagọrọ agbagọ, na–ebughị ụzọ tulee ihe
nke a ga-apụtara ha .” Nke a pụtara na ndị mmadụ na –
ebizi ndịụ ọjọọ na-ebụghịị ụzọ chee echiche nke ọma
n’ihi na omume ọjọọ ọbụla nwere ntaramahụhụ ya na ya
so. Ihejirika (2008:14) kwụkwara na “…aka azụ maọbụ
ngarị so n’ihe na–ebute lkpeasọmanya.” Nke a pụtara na
mmadụ nwere ike inye akaazụ iji mee ka e kwugide
onye aka ya dị ọcha ma sikwa ụzọ dị etu ahụ mee ka
ikpe maa eziokwu. Ngarị pụtara ego maọbụ ihe ọzọ ndị
mmadụ na – enye na nzuzo , iji mee ka eziokwu ghara
ịpụta ihe maọbụ mee ka a ghara ịma onye ikpe mara,
ikpe . Ekegbo(2005 : 30 ) kọwara ngarị “…dịka ihe
anaghịị ekwe mmadụ mee ihe ziri ezi . O kwukwara na
ndị na – eme ya , na–egori n’ime nzuzu.” Nke a pụtara na
ndị na – eri ngarị, na – eji ya etu ọnụ . Ndị dị etu a
,amaghị na n’ezie , na ngarị na–ahapụ ha n’ oke agụụ .
Ngarị bụkwa nnukwu ihe mgbu nyeere obodo .
Eziomume na ịkwụwa aka ọtọ na – ewuli obodo, ebe
ngarị na-akwatụ obodo . Ọfọmata (1999 : 62) kọwara
ikpeasọmanya “…dịka ihe anya ụfụ na-ebute.”Nke a
pụtara na mgbe mmadụ na-adịghị enwe obi ọcha n’ ihe
ọma meere mmadụ ibe ya , maọbụ nabata ihe ọma mere
mmadụ na nke a so ebute ikpeasọmanya. Anyaukwu
sokwa ebute ikpeasomanya. Okoye (2009: 16) kwuru na
anyaukwu so eme ka e nwee ọnọdụ ikpeasọmanya “n’ihi
na onye anyaukwu anaghịị enwe afọ ojuju . Ihe anaghịị
ezụrụ ya. Ọ na–adị ya mgbe ọbụla ka ụwa niile bụrụ
nke ya.”
Ọnwụdụfọr (2007:183) kọwakwara anyaukwu
“…dịka ihe na-eweta ịchọ nke onwe. O kwukwara na
anyaukwu na-ekposakwa obodo na-ebutekwa oke
nghọtahie n’ etiti mmadụ na ibe ya.” Nke a pụtara na ọ
dịghị ihe na-eju onye anyaukwu afọ maobụ tu ya n’
anya. Mgbe niile , ọ na-achọ ibukọta ihe niile, ndị o ji
n’ aka ,a na-adapụ . Bunye ya ụwa niile , afọ agaghị eju
ya . Mmadụ ịchọ naanị maka ọdịmma nke ya bụ ọrịa .
Onye anyaukwu ga-achọ iri nke mmadụ , ma mmadụ
agaghị eri nke ya .Ọnwụdụfọr (2007 :251) kọwara , na
ụjọ so eme ka e nwee ikpeasọmanya “ …n’ihi na ọ naeme
ka mmadụ gbahapụ ọrụ dịịrị ya .“ Nke a pụtara
n’ụjọ nwere ike ime ka mmadụ hụ eziokwu ma kpuchie
ya, n’ agbanyeghị ka ọnọdụ sịrị dị. Ọnwụdụfọr(16)
kọwara na asị so ebute ikpeasọmanya n’ihi na asị “…naweta
ọgbaghara,enweghị ntụkwasị obi na agaghị n’ihu.”
Nke a pụtara na onye e nwere nsọpụrụ n’ ebe ọ nọ
kwesịrị ka okwu ya dị ịtụkwasị obi ma dịkwa ka e
kwuru. Onyekaọnwụ (1981 :64 – 65 ) kwuru na n’ihi
ụjọ “ …na ụmụnna kere ikpe dị n’ etiti Awọrọ na
Obiọma ozugbo n’ ebughị ụzọ lebawanyemie anya na
ya bụ ọnọdụ . Nke a mere na otu onye n’ime ụmụnna
Awọrọ kwuru na ihe mere taa., e kwuo ya taa abụghịị
ezigbo ihe . Umụnna jụkwara na nna Obiọma bụ Obidike
agaghị ebunye Awọrọ iyi ka ọ ṅụọ n’ ihi na nke ahụ
abaghị uru ọbụla.’’
Ntaramahụhụ bụ nke na-abịara mmadụ , mgbe mmadụ
chọrọ okwu mere ihe nsogbu jịịrị bịara ya. Ọfọmata
(2007 : 476) kọwara ntaramahụhụ “…dịka ọnọdụ na –
adapụta mgbe mmadụ mejọọlọ ala , mejọọ mmadụ ma
mejọkwa chukwu . Ọ gakwara n’ ihu gupụta arụ ndị a ,
dịka nke nwere ike ibute ntaramahụhụ n’ọdịnihu dị ka :
mmadụ ịgba nwanne ya mgba okpuru , imegide
nwaogbenye , ịgba ịgbagide mmadụ , ịnara mmadụ ala ya
n’ike “ .dg. Nke a pụtara na ome mma na-emere onwe
ya , ebe ome njọ na-emere onwe ya. Arụ maọbụ mpu
ọbụla niile mmadụ mere nwechara ntaramahụhụ ya na
ya so . Onye ọbụla kwesịrị ịgbara ihe ọjọọ ọsọ . Ahụhụ
dịịrị ndị omekome n’uwa a , dịkwara ha n’uwa ọzọ naabịa
. Uru niile mmadụ nwetara n’ ụzọ ezighi ezi, adịghị
anọgide . N’ ihi na ọ ga-agbọcha ha dum , mgbe aka gaakpara
ya.
Nzeakọ (1972 :193 -194 ) kọwara ntaramahụhụ dịka:
Ihe na-abịa mgbe mmadụ mere arụ . O kwuru
na arụ dị uzọ abụọ, ha bụ: arụ mmadụ metaara
onwe ya dịka mmadụ ịkpọrọ nwunye nwanne ya
nwoke mgbe nwanne ya ka nọ ndịụ . Na arụ
mmadụ metaara ọha obodo : dịka mmadụ ịtọrọ
isi ọkpụ refuo , maọbụ itigbu mmadụ were
abalị gwuo ala ma lie ya . O kwuru na ụdị arụ
a na-eweta ntaramahụhụ n’ oge ọdịnihụ .
Nke a pụtara na ebe omume ndị a bụ arụ , na o bụrụ
na ọ dịghị ihe e mere nke a , onye metara ya wee
nwuo, na ọ ga-abụ ntaramahụhụ nke nna kpadooro ụmụ
ọ ga –amụta mgbe dị n’ihu . Ikpeasọmanya bụ ọnọdụ
mmadụ na-akpachara anya nara onye ọzọ oke rubere ya, n’ihi
na o nweghị onye ga-ekwuru ya.Ọ bụkwa ihe mmadụ mere
mmadụ ibe ya n’ihi na ọ karịrị ya. Ndị na-ekpeso mmadụ
ikpeasọmanya na-echefu na ọ dighịkwanụ onye enweghị
onye karịrị ya n’ụzọ nke a maọbụ nke ọzọ .Ebe ị karịrị
mmadụ ,o nwekwara onye ọzọ karịrị gi.Ọtụtụ mmadụ na-eji
n’ihi na ya na mmadụ bụ ọgọ,enyi .dg. wee maa onye ọ dighị
ihe o mere ikpe.Ndị di etu a na-ada iwu ikpe nkwumọtọ bụ
nke ga-emecha wetara ha ntaramahụhụ n’ ọdịnihu.
Ntụcha Nchọcha
Ihe E lebara Anya n’ Ebe a Bụ Ndị a
Ntajianya na ngarị dị ka ihe so ebute ikpeasọmanya
Ụjọ dịka otu ihe na-ebute ikpeasọmanya
Asị dịka otu ihe na-ebute ikpeasọmanya.
Ọnọdụ na-ebute ikpeasọmanya dịka e si zipụta ya
n’iduuazi lgbo .
Ntajianya na ngarị dịka ihe so ebute ikpeasọmanya
Ugochinyere Nwata
Ugochinyere Nwata bụ akwụkwọ iduuazi nke
Nwokelue ( 2010) dere . E lebara anya na ntajianya na
ngarị dị ka otu n’ime ihe ndị ahụ so ebute
ikpeasọmanya. N’ akwụkwọ a ,Eze Ikpeakụ lụrụ nwanyị
abụọ . Aha nwaanyị nke izizi bụ Ekemma ebe aha
nwaanyị nke abụọ bụ Nnenkwọ . Ha abụọ mụtachara
otu nwa nwoke , otu nwa nwoke, ma Obiefula bụ nwa
Ekemma bụ diọkpara , ebe Akụọma bụ osotere diọkpara.
Ka Eze nwụrụ , ọ bụ Obiefula kwesịrị ịnọchi anya nna
ha ma na Nnenkwọ ka nke a mee n’ihi ntajianya o
nwere n’ebe Obiefula nọ . Ọ kpara nkata ka e gbuo
Obiefula site n’ igota ndị ogbu mmadụ abụọ bụ ndị
tọọrọ Obiefụla oge ọ pụtara mbara ezi ịnyụ amịrị.
Ozugbo Obiefula na – erute nso ebe ọ ga – anyụ
amịrị, ha si n’ azụ gbachie ya aka n’ akpịrị
wee bụrụ ya gawa n’ Ọmagụ dị n’ obodo
Ụmụete. Mgbe ha na – aga n’ ụzọ, o nweghị
ọnye ha hụrụ n’ụzọ n’ihi na chi ekeela abụọ.
Ka ha rụrụ n’Ọmagụ , ha bụụrụ Obiefula tọgbọ
n’ ala ka nkụ ụkpaka . Obiefula walịịrị ka ọ
gbawara ọsọ, ha weere egbe tụkwasa ya n’azụ ,
ngwa ngwa Obiefula dara n’ala. Ha weere ọsọ na
ije lawa be ha, n’uche ha, Obiefula anwụọla.
( Nwokelue 2010:Pg20-21).
Nnenkwọ n’ihi na o chere na Obiefula anwụọla
ya na ọgọ ya nwoke bụ Ogbuehi Ezeanyido. Ọ bụ Akụọma
nwa Nnenkwọ na-alụ nwa Ogbuehi Ezeanyịdo. Ogbuehi
Ezeanyido na Nnenkwọ na-agbasị mbọ ike ka a ga-esi
chie Akụọma Eze. Ka ndị obodo gbakọtara ịtụ alo ka a
ga-esi chie Eze ga-anọchi Eze Ikpeakụ n’ihi na obodo
adịghị anọ na nkiti . Ndị obodo kwekọrịtara na a ga –
akpọta dịbịa afa aha ya bụ Akịrịka ka ọ gbaa afa iji
mata ka obi dị Eze Ikpeakụ ma ọ ga –ekwe ka e chie
nwa Nnenkwọ bụ Akụọma Eze , ebe ọ bụ na Obiefula
anwụọla . Ogbuehi Ezeanyịdo na Nnenkwọ gara be onye
dịbịa afa bụ Akịrịka nye ya ngarị n’ azụ. Ogbuehi
Ezeanyịdo nyere ya obere akpa nke ego jupụtara n’ime
ya ebe Nnenkwọ nyere ya ego ayọrọ dị iri abụọ ka o
tinyekwuo na nke Ogbuehi Ezeanyido nyere ya. Ha
gwara ya ihe ọ ga-agwa ọha obodo. Obi jupụtara Akịrịka
n’ọṅụ n’ihi nnukwu ego ha nyere ya . N’obi aṅụrị ,
Akịrịka jụrụ ha ihe ha chọrọ ka o mere ha, ha gwara ya
ihe ndị a ọ ga-agwa ọha obodo na ọ bụ ihe ọ gbatara
n’afa.
Ogbuehi gwara si, achọrọ m ka i gwa ọha
obodo na Eze Ikpeakụ sịrị na Obiefula bụ
ọgbanje , n’ihi ya , ọ nweghị onye ga-ahụ
ya anya ọzọ maka na ọ sorola ndị mmụọ mmiri
lakpuo na mmiri . Achọkwara m ka I gwa ha na
nwata ahụ bụ Obiefula si na mmiri wee bịa
ụwa . Gwakwa ha na onye ọzọ ga-anọchi anya
Eze Ikpeazụ bụ nwanne ya nwọke bụ Akụọma .
Gwa ha na onye ọbụla ekweteghị n’ ihe o kwụrụ
ga-anwụrịrị . Nke a bụ iji mee ka onye ọbụla
kwenyesie ike maka na ọ dịghị onye ndịụ
anaghịị atọ ụtọ n’ime ha. (Nwokelue 2010:pg34
na 35)
Ọha obodo mechara chie Akụọma Eze . Aha
echichi ya bụ Eze Odumodu . Ka o mere afọ atọ , Eze
Odumodu gwara ọha obodo na aha ya bụzi Eze
Onyeagwa . O mepụtakwara iwu ọhụrụ nke ọ kwuru na
ọ bụ ya ga na-achịzị obodo .
Iwu nke mbụ bụ na nwa ọbụla a mụrụ ụbọchi afọ bụ
nke ya , nke abụọ na onye zuo ohi e lie ya na ndịụ .
Nke atọ na aga na-egbu ejima , nke anọ onye ọbụla ga
na – ewetara Eze otu ọkara n’ụzọ atọ ihe ndị ọ kọtara
n’ubi kwa afọ.
Eze gwara ọkụ ekwe mee ka ọha obodo mata
iwu ohụrụ ga-achị obodo ha bụ Isiọha bụ ndị a
;Nke mbụ na onye mụọ nwa ụbọchi afọ Kutere
ya Eze .Nke abụọ, onye zuo ohi n’ obodo e lie
ya na ndịu .Nke atọ ,onye mụọ ejima si gbuo ya.
Nke anọ, ihe onye kọtara n’ubi ya kwa afọ
ọbụla, ya kee ya ọkara atọ ma wetara Eze otu
ụzọ. (Nwokelue 2010:pp51)
Ndị obodo zipụtara ndị ọzọ atọ ka gaa be Eze gwa
ya na ha anabataghị iwu o tịrị. Eze egeghị ha ntị kama
o nyere ndị odibo ya iwu ka ha kpụpụ ha ezi. O teghị
aka Eze Onyeagwa tichara iwu a , onye mbụ lịrị mmadụ
na ndịụ bụ , Ogbuehi Ezeanyịdo.Ọ hụrụ otu nwatakịrị aha
bụ Obiọha si ugbo alọta, wee rịọ ya ka ọ kwatara ya akị
oyibo. Ozugbo nwata ahụ rigoro n’ elu, Ogbuehi
Ezeanyịdo tịrị mkpu na nwata ahụ bụ onye ohi. Nke a
mere ka ndị mmadụ gbakọta , Eze Onyeagwa nyere iwu
ka e lie nwata ahụ na ndịụ. Ọ bụ ụbọchị ahụ e lịrị
nwata ahụ ndịụ ka egbe igwe gbagburu Ogbuehi Ezeanyịdo.
Egbe igwe ahụ bọpụtara nwata ahụ e lịrị na ndịụ
.Obodo niile jupụtara n’ aṅụrị n’ ihi na onye ajọ mmadụ
anwuọla ọnwụ ike.
Mgbe ha na – ekpochi Obiọha aja n’ ili , naanị
ihe ọ na – eti
Na mkpu akwa bụ aka m dịkwa ọcha .
Hapụkwanuụ m ooo ,Ogbuehi Ezeanyịdo maara na
aka dịkwa ọcha .( Nwokelue: pp60)
Eze Onyeagwa nọkatara otu ụbọchị gaa na nke onye
dịbịa afa a na-akpọ Akataka. Nwadịbịa a
gwara ya na nwanne ya bụ Obiefula ka nọ ndịụ mana
tupu ọ lọta, na nne ya bụ Nnenkwọ ga-asa asịsa maka
ihe ọjọọ niile o mere n’ala Isiọha. Ka Eze Onyeagwa
lọtara, ọ gwara nne ya ihe nwa dịbịa kwuru. Nne ya
jụwara isi na ya agaghị asa asịsa ọbụla , ọ sọkwa ya bụrụ
n’ igwe kewara abụọ. Ozugbo Nnenkwọ kwuchara nke a
,egbe igwe gbara gbagbuo ya. E buuru ozu ya gaa tufuo
n’ ajọ ọhịa n’ ihi na ọ bụ ka omenaala sịrị dị. Obiefula
lọtara ozugbo Nnenkwọ nwụchara .Ndị mmadụ hụrụ ya
ka ọ na-abata na ngwuru nna ya chere na ọ bụ onye
mmụọ malitere iti mkpu. Eze Onyeagwa nụrụ mkpu a
na-eti were si n’ obi ya pụta , ka ọ mara ihe a na-etịrị
mkpu . Ozugbo o lere anya hụ Obiefula , ọ dara n’ala
nwụọ . Obodo Isiọha nwere nnukwu aṅụrị ka Obiefula
lọtara .Ọha obodo chikwara ya Eze . .Aha Eze Obiefula bụ
Eze Obi. Ka nwunye Eze Onyeagwa hụrụ n’ihe niile
adagharịala o weere mma sugbuo onwe ya.
Ntaramahụhụ Dịka Iduuazi a Sịrị Zipụta Ya.
N’iduuazi a, Obiefula tara ahụhụ. Nnenkwọ napụrụ
ya oke rụụrụ ya dịka dịọkpara ma chọọrị igbu ya egbu
.Ọ hapụkwara ala nna ya ma bịrị obodo ọzọ ọtụtụ afọ
tupu ọ lọghachitekwa . N’aka nke ọzọ , Nnenkwọ na ogọ
ya nwoke bụ Ogbuehi Eze- anyịdo takwara ahụhụ nke
buteere ha ọnwụ n’ihi omume ọjọọ ha mesoro Obiefula .
Nnenkwọ na Ogbuehi Ezeanyido bụcha egbe igwe
gbagburu ha .Nke a bụ n’ihi na Nnenkwọ juru na ọ
gaghị asa asịsa ebe Ogbuehi Ezeanyịdo mere ka e lie
mmadụ na ndịụ . A bịa n’ebe Eze Onyeagwa na nwunye
ya nọ , o bụkwa ọnwụ ihere ka ha abụọ nwụrụ . Nke a
bụ n’ ihi na oji ọfọ ga-ala , maka na ihe onye metara
n’ ụwa ka ọ ga-eji isi ya bụrụ . Ogbu mmadụ chegharịa
maka na ogbu mma na-ala na mma.
Kedụ Ka Iduuazi Sịrị Metụta Ikpeasọmanya.
Iduuazi a metutara ikpeasọmanya n’ihi ntajịanya
Nnenkwọ nwere n’ebe Obiefula nọ mere o jiri gote ndị ogbuu
ka ha gbuo ya. Na ngarị o nyere Akịrịka mere ka Akịrịka
sịa asị ma tinyekwa ụjọ n’ ime ọtụtụ mmadụ n’ ihe afa
kwuru bụ na onye obụla ekwetaghị ka e chie Akụọma
Eze ga-anwụ .Ozokwa site ka Ogbuehi Ezeanyịdo sịrị
wepụta onwe ya maka ya bụ okwu n’ihi na ọ bụ onye
a na-asọ anya n’obodo Isiọha n’ihi ajọ mmadụ ọ bụ .
Ọha obodo gara n’ihu were chie Akụọma Eze Isiọha na –
e bụghịị ụzọ nye ọtụtụ afọ iji mara ma Obiefula a gaalọta
ebe ọ bụ na o nweghị onye mara ka mmiri sịrị
banye n’opi ụgbọgịrị.
Ụjọ Dịka Otu Ihe Na-Ebute Ikpeasọmanya
Mmiri Ọkụ E Ji Egbu Mbe
Mmiri Ọkụ E Ji Egbu Mbe (1974) bụ akwụkwọ
iduuazi nke Ubesie dere . N’ akwụkwọ iduuazi a, e
lebatụrụ anya n’ ikpeasọmanya. Ọ bụ eziokwu na
ikpeasọmanya abụghịị ya bụ isiokwu kpọmkwem
n’akwụkwọ iduuazi a mana onye gụrụ akwụkwọ a .
Ubesie jiri maazị Udenze bụ onye na – achị obodo Ndị
abịa were gosipụta na ụjọ so ebute ikpeasọmanya. Enyi
bụ onye nne na nna ya nwụrụla . Ọ gara binyere
nwunye nwanne nna ya bụ Nneka; bụ onye kpara ya
eze tupu o si n’ aka ya pụọ , ibi ndịụ nke aka ya . Enyi
malitere izu ohi bụ nke bugara ya Enugu. O nwekwara
ndị otu ya na ha niile so ezu ohi n’Enugu . Otu ụbọchị
, ndị otu Enyi gara nnukwu ohi ha gara n’Enugu , e
jidere ha mana n’ihi na ahụ esichaghị Enyi ike, o soghị
ha jee . Ka e jidechara ndị otu ya , ụjọ jidere ya ,o were
gbalaa obodo ya bụ Ndị abịa . Ka ọ lọtarachara Ndị abịa
,ọ malitekwara ohi ya , bụ nke o zuru afọ isii na ọkara , o
mechara chọọ ịlachigha Enugu, o kwuru n’ onwe ya na ọ
bụ ehi ka ọ ga-eji mechie ọnụnọ n’ ụlọ ya . Enyi na ndị
otu ya gara ohi n’otu obodo dị nso na Ndịiabịa. Ha
kpụrụ ehi mmadụ . Ka ha zutechara ehi ahụ, Enyi kpụrụ
ya bụ ehi naanị ya na-ekenyeghị ndị ya na ha sọrọ jee
ya bụ ohi .
Ndị ohi ahụ yịịrị garuo na be Enyi maka ike
anụ. Ma Enyi kpụrụ ehi ahụ zoo . Enyi gwara
ha na ya amaghị ihe ha na-akọ . Mgbe ha bidoro
rụwa ụka , Enyi tịrị mkpu, ndị obodo were
gbakọọ .
Ndị obodo jidere ụmụ okorobịa atọ ahụ . Enyi
bidoro kọwara ndị obodo na ndị otu ya bụ ndị
ohi .
Ha kpọrọ aha obodo ha jere ohi na onye ha
gara ohi na be ya . Ndị obodo jidere ụmụ
nwoke atọ ahụ, kee ha agbụ . (Ubesie 1974: pg
48).
Ndị abịa maara na aka Enyi ga-adịrịrị na ya
n’ihi na ụmụ okorobịa ahụ gụnyere Enyi mana onye
saghee ọnụ , o mechie n’ ihi onye ọbụla kpọrọ Enyi aha
abanyela na nsogbu . Maazị Udenze na ndị obodo maara
n’ebe nwata na-ebe akwa na-arụ aka na nne ya anọghị
ya nna ya ga-anọrịrị ya . N’ihi na ahụhụ niile a tara ndị
ohi a , emeghị ka ha hapụ ịkpọ Enyi aha . Maazị
Udenze mechara nọrọ n’ ihụ mmadụ niile maa ụmụ
okorobịa atọ ndị ahụ ikpe ma jụọ Enyi ihe a ga-eme
ha .Enyi sịrị ka apịa ha ụtarị. Nwoke e zuuru ehi ya,
chere na a ga-akpụpụtara ya ehi ya , e nweghịkwanụ
onye tụpụụrụ ya ọnụ.
Maazi Udenze ji aghụghọ, maka mmadụ emee
kpapuo ya bụ etuto. Ọ jụọ Enyi ihe a ga – eme
ha, Enyi wee si ha pịa ha ụtarị maka ịdọ ha
aka na nti. Mmadụ niile chịrị ọchi, lasaa , mara ihe
gara . Nwoke ahụ e zuuru ehi ya jụrụ maka ehi e
zuuru,ma ajụjụ ahụ gara ịka mma ma a jụghi ya
ajụ , maka na ọ jụta isi nkita , o nweghị ihe ọ ga
– eji agba ya mee.( Ubesie 1974:pg 49)
Enyi mechara lọghachite Enugu . Ọ malitekwara izu ohi
ya na ndị otu ya. Ha gara ohi n’ otu ụlọaka dị n’otu
obodo a na-akpọ Zengu dị n’ụgwụ Hawsa . Ha tịkpọrọ
ụlọakụ ahụ ma bụrụ ego . Enyi gbalatara Enugu ozugbo
ha zụchara ohi ahụ mana aka mechara kpara ya .Ọ
bụkwa n’ụlọ mmanya ka ndị uwe ojii jidere ya . Ndị
uwe ojii tụrụ ya nga afọ ise . Ka Enyi pụtara na nga , ọ
lara obodo ya bụ Ndị abia . O weere ego o zutere n’ ohi
wuo nnukwu ụlọ elu . Enyi mechara bụrụ nnukwu onye
ọrụ ugbo ,o cheghịarịrị nke na ndị ya obodo jizi ya eme
ọnụ .
Ntaramahụhụ Dị ka Iduuazi a Sịrị Zipụta Ya.
Ụmụ okorobịa ndị ya na Enyi soro jee ohi mgbe Enyi
ka nọ n’obodo Ndị abịa bụ ndị a tara ahụhụ site n’ịpịa
ha ụtarị iji dọọ ha aka na ntị . N’aka nke ọzọ , Enyi bụ
onye mere ka e kpeso ụmụ okorobịa ahụ ikpeasọmanya
takwara ahụhụ nke karịrị nke ndị a pịara ụtarị tara n’ụlọ
nga . Enyi noro n’ụlọ nga afọ ise . Ọ bụkwa ohi kara
ịdụla ya ala mmụọ kama na ọ bịazịrị chegharịa ma ghọọ
ezigbo mmadụ n’ikpeazụ.
Kedụ Ka Iduuazi Sịrị a Metụta Ikpeasọmanya.
Iduuazi a metụtara ikpeasọmanya n’ihi na Maazị Udenze
bụ Igwe na-achị Ndị abịa n’ ụjọ ekweghị ya maa Enyi
ikpe, kama ọ mara naanị ụmụ okorobịa ha na Enyi
soro zuo ohi ikpe . Maazị Udenze jụrụ Enyi ihe a gaeme
ha , Enyi sịrị ka a pịa ha ụtarị. N’ihi ụjọ, Maazị
Udenze agwaghị kwanụ Enyi ka ọ kpụpụta ehi ha zutere
bụ nke ọ ji , kama na a pịachara ụmụ okorobịa ahụ ụtarị
mmadụ niile wee lasaa.
Ụjọ Dị ka Otu Ihe So Ebute Ikpeasọmanya
Ụkpana Okpoko Buuru bụ akwụkwọ iduuazi nke
Ubesie (1975) dere . N’akwụkwọ iduuazi a , e lebara anya
n’ikpeasọmanya nke ọma . Obodo Ifite Amaeke bụ nke
ndị amakekwu na ndị ohi jupụtara n’ime ya .Ha bụ ndị
kpọrọ onwe ha ndị odogwu. Ọ bụ ndị odogwu mere
na Ifite Amaeke adịghị mma . Ọtụtụ oge ndị , Ifite
Amaeke na – atụ ụjọ n’ịgwa ha ajọ ihe ha na-eme . Ọ bụ
naanị Maazị Obijiọfọ bụ onye anaghịị atụ ụjọ n’ịgwa
ndị odogwu gbasara ihe ọjọọ ha na-eme . Nke a , mere
ndị odogwu jịrị kpọọ Maazị Obijiọfọ asị ma naachọkwa
ụzọ igbu ya oge ọbụla. Obijiọfọ na ụmụ ya
abụọ bụ Jideọfọ na Obiọra gbapụrụ laa Ụmụarọ .Otu
ụbọchị Maazị Obijiofo na ụmụ ya si Ụmụarọ bịa ịchụ nta
.Ndị odogwu hụrụ ha wee chere ka ha gafere .Ka Maazị
Obijiọfọ na ụmụ ya gafechara, ndị odogwu jịrị nwayọọ
nwayọọ na –eso ha n’ azụ were ruo ebe ha chọrọ ịchụ
nta .
Mgbe ndị odogwu hụrụ ha , ha kwọrọ ụgbọ ha
gaa n’ akụkụ mmiri zoo, chere ka ha gafee
mgbe ha gafere , ndị odogwu ahụ jịịrị nwayọọ
na-eso ha n’ azụ ugbu a, ha eruola ebe ha chọrọ
ịchụ nta , wee rituo .(Ubesie 1975:pg 29)
Ọ bụ n’ ọhịa ahụ ka ndị Ifite Amaeke ma ndị Ụmụarọ
na-abịa achụ nta . Ka ha rituchara n’ụgbọ , Obijiọfọ hụrụ
ụkwụ ele were tụụrụ ụba ele gawa . Mgbe ahụ ka ndị
odogwu ji nwayọọ na-eso ya. Ha wakporo ya ma gbuo ya.
Mkpu Obijiọfọ tịrị, mere ka ụmụ ya gbara ọsọ bịa .
Lekwa ka ndị odogwu ji mma na-egburi Maazị Obijiọfọ.
Mgbe ha gbaruwere nso, Jideọfọ letiri anya , hụ
ebe otu odogwu ji mma ese nna ya uri n’ ahụ .(
Ubesie 1975:pg 30)
Ndị odogwu mechera bụrụ ozu Obijiọfọ na-ala, bụ nke
ụmụ Obijiọfọ bụ Jideọfọ na Obiọra mechara napụta ha.
Ka o mere ọtụtụ afọ Maazị Obijiọfọ jiri nwuọ, Jideọfọ
na Obiọra laghachịrị obodo ha bụ Ifite Amaeke .
Ụmụnne abụọ ndị a malitekwara ibu agha n’aka ndị
odogwu ọzọ .O nwere ụbọchị ekwe bidoro dawa na
ndịeeri maka ndị ohi , ma na ndị mmadụ pụtachara n’ihi
na Jideọfọ na Obiọra apụtaghị, ndị odogwu sịrị na ọ bụ
ha zuru ya bụ ohi . Mgbe chi foro, ọtụtụ ndị odogwu
bịara be ha si na ọ bụ ha zuru ohi ahụ n’ ihi na ha
apụtaghị oge ibe ha pụtara . Ndị Ifite Amaeke mechara
kpebie na Jideọfọ na Obiọra ga-aṅụrịrị iyi , bụ nke ha
ṅụrụ mana iyi ejideghị ha, n’ ihi na aka ha dị ọcha .
Mgbe e butere iyi , Maazi Jideọfọ wee bido
ṅụwa iyi si; ọ bụrụ na ọ bụ m zuru ohi a
maọbụ nwanne m nwoke, ma ọ bụ bụrụ na nna
anyị emetụla ihe mmadụ aka mgbe ọ nọ ndịụ,
ọnwụ kpọchapụ ezinaụlọ anyị niile.( Ubesie
:pp37)
Iyi ahụ Maazi Jideọfọ ṅụrụ metụrụ mmadụ niile n’ahụ ,
n’ihi na ezinaụlọ otu onye na-aṅụrụ iyi ji onwe ha n’aka
. Ka o mere izu asaa Jideọfọ na nwanne ya nọ ndịụ . Ha
gara ahịa iji gosi ndị obodo n’aka ha dị ọcha.
Ka e mechara , ndị obodo si na oge eruola mgbe
mmadụ niile ga-aṅụ iyi na onye ọbụla aṅụghị iyi na a
ga-egbu ya. Mmadụ niile ṅụrụ iyi. Iyi wee gbuo ụfọdụ
ndị odogwu bụ ndị boro Jideọfọ na Obiọra ebubo.
Mgbe abalị asaa e jiri nụọ iyi gasịrị, iyi gburu
nwoke e zuru ihe ya bụ otu onye odogwu na
nwunye ya ma ụmụ ya(Ubesie 1975:pg 38)
O teela aka , ndị odogwu kpawara arụ, ọgba mechara
dọọ onye ọbụla aka na ntị maka ihie asaa n’ anya afọ
ahụ , n’ihi na obodo mee ihe emebeghị ihe emebeghị e
mee ha . O techeghị aka ọgba wetere ozi a , ndị odogwu
malitere ikwu na ha ga-eji akpụkpọ mmadụ kwee edere
ha.
Akpụkpọ mmadụ kwee. (Ubesie :pg 55)
Ndị odogwu gara tọrọ Kasie onye Ụmụikenga . Ọ bụ
naanị ya ka nne ya bụ Mgbaafọ mụtara. Kasie bịtụrụ
mma aka. N’ihi mma Kasie, obi ebere ekweghị Meenihu
jide ya . Otu onye na ndị odogwu sịrị n’ọhịa wapụta
ka o jide Kasie, Kasie mịịrị mma bepu onye odogwu ahụ
isi nke a wutere Meenihu o wee si n’ọhịa pụta wakwu
Kasie .
Otu onye n’ime ndị odogwu esila n’ọhịa
wapụta ka o jide Kasie , ma Kasie mịịrị mma ya
, mee ka isi ya na olu ya tọgbọrọ n’otu akụkụ
ụzọ, ma ahụ ya nọrọ nke ya iche na-agba
kitikiti ka ọkụkọ egbughị nke ọma ndị odogwu
mechara jide Kasie .( Ubesie :Pg 63)
Kasie bụ onye Ụmụikenga . Ndị Ụmụikenga mechara
chọwa Kasie . Ka ha mataara na ọ bụ ndị Ifite Amaeke
ji Kasie. Ka ndị Ụmụikenga rutere Ifite Amaeke, ọ bụ Maazị
Jideọfọ nabatara ha . O zịrị ka a kpọọ ndị odogwu. Ka
ndị odogwu bịara , Maazị Jideọfọ kọwara ka ume
ọmụmụ si mee nne Kasie bụ Mgbaafọ . Ọ rịọrọ ndị
odogwu ka ha mee ebere kpọpụta Kasie .Ndị odogwu
gụọrọ nne Kasie ihe ọ ga-eji gbapụta Kasie bụ nke
Mgbaafọ rere ihe ya niile iji hụ na o mere ihe a gwara
ya. Ndị odogwu gwara nne Kasie na ọ bụ ohu ka ọ
ga- eji gbara Kasie. Ndị odogwu dọrọ nne Kasie aka na
ntị ka ọ bịa hụ ha anya n’otu izu ụka .Ọ bụ ụbọchi ahụ
nne Kasie na ndị Ụmụikenga bịachara, ka ndị odogwu
kpọpụtara Kasie wee gbuo ya .
N’ime uchichi ụbọchi ahụ,
Ndị odogwu ole na ole
jere ebe e dewere Kasie ,
kpụpụta ya , gbuo .( Ubesie 1975:pg 67)
Ka ụbọchị a kara aka rụrụ , Mgbaafọ wekọtara ma ohu
na ihe oriri nke ọ ji bịa. Ndị odogwu sịrị ya na ọ bụ
mgbe e richara nri , ka ha ga – akpọpụtara ya Kasie .
Mgbe ndị odogwu rịchara nri, ma tachakwa otu ewu
nke e gbuuru ha. Ha bara otu ebe chipụtara ha ọkpụkpụ
isi , aka na ụkwụ mmadụ chinye Mgbaafọ .
Mgbe ha rịchara nri , ha naara ohu ahụ ,
Baa otu ebe chipụta ọkpụkpụ isi,
Na aka na ụkwụ mmadụ , chinye Mgbaafọ .(
Ubesie :pg 69)
Ka Kasie nwusịrị, ike ụwa a gwụrụ Mgbaafọ bụ
nne Kasie . Ọ gara were ndịụ ya gwọọ ọgwụ a na-akpọ
o nwere ntị , anụghi ihe . Ka o mere abalị abụọ
Mgbaafọ gwọchara ọnwụ a, ọ nwụrụ. Ndị obodo Kasie
bụ ndị Ụmụikenga mechara bịa ọgụ n’Ifite Amaeke , ha
kpochapụrụ ndị Ifite Amaeke tinyere ma ndị kpọrọ
onwe ha ndị odogwu.
Ntaramahụhụ Dịka Iduuazi a Sịrị Zipụta Ya.
N’iduuazi a, Mgbaafọ nne Kasie tara ahụhụ
malite mgbe ndị odogwu gwara ya weta ihe iji gbara
nwa ya bụ Kasie . O rere ihe niile ọ nwere ma ala ya. Ma
e mechara gbuo Kasie ma narakwa Mgbaafọ ohu o ji bịa.
Mgbaafọ mechara nwụọ n’ihi na o were ndịụ ya gwọọ
ọgwu . N’aka nke ọzọ , ndị odogwu zutekwara ọnwụ nke
ha . Ha anọghịzị ndịụ were kụọ edere ha ji akpụkpọ
Kasie kwee . Ndị Ụmụikenga kpochapụrụ ndị odogwu,
ezinaụlọ ha na obodo Ifite Amaeke.
Kedụ Ka Iduuazi a Sịrị Metụta Ikpeasọmanya.
N’ebe Maazị Jideọfọ nọ , ọ maara nke ọma na ndị
odogwu abụghịị ụdị ndị a na-arịọ biko; ejighịkwanụ
biko arịọta ha ihe n’aka . O nwere mgbe ndị odogwu
tọọrọ ada Maazị Jideọfọ jere ka o selaa ite mmanya na
be dị ya , ndị odogwu tọọrọ ya. Ka ndị mmadụ gbaara
ya ama na ọ bụ ndị odogwu ji ada ya , Maazị Jideọfọ
na Obiọra nwanne ya gara be ndị odogwu ma nye ha
iwu; ka ha dụlata ada ya ha tọọrọ , bụ nke ndị
odogwu mere ozugbo. Ka Maazị Jideọfọ na Obiọra naalarụsi
n’ ụlọ ha , lekwa ada ya ka ọ lọtara. O teghị aka
Jideọfọ na Obiọra larụrụ, nwa Jideọfọ lọtara . Ọ bụrụ na
Maazị Jideọfọ, nyere ha iwu dị ka o si nye ndị
odogwu mgbe ha tọọrọ nwa ya , ndị odogwu agaghị
egbu Kasie , kama ọ malitere ịsọ ha anya site n’ije rịọwa
ndị odogwu arịrịọ , ebe ọ maara nke ọma na ndị
odogwu abụghịị ụdị ndị a na-arịọ arịrịọ . Ọ makwara nke
ọma , na ọ bụ n’ike ka e ji anata ndị odogwu ihe n’aka.
Ọ bụ n’ihi na o nweghị onye baara ndị odogwu mba
maọbụ nye ha iwu mere na ụbọchi ahụ a rịọrọ ha biko
ka ha hapụ Kasie bụ ụbọchị e dulara ya mmụọ . N’ebe
ndị Ụmụikenga so Mgbaafọ bịa Ifite Amaeke nọ . Ọ
nweghịkwanụ ihe ha gwara ndị odogwu, ọbụladị mgbe
ndị odogwu gụọrọ nne Kasie ihe ọ ga-ewete tupu ha
akpọnye Kasie . Ndị odogwu nyere Mgbaafọ iwu ka o
wekọta ihe ndị a n’otu izu ma gbakwaa ụzọ bịa tupu
nkwụ ya agaghị afọ otu isi akwụ wee nwụọ .
Mgbe Mgbaafọ kwetara ịweta ihe ha gụụrụ
ya . Ndị odogwu dọrọ ya aka na nti ka ọ bịa
hụ ha anya n’ otu izu . Ma ọ bụrụ na ọ
nwụghi obu n’ aka bịa, n’ ụbọchi ahụ , nkwụ
ya agaghị afọ otu isi akwụ wee nwụọ
.(Ubesie 1975:pg 70)
Ka a na-enye Mgbaafọ iwu a , ndị Ụmụikenga soro ya
bịa Ifite Amaeke gbara nkịtị , na-asọ ndị odogwu anya
wee ruo mgbe e gburu Kasie.
Mmadụ Nwere Ike Iji Ụjọ Maa Onwe Ya
Mmadụ Ka A Na – Arịa bụ akwụkwọ akụkọ nke
Okeke (2012) dere. Iduuazi a lebara anya n’ikpeasọmanya.
N’akwụkwọ akụkọ a, Mejọ Udemba nwere ebe ọ na –
azụ ụmụanụmanụ .Mejọ Udemba bụ ezigbo aṅụrụma .
Ọtụtụ oge, ọ na – anọ ihe karịrị abalị abụọ n’ebe ọ gara
ịṅụ mmanya ma chefuo na ọ ga – enye ụmụ anụ ọ na-azụ
nri. Ụmụanụmanụ nọgidere na-ahụtazi onwe ha dị ka ndị
na-enwe ọtụtụ mmekpa ahụ n’aka Udemba , ha wee
chọwa ụzọ inwere onwe ha. Otu ụbọchị, mbe bụ anụ
nke e ji Okeosisi were mara, kpọrọ ụmụanụ ndị ọzọ
nzụkọ . Ha malitere nzụkọ mgbe Mejọ Udemba labachara
ụra . Ọ bụ Okeosisi tọchara ụmụanụ niile nọ n’ ugbo
Mejọ Udemba . Okeosisi malitere ịgwa ha okwu , na ọ
bụ mmadụ bụ onye iro ha nwere, n’otu ụbọchị na ha
ga-esiriri n’okpuru mmadụ pụọ. N’ọbụrụgodu na ha
emerie mmadụ n’agha , ha anwakwala anwa mee ka
mmadụ .Ọ gwara ha na onweghị anụ ga-eyi akwa , na
onweghị anụ ga-aṅụ mmanya, maọbụ metụ ego aka
maọbụkwanụ megbuo maọbụ gbuo nwanne ya. N’ihi na
ihe ndị a niile bụ omume ọjọọ nke mmadụ na-eme . Ọ
gakwara n’ ihu gwa ha n’ ụmụanụ niile ha nha , na ọ
dịghị onye ka ibe ya.
Okeosisi gwara ha na ọ bụ mmadụ bụ onye iro
ha nwere. N’ihe ọbụla ji ụkwụ aga bụ onye iro
anyị mana ihe ọbụla ụkwụ anọ maọbụ nku bụ
enyi anyị. Ma chetakwanụ , ọ bụrụ na anyị gaagba
mmadụ mgba , anyi agaghị emekwa ka
mmadụ. O nweghị anụ ọbula ga- eyi akwa, ṅụọ
mmanya , see anwụrụ ike ,maọbụ metụ ego aka
maọbụkwanụ gbaa mgbere anụ ibe ya .Ihe niile
ụmụ mmadụ na-eme bụ ajọ ihe .Ma nke kachasịnụ,
o nweghị anụ ọbụla ga- emegbu anụ ibe ya, ma o
siri ike maọbụ na o sighi ike , ma ọ wara anya
maọbụ na ọ waghị ;ma o pere mpe ma o buru ibu.
O nweghị anụ ga-egbu anụ ibe ya ..Anyị niile ha
nha ; o nweghị onye ka ibe ya (Okeke2012:pg 15
na 16).
Ka o ruru ihe dịka ọnwa isii n’afọ , ụmụ
anụmanụ busoro Mejọ Udemba agha n’ ihi na ka ụmụ
anụmanụ rụchara ọrụ , o nweghị nri ọbụla o nyere ha ,
kama ọ pụụrụ onwe ya na nke Ọfọka bụ ebe ọ nọrọ
ṅụjụpụchaa mmanya afọ chefuo maka ụmụ anụmụmụ ndị
rụụrụ ya ọrụ . Ka chi ụbọchị ụka bọrọ , Mejọ Udemba
sịrị ebe ọ gara ịṅụ mmanya na Satọdee lọta . Iwe
jupụtara ụmụ anụmanụ obi nke na ha bu- soro Mejo
Udemba agha. Ọ tụrụ Mejọ Udemba n’ anya na. ụmụ
anụmanụ ọ na – apịabụ ụtarị lusoro ya ọgụ . Ka ọgụ
Mejọ Udemba na ụmụ anụmanụ bịara sie nmukwu ike,
Udemba na ndị ọrụ ya sịrị ngwuru be ya gbapụ ọsọ
ebe ụmụ anụmanụ chụwara ha.
N’ekwughị ,akaghị aka , Mejọ na ndị ọrụ ya
hụzịrị onwe ha ebe a na-agba ụkwụ ,na-aga
ha mbọ ; na-adụ ha mpi. Nke a bụ izizi ha
na-ahụ ụmụ anụ n’ụdị iwe a. Ajụjụ ha na- ajụ
onwe ha bụ ,’’Kedụ ka ụmụ anụ ha na-apịa
ụtarị mgbe na etu masịrị ha si tụgharịa
pịawazịa ha’’ ?. Ya bụ ihe rịrị ha ọnụ .Mbọ
niile ha gbara iji chekwaa onwe ha lara n’
iyi, nke mere na ha niile gbara ọsọ ụkwụ eru ala
. Ha niile jirị mbọ mbọ ọsọ n’ eleghị anya n’
azụ . Ha mmadụ ise gbapụrụ, gbagawa n’ ụzọ e si
apụ n’okporo ụzọ. N’azụ ha ,ụmụ anụmanụ
jupụtara n’ ọṅụ na-achụso ha n’ike n’ ike. (Okeke
2012:pg26 na 27).
Ugbu a, ụmụ anụmanụ enwerela onwe ha . Ha
anọghịkwa n’okpuru mmadụ . Ọ bụ agụ ka a na-akpọ
Agụmba na Akịrịka . Ọ bụkwa ha abụọ ka ha jiri
mere ndị isi ha . Agụmba na Akịrịka hịchapụrụ ugbo
Mejọ Udemba deburu , ma dee ya ogige ụmụ anụmanụ
. Ha mepụtakwara iwu asaa bụ nke ha kwuru na ọ gaedu
ha mgbe niile . Ha dere iwu a n’ahụ aja ka ụmụ
anụmanụ niile nwee ike ịdị na-agụ ya mgbe ọbụla .
Iwu asaa
1. Ihe ọbụla ji ụkwụ abụọ aga bụ onye iro.
2. Ihe ọbụla nwere ụkwụ anọ ma ọ bụ nku bụ
enyi
3. O nweghị anụmanụ ọbụla ga-eyi akwa
4. O nweghị anụmanụ ọbụla ga-arahụ n’ elụ
akwa
5. O nweghị anụmanụ ọbụla ga-anụ mmanya ọkụ
6. Ọ nweghị anụmanụ ọbụla ga-egbu ibe ya.
7. Ụmụ anụmanụ niile ha nha.(Okeke 2012:pg32
na 33).
Agụmba na Akịrịka bụ ha na-achịkwa ụmụ anụmanụ
mana o nweghị mgbe o ji adabara ha abụọ .Ka ụmụ
anụmanụ nwechara onwe ha , ụmụ nkịta a na-akpọ
Ugbene na Ụja mụrụ ụmụ iteghete . Akịrịka kpọpụrụ
ụmụ nke nkịta ndị a mụrụ ọhụrụ na – azụ ha na nzuzo.
Ka o techara aka , ụmụ anụmanụ chefuchara ihe gbasara
ha , ụmụ anụmanụ amaghị na o nwere ebumnobi o jịrị
mee nke a. Mgbe ọbụla ụmụ anụmanụ nwere nzụkọ , ọ
bụ ndị isi abụọ a, Agụmba na Akịrịka ka a na-arịa n’ihi
na okwu anaghịị adabara ha abụọ , ọtụtụ oge , ndị isi a
na-ekewa ụmụ anụmanụ otu abụọ. Ya bụ ndị kwenyeere
Agụmba na ndị kwenyeere Akịrịka . Agụmba na
Akịrịka tupụtara alo ka a rụọ igwe na-enye ọkụ na
mmiri pọmpụ . Akịrịka mechara o nweghịzị mmasị maka
nke a . Nke a butere ndị kwe na ndị ekwela .Otu abụọ
dapụtara ; ya bụ otu ndị kwenyeere Agụmba na otu ndị
kwenyeere Akịrịka . N’ ihi na Agụmba nwere ọnatarachi
n’ okwu ọnụ . Nke a , mere ka ndị nọ n’otu ya were
buo ibu n’ọnụ ọgụ , ụmụ anụmanụ niile kpebiri na ha
ga-atụ vootu , n’ụbọchi mbinye aka a , Agụmba kwụchara
okwu nọrọ ala , ozugbo Akịrịka biliri ọtọ , rọọ Agụmba
anya, gbuo nnukwu ọkpọrọfịfịa nke a na-anụtụbeghị
n’ọnụ ya mbụ , nke a mere ka ụmụ nkịta ahụ Akịrịka
na-azụ pụta were so Agụmba ọsọ bụ nke ha ji chụpụ ya
n’ ọgige ụmụ anụmanụ .
Mgbe Agumba kwuchara okwu. O doro onye
ọbụla anya ebe ọ ga-ebinye aka . Ozụgbo o
mechiri ọnụ nọdụ ala . Akịrịka biliri ọtọ , rọọ
Agụmba anya , gbuo nnukwu ọkpọrọfịfịa nke a
na – anụtụbeghi n’ ọnụ ya mbụ .Nke a butere
nnukwu mkpọtụ n’ ezi . Ihe ọzọ a hụzịrị bụ
nnukwu nkịta iteghete yịcha igwe n’ olu ka ha
nụbatara n’ ime ọba ahụ . Ha kwogara ebe
Agụmba nọ. Mana ọ maliri n’ oge site n’ ebe ahụ
nke mere na mbọ ha enweteghị ya . N’ atụfụghị
oge, Agụmba tinyere isi n’ ọnụ ụzọ, ụmụ nkịta
ndị a nyere ya ọsọ . Site na mgbagwoju anya na
jicha ha ikwu okwu , ụmụ anụmanụ niile gbakọrọ
n’ ọnụ ụzọ ikiri ihe na-eme. Ugbu a, Agụmba
na-agbafe ugbo ha banyere na nnukwu ụzọ . Ọ
na-agba etu o nwere ike mana ụmụ nkịta ndị a
eruwela ya nso . Na ntụmadị , ọ dara n’ ala .
Ọ dị ha niile ka ha enwudela ya , mana Agụmba
bilikwara ozugbo gbasiwe ike karịa etu ọ naagba
na mbụ. Ụmụ nkịta ndị a eruwekwala ya
nso ọzọ. Otu n’ ime ha tadoro ya n’ ọdụ mana ọ
hịchapụrụ ọdụ ya ozugbo. Agụmba tinyere ume
ya niile, si n’obere oghere dị n’ aja mifee; a
hụkwaghị ya anya ọzọ.(Okeke 2012:pg68 na 69).
Kemgbe a chupụchara Agụmba , egwu jupụtara ụmụ
anụamanụ ahụ . Akịrịka na – emezi ka o siri sọ ya, o jiri
nwayọọ na-enupu isi n’iwu asaa bụ nke o jịrị aka ya
mee . Site n’ ịrahụ n’elu akwa , ma gọnahụ ụmụ anụmanụ.
Site na nwunye ya Uteeze ịgbachitere ya na nke a
abụghịị iwu .
Uteeze nwunye ya, bụ onye chetere na o bụghịi
ịrahụ n’elu akwa bụ iwu kama na ọ bụ ịsa
akwa n’elu ya .(pg 88)
Kemgbe Akịrịka chupụchara Agụmba , Akịrịka jịrị aka
ya chie onwe ya igwe ụmụ anụmanụ. Tinyere nkịta
ịteghete na-eche ya nche mgbe niile bụ nke ụja ha naeme
ka egwu na-ejupụta ụmụ anụmanụ ahụ mgbe dum
.Akịrịka kpọrọ ụmụ anụmanụ niile nzụkọ , ha amaghị na
ọ bụ ka ha kwupụta mmehie ha, ka o jiri kpọọ ha .
Akịrịka kpọkọrọ ha ka ha kwụpụta arụ ha kpara. Ọtụtụ
ụmụ anụmanụ ndị dịka ụmụ ezi , ụmụ nnekwu ọkụkọ ,
atụrụ , ụmụ ọbọgwụ jịrị n’ ihi ụjọ were mawa onwe ha
ikpe ; na ọ bụ onye iro Akịrịka ọ chụpụrụ achụpụ bụ
Agụmba bụ onye na-eme ka ha na -enupụrụ Akịrịka isi ,
n’ihi na ha n’ Agụmba na-ahụ na nzuzo . Ụmụ anụmanụ
ndị kwupụtachara ihe ndị a, Akịrịka nyere ụmụ nkịta
iwu ka ha tagbụchaa ụmụ anụmanụ ndị a .
Ụmụ ezi kwuru na ha na Agumba na hụ
kemgbe a chụpụrụ ya . Ụmụ nnekwu kwuru na
Agụmba bịakwutere ha na nrọ dunye ha ka
nupụrụ obodo isi . Atụrụ kwupụtara na ya
nyụnyere amịrị n’ ime ụmi mmiri ọṅụṅụ ha na
ọ bụ Agụmba dụnyere ya mee nke ahụ . A nọrọ
ebe ahụ gbuo ha niile. Etu a ka nkwupụta na
ọgbụgbụ ụmụ anụmanụ gagidere ruo na ozu ụmụ
anụmanụ adọjụọ n’ihu Akịrịka.(pg 110 na 111)
Akịrịka ka bụkwa onyeisi ụmụ anụmanụ n’agbanyaghị
ahụhụ niile ọ na-ata ha ma ndị ọ na-egbu . Akịrịka
malitere ya na ụmụ mmadụ izukọrịta ahịa . Otu nwoke a
na –akpọ Okezie bụ ya na Akịrịka na-ezurịta ahịa .
Akịrịka mechara chewa uche na ụmụ mmadụ ga-anapụ
ya ugbo ụmụ anụmanụ ma gbuo ya. O zịrị Maazị
Okezie ka ọ bịa .Ọ bụ ụbọchị Maazị Okezie bịara ka
Akịrịka na ụmụ agụ ndị ọzọ nwogharịrị n’ụdị mmadụ .
Nke a were bụrụ ihe iju anya nyeere ụmụ anụmanụ ndị
ọzọ, n’ihi na ha amaghị na ihe mmadụ na-eme dị Akịrịka
mma n’agbanyeghị na ọ bụ ya tịrị iwu na ihe ọbụla nwere
ụkwụ abụọ bụ onye iro.
Ntaramahụhụ Dịka Iduuazi a Sịrị Zipụta Ya.
Ụmụ anụmanụ tara ọtụtụ ahụhụ n’aka Akịrịka malite
mgbe ọ chụpụchara Agumba. Ọtụtụ anụmanụ bụ ndị o
gburu egbu ebe ọtụtụ bụ ndị ọ chụfụrụ achụfụ . N’aka
nke ọzọ Akịrịka mataara n’ ahụhụ ga-abịara ya n’ọdịnihu
. Ọ gara gbanwee n’ụdị mmadụ ma ghọrọzie mmadụ .
Kedụ Etu iduuazi a Sịrị Metụta Ikpeasọmanya
Iduuazi a metụtara ikpeasọmanya n’ihi ụmụ
anụmanụ ndị dịka ụmụ ezi, ụmụ nnekwu ọkụkọ , ụmụ
atụrụ na ụmụ ọbọgwu bụ ndị Akịrịka nyere iwu ka e
gbuo , e nweghịkwanụ ihe ha mere . Ha ahụ beghịkwanụ
Agụmba anya kemgbe Akịrịka chụpụchara ya kama na ọ
bụ n’ ihi ụjọ ka ha jịrị maa onwe ha ikpe bụ nke
buteere ha ọnwụ.
Asị Dịka Otu Ihe So Ebute Ikpeasọmanya
Chinenyeze bụ akwụkwọ iduuazi nke Epuchie na
Obichere (2001) dere . Iduuazi a lebara anya n’asị dịka otu
so ebute ikpeasọmanya . Odee jịrị Chinenye bụ
nwaodibo Eze Onyeike were gosipụta na asị so ebute
ikpeasọmanya . Chinenyeze bụ akwụkwọ iduuazi
gbagidere ụkwụ n’akwụkwọ nsọ (Genesis 37 -46) ebe a
kọrọ maka nrọ Jọsef nke butere mkpọmasị ụmụnne ya
na nrefụ ya .Chinenye bụ ọnye a mụrụ n’ezinaụlọ Njọkụ
na Ulumma . Chinenye bụ ezigbo nwata nke maara ihe
nke ụkwụụ . Otu ụbọchị ọ rọrọ nrọ ebe ya na ụmụnne
ya na-eke ukwu ọka n’etiti ubi, ukwu ọka ya biliri
guzoro ọtọ mana ukwu ọka nke ụmụnne ya na-agba nke
Chinenye gburugburu na – akpọkwa isiala enye ya.
Chinenye sịrị n’ abalị ụnyaahụ anọ m na nrọ hụ
ebe mụ na ụmụnne m niile na-eke ukwu ọka
n’etiti ubi; ukwu ọka nke m biliri ọtọ . Mana
ukwu ọka nke ụnụ na-agba nke m gburugburu;
na-akpọkwa isiala enye ukwu ọka nke m
(Epuchie na Obichere 2001:pg 12)
Nna ya baara ya mba ma jụọ ya ihe ọ na
akọwa; o bụ na ya bụ nna ya, nne ya na ụmụnne ya ga
na-akpọ isiala enye ya . Ma ka nke a mechara , o teghị
aka Chinenye rọkwara nrọ ọzọ bụ nke meziri ka ụmụnne
ya chọwa ụzọ igbu ya . Ọ kpọkọrọ ụmụnne ya ndị o zere
nrọ ọzọ ọ rọrọ ; ebe ọnwa, anyanwụ na kpakpandịo iri na
otu na-akpọ isiala enye ya .
Chinenye emepee ọnụ ya sị ; taa na nrọ ,ọnwa
,anyanwụ na kpakpandịo iri na otu na ndị ọzọ
na-akpọ isiala enye m. Ka ọ sepụrụ ọnụ, nna ya
gbọrọ ya.( Epuchie na Obichere :pg 34)
Nna ya bakwara ya mba ọzọ si ya, ma ọ pụtara na ya
ma nne ya ga-akpọ isiala enye ya . Site mgbe ahụ
Chinenye zechaara ha nrọ nke abụọ ọ rọrọ , ụmụnne ya
kpebiri na ha ga-egburiri ya . Nna Chinenye na-akpa ewu
, atụrụ na ehi . Ọ bụkwa
ụmụnne Chinenye na-edupu anụụlọ ndị a n’ọhịa ebe ha
na-ata nri . Otu ụbọchị , ụmụnne Chinenye alọtaghị n’oge
ebe ha jere iduga anụụlọ ndị a maka ịta nri . Nna
Chinenye gwara ya ka ọ gaa mata ihe ji ụmụnne ya .Ka
Chinenye na-erute ebe ụmụnne ya nọ nso , ha sịrị na taa
ka ha ga-egosi ya na peni bụ tọrọ , gwakwa ya na ọ bụ
sọọsọ ọnụ ka e ji mee nai .
Ka Chinenye rutere ha nso , ụmụnne ya mabụụrụ ya
tụnye ya olulu dị n’ebe ahụ , ma otu nwanne Chinenye
sịrị na ọ baghị uru ọbụla ha ịjịrị aka kwafuo ọbara
nwanne ha . Ọ tụrụ alo ka ha refuo Chinenye n’ aka
ndị obodo Ụmụọgbunu ndị na-azụ ahịa ohu, na-esite
n’ụzọ ahụ agafe . Mgbe ha lọtara n’ ụlọ ,ha sịrị nna ha
na anụ ọhịa adọgbuola Chinenye. Nna ha bụ Njọkụ bere
akwa , tie aka n’obi , ma mechaa were ụwa ka o si hụ ya
.
Ka Chinenye rutere nso ebe ụmụnne ya nọ , ha
lepụrụ anya hụ ka ọ na-abịa . Ihe dapụrụ ha n’
ọnụ bụ”Lee onye ọka nrọ ka ọ na-abịa.Taa ka ọ
ga-arọdebe nrọ ya ahụ ..Anyị ga-egosi ya ihe ọkụ ji
ntị oke eme .Taa ka anyị ga-agwa ya na tọrọ
bụ penị atọ, gwakwa ya na ọ bụ sọọsọ ọnụ ka
e ji mee naị“. Mgbe Chinenye rutere, ha
nwụchiri ya ,chọọ igbu ya. Ha mabuuru ya
tunye ya n’ime olulu dị nso n’ebe ahụ nke
na-enweghị mmiri dị ya . Ma Nnanna gwara ha
na ọ gaghị aba uru ọbụla ka ha jịrị aka ha
kwafuo ọbara nwanne ha. Ọ tụrụ alo ka ha
refuo Chinenye n’aka ndị Ụmụogbuu ndị naazụ
ahịa, na-esite n’ụzọ ahụ agafe .( Epuchie na
Obichere 2001:pp 41 na 42).
N’obodo Ụmụogbuu e regara Chinenye , onye
goro ya bụ Eze Onyeike . Chinenye malitekwara igosikwa
ihe ọ bụ . Ọ na-etokwa n’amamihe . Ma na-amawanye
mma. Eze Onyeike hụrụ ya n’anya ; nke na ọ bụ
Chinenye na-eje ahịa ịzụta ihe e ji esi ofe na ụmụ ihe ndị
ọzọ . Nwunye Eze a na-akpọ Loolo Onyeike malitere
inwe mmasị n’ebe Chinenye nọ. Otu ụbọchi , ọ kpọrọ
Chinenye ka ha abụọ mewe enyi mana Chinenye sịrị ya
na ọ bụ ihe ihere ime ihe dị otu a ebe nne ya ụkwụ nọ .
Chinenye jụrụ ajụ , mgbe Lọọlọ hụrụ na ya emeela onwe
ya ihere n’ ihụ , Lọọlọ pụnahụrụ Chinenye efe nke elu
ahụ ya gaa dote . Lọọlọ chere ụwa ya elu , chee ụwa ya
ala, bịa chọpụta na atụmatụ akụọlanụ. Ọ ga-ahapụ nwata
ike nsi a menyere ya ihere n’anya ka ọ laa n’efu mbanụ
, kama o chetere asị ọ ga – eme . Ka Eze Onyeike lọtara ,
o beere akwa gwa ya na Chinenye chọrọ ịdakpo ya . Eze
Onyeike kpụụrụ Chinenye tinye na mkpọrọ, were ruo
ụbọchị a ga-egbu ya.
Ekwughị ekwu , a kaghị aka Eze Onyeike alọta,
Lọọlọ eze eburu anya mmiri arụrụala gakwuru dị
ya mgbe dị ya jụrụ ya ihe merenụ . Ọ sịrị na
ebelebe gburu n’ụlọ ha taa. O mepere ọnụ ya
kọọrọ Eze Onyeike etu Chinenye sịrị bata n’ ụlọ
ha, sorokwa ya bụ Lọọlọ Eze banye n’ ebe ha naehi
ụra, rịọ ya enyi. O gosịrị Eze uwe ọ natara
Chinenye mgbe ya bụ ajọ nwata chọrọ ịmanye ya
amanye iji mezuo mbunuche ya. Iwe were Eze
nke ụkwụụ, nke mere o jịrị nye iwu ka a kpọchie
Chinenye n’ụlọ mkpọrọ ruo ụbọchị a ga-egbu
ya.( Epuchie na Obichere 2001:pp50 -51)
Ka ụbọchị ole na ole gasịrị , Lọọlọ dara na
nnukwu ọrịa . Eze Onyeike buuru ya gaa ụlọ ọgwụ. E
nweghị ike ịchọpụta ihe na-arịa ya. Ọrịa Lọọlọ bịara naakawanye
njọ kwa ụbọchị nke na ọ na-ekwugheri
ekwugheri ka onye isi mebiri . Mgbe izu ụka ole na ole
gasịrị , Lọọlọ malitere gụwa otu egwu bụ nke ndị Nọọsụ
na ndị dọkịta ọ nọ n’ ụlọ ọgwụ ha bịara tinye uche na
ya . Egwu a, bụ egwu na-egosi n’ aka Chinenye dị ọcha.
Ka ọ na-agụ egwu a , onye lere ya anya na mkpụrụ anya
ga-eche na ọ bụ onye nwụrụ anwụ . Dọkịta kpọrọ Eze
Onyeike ka ọ bịa nụrụ egwu nwunye ya na-agụ . Ka Eze
bịara gerechaa egwu a, o doro ya anya na aka Chinenye
dị ọcha .
Mgbe Eze Onyeike rutere , jịrị ntị ya nụrụ egwu
nwunye ya na-agụ ,egwu tụrụ ya. Ọ gwara ndị
na-agwọ Lọọlọ ya ka ha nyewezie ya ọgwụ na ọ
ga-agbake n’ ọrịa ahụ. Ọ nọghị ihe ruru abalị
abụọ ọzọ Lọọlọ Eze gbake n’ ọrịa ya, si ebe ahụ
lọta . Ka ihe chukwu kwuru wee mezuo , Eze
Onyeike enweghị mgbe o ji kpọpụta Chinenye n’
ụlọ mkpọrọ ahụ . Ma n’ ebe Eze nọ, ọ marala na
aka nwata a dị ọcha . (Epuchie na Obichere: pp52)
O meghị abalị abụọ, nwunye ya gbakee n’ọrịa were
lọghachi . Lọọlọ rịọrọ Eze Onyeike ka ọ kpọpụta
Chinenye n’ụlọ mkpọrọ ma Eze Onyeike jụrụ ajụ . Obi
adịghị ya mma n’ebe nwunye ya nọ, mana ọ ga-achụpụ
nwụnye ya achụpụ ; ka ọ ga – egbu ya egbu .
Lọọlọ yọrọ Eze elu ,yọọ ya ala ka ọ kpọpụta
nwata ahụ na mkpọrọ ma Eze gbachịrị obi ya, ma
were ihe duchie ntị ya .Obi adịghị mma ebe
nwunye nọ ma ọ ga-eme gịnị?.O ga-achụnụ Lọọlọ
nzuzu ya achụ ka ọ ga-egbu ya egbu.(Epuchie na
Obichere 2001:pp 52)
Chinenye nọrọ ọtụtụ afọ n’ụlọ mkpọrọ ma na o rụrụ ọtụ
ụbọchi , Eze Onyeike rọrọ nrọ ebe ehi asaa tara ahụ
lọrọ ehi asaa bụrụ ibu . Nke a jụrụ Eze Onyeike anya .
Ọ kpọrọ ọtụtụ ndị ọkọ nrọ ma o nweghị onye mara
mpụtara nrọ ahụ . Otu onye tụọrọ Eze Onyeike alo ka ọ
kpọọ Chinenye n’ ihi na ụlọ mkpọrọ ọ nọ, na ọ
na-akọrọ ọtụtụ mmadụ nrọ . Eze Onyeike kpọpụtara
Chinenye bụ onye kọwara ya n’ unwu na-achọ ịda
n’ụwa niile .
Eze gwara Chinenye nrọ ọ rọrọ si;Ahụrụ m ehi
asaa gbara ibu n’akụkụ mmiri ebe ha na-ata nri.
Ọzọkwa, leekwa n’ihu m ehi asaa ọzọ bụ ndị
tara ahụ dịka azịza bịara lee ehi asaa buru ibu ,
mepee ọnụ lorochaa ha n’otu ‘n otu.Chinenye
gwara Eze na nrọ abụọ ahụ bụ otu ihe.Na ehi
asaa buru ibu na-egosi afọ asaa nri ga-adị n’uju.Ebe
ehi ndị tara ahụ na-egosi afọ asaa nke agụụ gaapịa
ndị mmadụ ụtarị n’ elu ụwa.( Epuchie na
Obichere :pp54).
Ozugbo nro ahụ Eze rọrọ malitere na-imezu. Nri jupụtara
n’ebe niile ma nke a teghị aka unwu malitekwara,
mana n’ ihi na Eze chekwara nri , agụụ egbughị ndị
mmadụ .Eze Onyeike kpọpụtara Chineye ma mee ya
Gọvanọ . Ọ bụ ya na-elekọta ihe niile gbasara nri ma
ka e si eresa ndị mmadụ . Ọ bụkwa be Gọvanọ
Chinenye ka mba niile na -abịa azụta nri . Ọ bụ n’oge
ahụ ka ụmụnne Chinenye bịara ịzụta nri .
Chinenye chọpụtara ndị ha bụ ozugbo. Ha kpọkwaara ya
isi ala ,rịọ ya mgbaghara ọ gbaghakwara ha , ma gwa ha
gaa kpọta Njọkụ bụ nna ha . Ha niile bịazịrị bịrị na
Ụmụogbuu.
Ntaramahụhụ Dị ka Iduuazi a Sịrị Zipụta Ya.
N’ iduuazi a, Chinenye tara ahụhụ n’ihi asị
Lọọlọ Eze Onyeike sikpodoro ya . Ọ nọrọ na mkpọrọ ọtụtụ
afọ ebe ọ nọ na-eche mgbe a ga-egbu ya . Chineke si
nrọ Eze rọrọ were zọpụta ya. Abịa n’ebe Lọọlọ nọ , ọ
dara ọrịa ozugbo ọ asị ahụ .Ọrịa ekweghịkwanụ a hapụ
wee ruo mgbe o kwupụtara ihe o mere . Ọzọ n’ihi na
Eze Onyeike a chọpụtala na ọ bụ asị ka nwunye ya
sịrị, nke a mere ka ọ ghara inwekwa ntụkwasị obi n’ebe
Lọọlọ ya nọ.N’ebe ụmụnne Chinenye nọ ,ha mechakwara
kpọọrọ ya isiala n’ikpeazụ bụ nke ha ji maka ya wee chọọ
igbu ya
Kedụ Ka Iduuazi Sịrị a Metụta Ikpeasọmanya.
Ọ bụ eziokwu na Eze Onyeike amatala n’aka
Chinenye dị ọcha, mana ọ kpọpụtaghị Chinenye na
mkpọrọ, n’agbanyeghị na Lọọlọ mesịrị rịọ Eze ka ọ kpọta
Chinenye . Eze na-eche ka ya na Lọọlọ ya na Chinenye
ga-esi bịrịkwa n’otu ọnụ ụlọ nakwa ihe ndị mmadụ gaekwu
. Nke a mere ka Chinenye nọrọ n’ụlọ mkpọrọ na –
eche ụbọchị a ga – egbu ya wee ruo n’Eze a rọọ nrọ.
Ọzọkwa, Eze Onyeike kere ikpe naanị n’ọnụ nwunye ya
bụ Lọọlọ, o echeghị echiche nke ọma na o nwere ike
ibu okwu asị ka Lọọlọ na-ekwu .Nke a bụ n’ihi na ọ naasọ
anya na Lọọlọ ga-asị na o nweghị ahụhụ ọ tara
Chinenye. Ọ bụ ya mere na ike gwuru Eze Onyeike
mgbe o jịrị ntị ya nụ asịsa Lọọlọ sara n’ụlọ ọgwụ .
Ndị Odee Na ka ha Siri Jiri iduuazi ha Were Gboo
Nsogbu a Bụ Ikpeasọmanya.
Ikpe n’ onwe ya, abụghịị ihe ọjọọ, kama na ọ bụ
akparamagwa ndị mmadụ gbakọrọ n’ikpe maọbụ na
ọnọdụ dị etu a , na-eme ya bụ ọnọdụ ka ọ jọọ njọ, n’ihi
ekwughị ihe kwesịrị ka e kwuo maọbụ mee mgbe
kwesịrị ekwesi n’ọnọdụ ahụ dapụtara. N’ iduuazi niile e
lebara anya na nchọcha a , otu ihe ka ha niile na-arụtụ
aka. N’ ikpeasọmanya na-adapụta mgbe ndị mmadụ
emeghị ihe kwesịrị ka ha mee n’ihi ụjọ, ngarị maọbụ
anyaụkwụ .dg . N’ihi nsogbu a, onye ọbụla e kpesoro
ikpeasọmanya na – anọ na nwute na ndịụ ya niile
maọbụkwanụ site na nke a nwụọ. Na Chinenyeze na
Ugochinyere Nwata , odee ji ndị isiagwa dịgasị na ya bụ
iduuazi were gosi na onye e kpesoro ikpeasọmanya naanọ
na nwute ogologo ndịụ ya niile . Na Mmiri Ọkụ
Eji Egbụ Mbe , odee ji agwa ndị ohi ha na Enyi yiri
zuo ohi , bụ nke e mesiri taa naanị ha ahụhụ ma hapụ
Enyi, na-emeghị ya ihe ọbụla were gosipụta n’onye e
kpesoro ikpeasọmanya na-anọ nwute . Na Mmadụ Ka Na-
Arịa na Ụkpana Okpoko Buuru , odee gosipụtara na
ikpeasọmanya nwere ike ibutere onye e kpesoro ya
ọnwụ . Ihe butegasịrị ikpeasọmanya n’iduuazi ndị a niile,
abụghịị ihe ọzọ karịa na ndị mmadụ e meghị ihe
kwesịrị ka ha mee, mgbe o kwesịrị ,wee ruo mgbe ihe
mebisịrị.
Ihe A chọpụtagasịrị .
Nchọcha a chọpụtara ihe ndị a site n’akwụkwọ
iduuazi e labara anya na ya. N’ ikpeasọmanya nwere
ọtụtụ ihe na-ebute ya dị ka : ego , ngarị, ụjọ ,asị,
anyaukwu na ntajịanya .d.g. N’iduuazi ndị a , ndị e
kpegidechara n’ ikpeasọmanya bụ ndị nọ n’ụzọ zịrị ezi
maọbụ ndị aka ha dị ọcha. Nke a mere ka ha taa
ahụhụ n’ihe ha e metaghị maọbụ ihe ha amaghị isi ya,
bụ nke ha mechara nweta ikpemukwumọtọ n’ ikpeazụ .
Nke a bụ n’ihi na ọ dịghị ihe zoro ezo n’okpuru
anyanwụ . Ihe a maghị taa, a mara ya echi . Ihe ọbụla
zoro ezo ga e mechaa pụta ihe . Ma ọ bụghịi taa , ọ
bụrụ echi .
N’ aka nke ọzọ , ndị mere ka e nwee ọnọdụ a
maọbụ ndị na-ekpegide mmadụ, bụ ndị nnukwu
ntaramahụhụ na-abịara karịa n’oge ikpeazụ. Ọtụtụ bụ ihe
ha metara kpochapụrụ ha na ezinaụlọ ha . Ebe ọtụtụ
n’ime ha bụkwa ihe ha metara kpochapụrụ ọha obodo .
Ụgwụ na nsọpụrụ nke ụfodụ nweburu , bụ nke e
wepukwara . Nke a bụ n’ihi na onye na-eme ihe ọjọọ
na ihe ọjọọ aghaghị izute ya . N’ihi na ọ bụ ihe mmadụ
metara ka eji akwụ ya ụgwọ . Ọzọkwa bụ na ọ bụghịị
naanị ndị mere ihe ọjọọ na aghọrọ mkpụrụ ya , ụmụ ha
na-eso were keta oke n’ihe ọjọọ ahụ . Nke a pụtara na
ahụhụ dịịrị ndị omekome n’ụwa a, dịkwara ha n’ụwa
ọzọ na-abịa . Onye ọbụla kwesịrị ịgbara ihe ọjọọ ọsọ .
Nchịkọta
Nchọcha a , lebara anya n’iduuazi ndị nwere
ikpeasọmanya dịka isiokwu ha maọbụ ndịinisiokwu ha .
Nwanchọcha gbalịrị site n’ileba anya ka ndị odee
iduuazi sịrị jịrị ederede iduuazi ha were na-egbochi
ọnọdụ a . Nchọcha a, gosịrị na ndị odee na – agbalị
n’ebe ụfọdụ dị ka o si gbasata ikpeasọmanya mana o
nwere ebe ndị odee arụbeghị ọrụ pụtara ihe dị ka o
gbasata ihe a ga-eme were belata ikpeasọmanya. Ọ
kachasị ma ọ bụrụ na onye e kpesoro ikpeasọmanya
ewee mechaa chọpụta na aka onye ahụ dị ọcha , ka a
ga-esi mee ndị dị etu a ahụ nwerekwa onwe ha ma ọ
bụrụ na e ji ha eji , site n’ iji ụzọ ọgbaraọhụụ , dịka iji
ndị uwe ojii mee ka onye ahụ nwerekwa onwe ya , dị
ka ọ dị na mba ụwa ndị ọzọ . Nchọcha a na – ekwu na
ndị odee iduuazi Igbo kwesịrị iji iduuazi ha mepee ndị
Igbo anya site n’ime ka ndị Igbo site n’ụzọ dị iche iche
na-atule ihe maọbụ na-elegara ihe na- eme na ndịụ anya
n’ihi na ụwa emepela anya ka ha wee dị ka ndị ogbo
ha nọ na mba ụwa ndị ọzọ.
Mmechi
Ọ dị mkpa ịkọwa na ọ dị ọtụtụ ihe nke a
chọpụtara na nchọcha a. Na ikpeasọmanya nwere ọtụtụ
ihe na-ebute ya . Nke a na-adapụta mgbe ndị mmadụ
e- meghị ihe kwesịrị ka ha mee maọbụ kwuo n’ oge
kwesịrị ekwesi .Ederede nchọcha a, kwesịrị ịbụ ihe a
ga-eṅomi, e nwere olile anya na ọtụtụ ndị odee gaamalitezi
ịdị na- edepụta iduuazi nke isiokwu ya gaabụ
ikpeasọmanya bụ nke ga-enye aka n’ibelata ajọ
ọnọdụ a.Nchọcha a, ga-enye aka n’ịkwalite asụsụ Igbo
ma si ụzọ dị etu a ,bawanye agụmagụ, omenaala na
nkwenye ndị Igbo n’ ebe ọ dị ukwuu.

EDENSIBịA
Chukuezi, A .B. (1988). Akọ bụ ndịụ. lkeja: Longman
Press.
Clark, P. B. (1982). Literature andị Sociology.Birmingham:
Hawap Press.
Culler,A.D. (1961).Poetry andị Criticism. Boston:Houghton
Mifflin Press.
Dobie , A .B . (2009) Theory Into Practice : An
Introduction To Literary Criticism. USA:
Wadsworth press.
Ekegbo, R .N . ( 2005 ). Uwa Onye Na Chi Ya. Awka :
Mabcom Systems Press .
Emenanjọ , N . ( no date ). Utara nti . Ibadan : Evans
Brothers Press .
Epuchie , D.N. na Obichere ,C .N. (2001) .Chinenyeze .
Obosi : Pacific Press
Habib , M .A .R . (2001) . Literary Criticism From Plato To
The Present : An Introduction United
Kingdom : Wiley – Blackwell Press
Hristic ,J. (1977). The Problems of Realism In Modern
Drama. A Journal Of Theory Andị
Interpretation , vol . 7. P . 135.
Ihejirika , O .C . (2008) . Aka Tijie. Obosi : Pacific Press
Imo, O .G . (2009). Nri Uche .Nnewi : Mis-fav Press.
Isola, A. (1978) . The Writer ‘s Art In the Modern
Yoruba Novel. Ph .D Thesis , University Of
Ibadan .
Lawrenson , O . N . na Siwgwood , A. (1971). The
Sociology Of Literature . Londịon: Mac Press.
Mkaanem ,.E . A. (2010). “ The Literature of the people “ :
A critical Appraisal of Selected
Plays since Nigerian Indịependịence In language
andị Literaure In A developing
courtry. Essays in Honour of Professor Besson,
O . A Oluikpe , Anasiudu , B .N.
,Nwaozuzu , G. I. andị Okebalama , C . N. (ed)
Onitsha : Africana – First
press.
Mmadụekwe , J . C .( 1979 ). Nka Okwu .Ikeja : Longman
Press .
Mbah , B . M , Mbah E.E. , Ikeokwu , E.S. ,Okeke ,C . O. ,
Nweze , C N., Ugwuona ,C . M. Na Ndị Otu Ha
(2013) Igbo Adị . Nsuka : University of Nigeria
press
Mohammed , H . (2013,March 27) “.Achebe: Africa ‘s Best
“. Daily Trust . pg56.
Nwadike , I . U . (1990 ). Nri Uche . Owerri : Totan Press
(2005) . Amụmamụ Igbo Kemgbe
1990. A Paper Presented At The Annual
Congress Workshop by The I gbo Studies
Association 21 th – 24 th Sept . 2005.
(2006) . Akọnuche . Obosi : Pacific Press
Nwankwo , I . (2004). Arịrị Nne Kwara . Awka : Penmark
Press. Gibbon Andị Kee Press.
Nwokelue ,R. M . (2010) . Ugochinyere Nwata . Onitsha :
Moble Graphic Press.
Nzeakọ , J . U . T. (1972 ) . Omenaala Igbo . Ikeja :Longman
Press
Ọfomata , C .E . (1999) . Echiche M. Enugu :Format press.
_________ ( 2OO7 ). Ndịezu Ụtọasụsụ Igbo . Enugụ :
Format Press .
Onwudufor , F . O . F. ( 2007 ) . Mmanụ Eji Eri Okwu .
Enugu : Snap Press .
Okeke , C . O .(2012) . Mmadụ Ka A Na – Arịa . Nsuka :
University of Nigeria Press.
Okoye , H. C. (2009) . Ije Ụwa. Enugu: Teo press .
Onyekaonwu ,G . O . (2001) . Ụwa Ntọọ . Ọnitsha :
African – Feb Press.
(1981) . Nwata Rie Awọ . Ọnịtsha :
Varsity Press
Ubesie , T . U. (1975) . Ụkpana Okpoko Buuru . I badan: O
ford University Press.
(1974) .Mmiri Ọkụ Eji Egbu Mbe . Ikeja
Longman Press.
Wolfgang ,I . (1975) “ Ihe Reality Of Fiction : A Functional
Approach To Literature.” A Journal Of Theory
Andị Interpretation .vol. 7. P 7.

 

Mbụrụ Dika O si Metụta Ụmụnwanyị N’ Ejije
Onyekaọnwụ
Nsolibe, Obiageli Theresa (PhD)
Ngalaba Lịngwistiks na Igbo
Mahadum Chukwuemeka Odumegwu Ojukwu
Igbariam
+234(0)8035795591
Ndịubanye
Kemgbe ụwa, a na- ahụta ụmụnwaanyi dịka ndịi nwere ihe
jikọrọ ha na ekere. E zipụtara nke a n’ ụzọ di icheiche dịka
n’okwu ụfọdu a na- ekwu. Imaatụ Ala bụ Nne (mother earth).
Iji maaatụ mbụrụ, a na-asị, “Ọhịa a babeghị aba” (Virgin
forest). Nke a na-egosi nwaanyị na- eche ka a bịa were ihe dị
n’ime ya, nwaanyị nke nwoke emetụbeghị aka. N’ọhaobodo
(society), a na-elegakwara ụmụnwaanyị anya ka ndịi ha na ihe
ndịi a na- ahụ anya ma metụ aka (physical) gbasara ndịụ n’
ụwa nwere ihe jikọrọ ha. Ọrụ ụmụnwaanyị mgbe niile
dịketara ekere. Ọru ha na-agba gburugburu ihe ndịi ahụ
mmadụ chọrọ na ndịụ dịka nri, mmekọ edina, idebe ebe niile
ọcha, ilekọta ụmụaka na ndịi ahụ esighị ike anya. Ọ bụ ọrụ
ụmụnwaanyị ilekọta ndịụ ezinụụlọ anya kwa ụbọchị. Nke a
na- enye ndịi nwoke ohere ịpụ ma baa n’ime ụwa, mepụta
usoro a na- agbaso ele ekere anya, tinyere ndịi mmadụ nọ
n’ụwa. Ha jechaa, ha alọta n’ezinụụlọ dị nkwadebe na-eche
ha.
Akụkọ kọrọ na ụmụnwaanyi enweghị ike ọbụla n’iro n’ụwa,
na n’ebe a na- emebe iwu. N’ ụzọ omenaala, ihe ọbụla e ji
echiche na ime mmụọ eme abụghịị maka ụmunwaanyị niihi
ka ọhaobodo si ahụta ha nakwa ka mmụọ na ekere si were ha.
Ọtụtụ oge, ụmụnwaanyị enweghị nke ha na-etinye , dịka
ekere, mana taa, ihe ọmụmụ gbasara ndịụ na gburugburu ya
(ecology), kwuuru ụwa na mmadụ na mmekọrịta ha na
gburugburu ha; na otu lebara anya n’ihe jikọrọ mmegide
ekere na ịghọgbu ụmụnwaanyị (Ecofeminism) na-eme ka ha
ghọta isi njikọta mmegide, ụzọ ekwenyezighị na ya na
mgbanwe ọnọdụ ụmụnwaanyị (Plant, 1980).
Onyea a kpọrọ Plant sịrị na ọtụtụ mgbe ndịi nwoke na-ekwu
okwu maọbụ na-ede ihe maọbụ abụ abụ maka ihe ma ihe ha
na- ekwu maọbụ ede maọbụ abụ maka ya bụ nwaanyị. Mgbe
ụfọdụ ha na-eme nke a n’iji nkaasụsụ a bụ mbụrụ. Mgbe
ụfọdụ, o nwere ike ịbụ nwaanyị ha chọrọ ka ya na ha nwee
mmekọ edịna maọbụ nwaanyị hadinarala ma ha achọghịzị ya.
Oge ụfọdụ, ha na-eme ihe ndịi a iji gosị na ụmụnwaanyị
ekwsịghị ntụkwasị obi. Mana, ha achọghị ikwuwa okwu ahụ
ọnụ niihi na ha mee ọtu ahu na o ga-ebụtere ha nsogbu. Ha
kwuo okwu ahụ gbowam a sị na ha kpọrọ ụmụnwaanyị asi,
maọbụ ndịi nwaanyị ga- atakarị maọbụ kparịa ha.
Ndịi nwoke na-eji mbụrụ were kwuo, dee, maọbụ, gụọ ihe
ọbụla masịrị ha adịchaghị mma maka ụmụnwaanyị
n’ọhaobodo ma dobe ahụ ka ọ bụghịị maka ụmụnwaanyị ka
ha na-ekwu, ede maọbụ agụ.
Ụmụnwoke hụrụ iji mbụrụ me ihe n’ anya niihi na ọ na-eme
ha ka ọ dịka ha dị nkọ ma jirikwa nwayọ n’ụzọ nzuzo ezipụta
ihe ha chọrọ.
Nnyocha Agụmagụ
Mbụrụ bụ nkaasụsụ dabara n’otu n’ime atụmatụokwu e nwere
n’asụsụ Igbo. Ọ bụ ụdị atụmatụokwu na-eji ikwu ihe ọzọ were
akọwa ihe ọzọ ka o were ji ụzọ nka kọwaa ihe ahụ. O nwere
ike gosi nke a nke ọma maọbụ gosi ebe ihe abụọ ahụ (ihe o ji
kọwa ihe na ihe ọ na-akọwa) siri yite ọnwe ha n’echiche
n’abụghịi ka ha di n’ọdịdị. N’ejije Shakespear a kpọrọ As You
Like It, ọ siri na ụwa bụ nkwago ebe a na- emepụta ejije, ma
ndịi nwoke ma ndịi nwaanyị nọ na ya bụ ndịi na-eme ejije
ahụ. Ọ sighị na ụwa ‘dịka’ kama ọ sịrị na ọ “bụ”.
Kjtracy (2016) sịrị na, mbụrụ na amamihe omenaala nwere
njikọ n’ụdị na amamihe omenaala na asụsụ dị mkpa na nghọta
na iji mbụrụ kwu maọbụ de “ihe”. Ihe kjtracy kwuuru bụ
eziokwu maka na n’ asụsụ ndị nakwa omenaala ndịi ka
mbụrụ ha na-ezipụta. Ndịi Igbo kwuru okwu sị na nkụ dị na
mba na-eghere mba nri. Nke a gosịrị na ọ bụ ihe dị be ndịi ka
ha ji ebi ndịụ ha. O nwere mbụrụ nke bụ iji echiche di n’otu
ihe were gosị echiche dị n’ihe ọzọ dị iche. A na- ahụkari nke a
ebe e nwere ihe nwere karịa otu nghọta. Ịmaatụ, a sị, “Ị
gbagotara taa”, maọbụ “Mmụọ, gị rigotarana, ana- ekwu maka
akụkụ ihe mana dịka mbụrụ ha bụ n’okwu ndịi a, ha na- arụtụ
aka n’inwe anụrị’, maọbụ “ịga n’ihu”.
Ọuinn (1984) sịrị na mbụrụ na-eme ka ọmụmụ ihe na-atọ ụtọ.
Ọ sị, “ịmụ ihe ebe ọ dị mfe na-amasị mmadụ, ma
mkpụrụokwu ga na-egosi ihe. Ya bụ na mkpụrụokwu ndịi naetinye
mmụta n’ime anyị bụ ha na-aka atọ ụtọ”. Ihe a na-ekwu
bụ na iji mbụrụ ede maọbụ egosi ihe na-eme ka ịmụta ihe ahụ
a na-ekwu maọbụ ede dị mfe na nghọta maọbụ mmụta.
Na nkọwa nke ha, McCorkle na Mills (1992) sịrị na mbụrụ bụ
atụmatụokwu ebe e ji mkpụrụokwu maọbụ nkebiokwu naekwu
maka otu ihe atụnyere ihe ọzọ, si na ntụnyere a, a naezipụta
myiri dị na ha. Ha kọwara na ka mbụrụ si ezipụta ọrụ
ya bụ na ọ na-asị na ‘A’ bụ ‘B’. Mbụrụ dịka ha si kwu bụ otu
nnukwu atụmatụokwu e ji egosi mmetụta na mmụọ n’ime
mmadụ. Ọ na-enyere anyị aka ịkọwapụta ihe tara akpụ n’ụzọ
dị mfe ma doo anya. N’ịga n’ihu, ha sịrị na mbụrụ bụ ụzọ
kacha ire n’iji mkpụrụokwu ole na ole kwuo maọbụ dee
mmekọrịta anyị. Ọzọ, ha sịrị na ọ bụ mbụrụ na-eme ka
mmereeme chawapụ ma daa ọnụ otu ọ na- agaghị adị mfe iji
okwu nkịtị zipụta. N’ịgbakwụnye nke ha, Lakoff na Johnson
(1989) na nrụrịta ụka maka mbụrụ ekwuola na mbụrụ bụ isi
sekpụ ntị n’usoro echem echiche mmadụ. Ha gara n’ihu
kọwaa na mbụrụ abụghịị naanị iji gosi usoro abụ nke naenyere
anyị aka na mmekọrịta maka ihe na-eme n’ọhaobodo
kama na ọ na- enyekwa aka hazie usoro ọdịdị echiche anyị
maka mmereme (reality) n’ọhaobodo.
Ndịi ọkachamara n’ihe gbasara mmekọrịta n’ọhaobodo naelegara
mbụrụ na- ekwu maka mmekọrịta anya n’ ụzọ atọ.
Nke mbụ, ha nyochara mbụrụ nke ndịi mmekọrịta n’ὸtù were
kọwaa mmekọrịta ha. Nke abụọ, ha nyochara mbụrụ
mmekọrịta nke ndịi nnyocha na ndịi nkọwa maka isiokwu nke
anabatabeghị nkọwa ha (theorists) na- amụ maka mmekọrịta.
Nke atọ, ha ji mbụrụ mmekọrịta dịka ihe na-enye aka n’iweta
mgbanwe agwa n’ezinaụlọ.
Ụfọdụ ụmụakwụkwọ (scholars) etinyela anya n’otu ime ihe,
mmetụta n’ahụ na mmekọrịta mmadụ na ibe ya bụ ịhụnanya
(love). Zoltan (1988), ebe o mere amụmamụ n’uju nyochara
ụzọ ndịi maarala ndịi bekee ahụ ha si ekwu okwu gbasara
ịhụnanya were chọpụta na e nwere ihe ruru mbụrụ iri atọ na
isii na-ekwu maka ịhụnanya nke gụnyere; ịhụnanya dịka
njem (Anyị nọzị n’ụzọ gbara mkpị-“cross road”); ịhụnanya dị
ka ihe nchawapụta (na-emetụta mmadụ “there were sparks);
ịhụnanya dịka ngwa nri (na-edozi ahụ;- I can’t live without
him); ịhụnanya dịka ihe na-ekpo ahụ ọkụ- (“she set my heart
on fire”). Ịhụnanya dịka ọnya na-ama mmadụ (“he fell for her
look, line andị sinker”) ihunanya dịka ọrịa ( “He is love
sick”).
Ndịi ọmụmụ ndịi ọzọ enyochaala mbụrụ nke ndị mmekọrịta
iji nweta ụdị ihe ndịi mmadu hụgarala. Iji maa atu, e nwere
ike ịkọwa mbụrụ ndịi kwurula gbasara nsogbu ha na
mmekọrịta (McCorkle na Mills, 1992), mbụrụ nchipịa
ụmụnwaanyi maka mmegide ha n’ezinaụlọ (Eisikovitz &
Buchbindịer, 1999), mbụrụ ndịi nsoli maka agamnihu
mmekọrịta (Baụter, 1992), na mbụrụ maka ndịi na-emekọbu
niihi mbibi mmekọrịta (Owen, 1993).
Ewing (2009) sịrị na ụfọdụ n’ime ndịi dere Akwụkwọ Nsọ ji
mbụrụ ụmụnwaanyị nọ dị na-achọ dị na ụmụnwaanyị akwụna
ndị akparamaagwa akwamiko ha buteere ntaramaahụhụ
mkparị maka njọ ha gosi mpaghara be ndịi (dịka Babylon,
Jerusalem na ochie mba Israel). N’ụdị mbụrụ ndịi a, a hụtara
ụmụnwaanyị ka ndịi emegidere n’ụzọ ịkwasa ha iko dịka ịta
ha ahụhụ maka njọ akwamiko ha mere. Mbụrụ ndịi a ka
Ewing sịrị na ọ na-egosi ahụhụ so omume ọjọọ na ịda iwu
ekpemekpe. A hụrụ mbụrụ ndịi a n’ akwụkwọ Hosea,
Jeremiah na Ezekiel. Mbụrụ a gosiri Izrel dịka nwaanyị nọ na
di achọ di nke e busoro agha ebe ọ dị ukwu ‘bụ’ arụ ịkwasa
nwoke ọzọ abụghịị di ya iko. Nwaanyị a bụ Izrel ka di ya jụrụ
ịlụzị ya ji ihe gbasara mmekọ edịna were menye ya ihere
n’ihu. N’ụzọ doro anya kpọmkwem na mbụrụ ndịi a nwunye
Izrel ka (1) a napụrụ ọkwa o jiri bụrụ nwunye (Hosea 2.2:
Jeremiah 3.8); (2) e kewara ya na di ya ma napụ ya ihe niile e
ji elebụ ya anya. (Hosea 2:39; Ezekiel, 16:39); (3) a tara ya
ahụhụ maka njọ ịnọ na di achọ di site n’ịgba ya ọtọ n’ihu
ọha/imebọ ya n’ụdị mmekọ edina. (Hosea, 2:3, 10; Jeremiah,
13:26; Ezekiel, 16:37).
A hụkwara mbụrụ n’ agba ochie na Baịbụl n’ akwụkwọ
Mkpughe, isi nke iri na asaa, amo okwu nke isii (Revelation
17:6, NRSV). N’ebe a, a kpọrọ obodo Babylon Nnukwu Nne
akwụna na arụ na-eme n’ụwa(17:15) nke ndịi iro ya bibiri,
ndịi gbara ya ọtọ, gbuo, mụọ ọkụ ma rie ya (17:16) site
n’iwere Babylon kpọọ Rome bụ akwụna, odee jikọrọ mbụrụ
na amụma mbụrụ dịka ndị amụma siri sie ọnwụ si na njọ
akwamiko megide Chineke nke Izrel butere ibuso Babylon
agha. Mkpughe tụgharịrị mbụrụ nke mbụ dịka ọ dị n’
akwụkwọ ndị Amụma. Ndịi Amụma gosipụtara Izrel dịka
akwụna ebe Mkpughe gosịrị Izrel/Jerusalem dịka akwụna.
Mkpughe gosịrị akwụna dịka obodo Rome, ọ bụghịị
Jerusalem. E gosịrị ochie obodo Jerusalem dịka odobo ihe
ọjọọ, mbibi na arụ ma e jiri ya tụnyere “Jerusalem ọhụụ”
(Rev. 21:2). Ugbo a, a na- egosi “Jerusalem ọhụụ” dịka obodo
nsọ na ebe ihe na-aga n’ihu. Ihe e ji megharịa mbụrụ a bụ ka e
were dọọ ndịi mmadụ aka na ntị ka ha ghara ịgabiga ihe Izrel
gabigara oge e busoro Babylon agha. Ọ kpọrọ ndịi na-eso ụzọ
kraịst ka ha “si na Rome pụta” hapụ iketa oke na
ntaramaahụhụ ha” (Rev. 18:4). Ya bụ ebe akwụkwọ amụma ji
mbụrụ wee zipụtasie ike na Izrel kwesịrị ka ha taa ahụhụ
maka ịbụ akwụna, Akwụkwọ Mkpughe ọhụụ (Revelation) naakpọ
oku ka e si n’ụzọ dị ọtu a pụta e wee gbalahụ
ntaramaahụhụ dịka Izrel si taa ahụhụ.
Mgbagha so mbụrụ ndịi a. Ndịi na- ekwuchitere ụmụnwaanyi
(feminists) sị na mbụrụ ndịi a gosịrị ịkwa nwaanyị iko n’ike
makana ha gbakwasara ụkwụ na mmegide na ejighị nwaanyị
kpọrọ ihe. A hụtaghị ụmụnwaanyị ka mmadụ. Marla Selvidge
chịkọtara ka o si metụta ndịi a na- ekwuchitere ụmụnwaanyị.
Ọ sịrị na mbụrụ gosipụtara ụmụnwaanyị dịka ndịi a na- eji ajọ
obi ata ahụhụ maọbụ were ike site n’iji asụsụ were ahụ ha na
ọdịdị ha dịka mbụrụ maka ihe ndị na- achọ imegide odee
(Selvidge 275). Mgbakọ na nzukọ ihe ọnụ ndị a naekwuchitere
ụmụnwaanyị na-ekwu bụ na mbụrụ ndị a naakwadọ
ịkwasa ụmụnwaanyị ịkọ n’ike (Newsom, 381).
Echiche ha gbaghara ihe ndịi odee na-ahụta mbụrụ na ọnọdụ
ụmụnwaanyị na nke metụtara ha na ya dịka nka edemede na e
nweghị echiche ọzọ ha were ya ka ọ bụrụ.
Ichịkọta ike mbụrụ na-akpa bụ ịsị na mkpụrụokwu dị mkpa.
Mkpụrụokwu na-arụ ọrụ site n’ ịrụtụ ihe ndịi ọzọ dị
n’ahịrịokwu ahụ aka n’abụghịị na nke onwe ha naanị. Ike
mkpụrụokwu na-akpa dị mkpa karịchaa dịka o si metụta ọrụ
mbụrụ maka na ọ bụ ike ahụ na-enye mbụrụ ike. Iji maa atụ, e
nwere mmadụ atọ, ụmụnwoke abụọ na ọtu nwaanyị. Nke
nwaanyị buru ibu. Ibu ya amasịghị otu n’ime ụmụnwoke
abụọ ahụ. Nke ibu nke nwaanyị ahụ amasịghị were na- agwa
nke nwoke nke ọzọ sị ya “nwaanyị ahụ bụ ehi”. Onye nke
nwoke ahụ ọ na-agwa na- atụgharị na ọ bụ ehi n’uche ya. Nke
mbụ bụ na ehi bụ nnukwu anụmanụ, ọzọ bụ na mgbe niile ọ
na-ata ahịhịa gosi na ọ na-eri oke nri na-enweghị ihe ọzọ ọ naarụ,
pụtara na ọ dị ngana. Nke a mere na ọ ga-ahụ nke
nwaanyị ahụ ka onye dị ngana ma na-eri sọ nri. O zipụtara
enweghị mmasị nke nwoke ahụ sịrị na nke nwaanyị ahụ bụ
ehi n’ebe nke nwaanyị ahụ nọ. Ugbu a, e werela mmadụ
tụnyere anụmanụ bụ ihe abụọ dị icheiche.
Niihina ndịi be anyị bụ ndịi na-ebuli ọnọdụ ndịi nwoke elu ma
buda ọnọdụ ndịi nwaanyị dịka ndịi nọ n’okpuru ha nakwa ndịi
ihe niile ndịi nwaanyị na-eme bụ ihe kwesịrị ịbụ maka di ha
na ezinaụlọ ha, mbụrụ ọbụla gbasara nwaanyị ọtụtụ oge, naagbaso
usoro obibi ndịụ ha. Anyị ga-eleba anya na mbụrụ
ọbụla gbasara nwaanyị nke ọtụtụ oge na-agbaso usoro obibi
ndịụ ha. Anyị ga-eleba anya na mbụrụ gbasara ụmụnwaanyị dị
ka ọ dị n’ akwụkwọ ejije ndịi a họọrọ nke Goddy
Onyekaọnwụ dere bụ Nwata Rie Awọ (NRA) (1987), Ọku Ụzụ
Daa Ibube (ỌỤDI) (1982), Ejiri Mara Ngwugwu
(EMN)(1986), Ụwa Ntọọọ (ỤN)(1986), na Ọkụ Ghara Ite
(ỌGHI)(1988).
Mbụrụ Gbasara Ụmụnwaanyị N’Akwụkwọ Ejije Ndịi A
Họọrọ
Atụmatụokwu mbụrụ bụ otu n’ime nkaasụsụ nke naagbakwasa
ụkwụ na ka okwu e kwuru si metụ mmadụ nakwa
mpụtara ya n’ abụghịị ka e si hazi okwu ndịi ahụ. Ọ na- egosi
echiche karịa ihe e kwuru, e dere, nke na- eme ka onye naege
ihe e kwuru maọbụ onye na-agụ ihe e dere nwee nghọta
ya site n’ihe ọ hụrụla nakwa site n’omenaala ha.
Mbụrụ nwere ndị na-egosi na ọ na-ekwu gbasara nwaanyị ma
nwekwa ndịi na- ekwu gbasara nwoke. A bịa na ndịi gbasara
nwaanyị, ọ nwere ike bụrụ ihe na- ezipụta nwaanyị maọbụ
echiche na-egosipụta nwaanyị. Ọnọdụ ụmụnwaanyị n’
ọhaobodo nakwa n’ezinuụlọ bụ nke a na- ezipụta na mbụrụ
site na ka ha si enyere ezinaụlọ ha nakwa ọhaobodo ha aka
inweta ezumike, ndịụmọdụ, ileru anya, ịhụnanya, enyemaka,
alo na nchekwa. Ka ụmụnwoke si ahụta ụmụnwaanyi dịka
ndịi bụ ihe onwunwe ha nakwa ndịi e kwesịrị ịna-ahụ anya
ma agaghị na-anụ olu ha bụcha ihe ndịi na-apụta ihe na mbụrụ
gbasara ụmụnwaanyị.
E lee anya na mbụrụ dịka ọ dị n’akwụkwọ ejije ise a họọrọ
nke Onyekaọnwụ dere bụ Nwata Rie Awọ (NRA), Ọkụ Ụzụ
Daa Ibube (OUDI). Ọkụ Ghara Ite (OGHI), Ụwa Ntọọọ (ỤN)
na Eriri Mara Ngwugwu (EMN), a ga- ahụta mbụrụ ndị
zipụtara ọnọdụ ụmụnwaanyị dị ka anyị zipụtara.
Mburu Gbasara ụmụnwaanyị n’ Ejije Nwata Rie Awọ
(NRA)
E nwere mbụrụ nke sịrị “kemukemu m na- anụ maka ebe
Obiọma gbagara mere na “ogodo adịkwaghị ebe e jebere ya”
(37) Mbụrụ nke a na- egosi ileru anya maka na ọ bụ Ụdụehi
tọrọ ntị n’ala ma lerụkwa anya ala were chọpụta ebe nwa ha
nwaanyị bụ Obiọma hapụrụ ụlọ ha gbaga. Obiọma gbapụrụ
mgbe Anene na ndịi be ha bịara ịlụ ya ụnyaahụ niihi na ọ
chọzịghị ịlụ Anene. Ọ bụ Ụdụehi nụtara na ọ bụ be Awọrọ,
ọkamgba ndị Amangwu nke Obiọma nwa ha chọrọ ka ọ lụọ
ya ka ọ gbagara. Ụdụehi jizi nwayọ na-agwa Okwukọgụ di ya
ma bụrụ nna Obiọma ka o wetulata obi n’oke iwe ji ya maka
omume nwa ha mere ka ọ ghara iji iwe mebie ihe. Na mbụrụ
a, okwu gosiri na ọ gbasara nwaanyị bụ “ọgọdọ” niihi na ọ bụ
ụmụnwaanyị ka e ji ije/ịma ọgọdọ mara. A hụtakwara na NRA
(38) ebe Ụdụehi na-enye Okwukọgụ di ya ndịụmọdụ ka o
nwee ndịidi ka ha chere mara ihe ga-esi na mgbaso nwa ha
Obiọma gbasoro Awọrọ pụta. Ọ sịrị Okwukọgụ, “Nna m
ukwu, okwu a abụkwanụghị ihe a ga-arụwara ọgọdọ, otụtụ
okwu adịghị ya. Ihe dị na ya bụ: ọ dị ha bụ oturu mma, ha
eturu, ọ dịghị ha mma, ha etupụ”. Ụdụehi na- agwa di ya ka
ha chere, ọ bụrụ na Awọrọ bịa kweta ịlụ Obioma, ha anara ya
mmanya nụọ mana ọ bụrụ na ọ chọghị ịlụ ya, ọ kpọlatara ha
nwa ha na o nweghi nnukwu nsogbu dị n’okwu ahụ. Obi
adịghị Okwukọgụ mma niihi na ọ bụghịị nwaanyị na-eje ka
nwoke bịa lụwa ya dịka omenaala anyị siri dị kama ọ bụ
nwoke na-achọje nwaanyị ka ọ lụwa ya. Ọ bụ ihe ihere
nwaanyị ịgbaso nwoke. Nke a bụ nwaanyị ịkpụ ugwu ya na
ndịi be ha n’ala. O bụkwa ọgọdọ gosiri na mbụrụ a gbasara
nwaanyị Ọzọ, “Nna m ukwu” gosikwara nwaanyị niihi na ọ
na- enye di ya nsopụrụ ma na-ahụta ya ka onye nwe ya. Na
mbụrụ nke a sịrị, “anyi bụ nnukwu olulu, ndịi ọgọ anyị ga naamachi
anyị amachi (NRA.46) gosiri nwaanyị maka e kwuwe
maka ‘ọgọ’, ọ na- egosi na a na-ekwu gbasara ụmụnwaanyị
niihi na a na- ewere ya na ọ bụ ụmụnwaanyị na-aka eri uru si
n’aka ọgọ abịa. Ọ bụ ụmụnwaanyị na-aga ọmụgwọ ebe “ọgọ”
ha nwoke na-elekọta ha anya nke ọma ma zụọrọ ha ọtụtụ
ngwa ha ji ele ndịụ anya. A na-ahụta ụmụnwoke dịka ndị
na-esi na-aka ndịi “ọgọ” ha enweta naani mmanya ọkụ. Ọ bụ
Obiukwu, okenye n’ụmụnna Okwukọgụ kwuru mbụrụ a mgbe
ọ na-agọ ọfọ ọjị ka Awọrọ na ndịi be ha bịara ime ihe n’isi
Obioma. O ji mbụrụ a chetara ha na onye bịara lụrụ nwa
nwaanyị mmadụ nwere ihe maọbụ uru ndịi ọ bịara lụrụ nwa
ha kwesịrị ịna-enweta n’aka ya. Ọ ga na-enye ndị ọgọ ya ihe
mgbe nịịle tụmadụ ọgọ ya nwaanyị.
Mbụrụ Gbasara Ụmụ Nwaanyi N’ Ejije Ọkụ Ụzụ Daa
Ibube
N’ỌỤDI, e nwere mbụrụ ndịi na- ezipụta nwaanyị. Mbụrụ dị
n’ihu akwụkwọ nke asatọ (8) sịrị, “ma bekee abịa nyụtọsichaa
ala Isuebu. Ugbu a ihe ha nyụrụ esiwela”. N’ebe n’okwu
mmalite ka Ugodibịa kwuru nke a mgbe ọ na- ekpesa na
obodo ha na- echekwa ha ka ndịi Bekee batara, ya bụ, ala
Isuebu, bịa mebisie omenaala ha. Nke a butere nnukwu
nsogbu dịka ọnwụ sitere n’ọke egbe eluigwe, igbu ndịi
mmadụ aghara aghara n’ala Isuebu, oke mmiri ozuzo na
mmiri so ya ebusasịchaala ụlọ mmadụ, bọsịchaa ihe a kọrọ
n’ugbo. Bekee kwụsịrị ndịi Isuebu ime omenaala ha dịka ịtụfụ
ụmụ ejima n’ ajọ ọhia na ime ka nne ha mere arụ site n’imụ
ejima, pụọ n’ala Isuebu afọ atọ. Ọzọ, ha kwụsịrị ndị Isuebu
ibufu onye toro afọ n’ajọ ọhịa. Okwu gosiri na mbụrụ nke a
metụtara nwaanyị bụ “ala” maka na ‘ala’ ka a hụtara ka “chi”
na- enye ndịụ, ọmụmụ ma na-emekwa ka a na-enweta ihe
akụnaụba. E kwuwe okwu ọmụmụ na ndịụ, e kwuwe maka
nwaanyị niihi na ọ bụ ha na-amụ ọmụmụ. Mbụrụ nke a hụtara
nwaanyị dịka ihe dị nnukwu mkpa niihi na ọ bụ n’aka ha ka
ọmụmụ na ndịụ si abịa.
“Ụmụntakịrị agbọchaala ahaba “nrị ewu” bụ mbụrụ ọzọ dị
n’ỌỤDI gbasara nwaanyị. Mgbe ọbụla e kwutere maka
imekọba ihe oriri, e cheta nwaanyị maka na ọ bụ ọrụ ha
imeọba ihe oriri iji zụ maọbụ mmadụ maọbụ anụ ụlọ. Eze
Ọmaliko kwuru mbụrụ a mgbe ọ na-eche ndịi be ha ọ kpọrọ
oku ka ha bịa. Ọ na- akpọ ha oku a iji gwa ha na nsogbu dị
niihi akụkọ ihe ndịi Bekee mere gbasara ndịi mere arụ ha
bufere n’ajọ ọhịa. Ndịi Bekee gara n’ajọ ọhịa ebe ndịi Isuebu
tụfuru ụmụ ejima Onyemaizu na Mgbọgọ nwunye ya na
Ekweribe afọ toro ga kpokọrọ ha, ma na-akwado ịbịa kpụkọrọ
ndịi niile aka ha dị n’ibufu ndị a n’ ajọ ọhịa. Ihe o jiri kwuo
mbụrụ ahụ bụ igosi na ndịi Bekee na- awa anya, na ha anaghịị
atụ egwu maọbụ na ha enwegị nsọpụrụ n’ebe omenaala ha dị
nakwa ikwu okwu ịbịa kpụrụ ndị meere onwe ha ihe. Ọ bụ
eziokwu na Bekee nyere ha iwu sị emezịla ya. Mbụrụ a naegosi
na ndịi Bekee emetaghị ihe ha mere bụ ije kpọkọrọ ndịi
ha bufuru n’ajọ ọhịa iji meda ala obi ka iwe ya kwụsị. Mbụrụ
nke mbụ a na-egosi ụdị uchu ụmụnwaanyị na-adị n’ịchọ ihe
oriri ha ji azụ ma mmadu ma anụ ụlọ ha. Mbụrụ ọzọ batara
n’akwụkwọ a gbasara ụmụnwaanyị bụ nke sịrị, “ọgọdọ
adịkwaghị ebe a rụnyere ya” (30) Ọ bụkwa Eze Ọmaliko
kwuru nke a mgbe ọ na- agwazị ndịi ọ kpọrọ oku ihe ndịi
Bekee ka e mee gbasara ndịi ha bufuru n’ajọ ọhịa. Ndịi Bekee
ziri ka e buga ha niile n’ụlọọgwụ. Ozi Eze Ọmaliko
nwetakwara na-ekwu na iwe ndịi Bekee dị ọkụ, na ya nụrụ na
ha bụ ndịi Isuebu ga-aba na nnukwu nsogbu. Ọ bụ nke a mere
o jiri were mbụrụ a kwuo okwu sị na Ọgọdọ adịkwaghị ebe ha
rụnyere ya. Ala ha, ha chọrọ imeda obi ka nsogbu ha kwụsị
na-achọ ibutere ha nsogbu. Ihe rụtụrụ aka n’ ụmụnwaanyị na
mbụrụ a bụ “ọgọdọ”.
Mbụrụ Gbasara Ụmụnwaanyi N’Ejije Ọkụ Ghara Ite
“Ya bụ ọ mara ajụ na- ajụ nne ya ma ụgbọgụrụ ọ na-amị
anyụ” bụ otu n’ime mbụrụ dị n’ỌGHI (12). Nke bụ ụsa
Akụebuo nyere Ụkpaabi mgbe Ụkpaabi jụrụ ya ihe ya ga-eme
were si n’ụbịam pụta. Ọ gwara ya otu a niihi na ọ gwabuola
Ụkpaabi ka ọ bịa banye n’otu nzuzo a na- akpọ Oduma ka ọ
bụrụ ọgaranya. Mana obi akachaghị Ụkpaabi ịbanye n’otu
nzuzo a. Ọ na- atụgharị uche na ya ma na-ele anya ka ọ mara
ma Chineke ọ ga-agbanwere ya ọnọdụ. Ma ihe isi ike ekweghị
ya mara ihe ọ na-eme. Ọnọdụ a mere ka Akụebuo na-enye ya
nsogbu, na-asị ya na ọ bụ ya bụ Ụkpaabi ji onwe ya. Ihe
mbụrụ a ji gbasata nwaanyị bụ na okwụ ndịi zipụtara mbụrụ a
metụtara ụmụnwaanyị. Okwu ndịi ahụ bụ “nne”, na
“ụgbọgụrụ na- amị anyụ”.
Ọ bụ akụkụ ubi bụ nwunye na-amị mkpụrụ, ọ bụghịị oke.
Mbụrụ nke a bụ alo kama na ọ bụ nwoke na-atụnyere ya
nwoke ibe ya mana onye na- atụnyere ibe ya alo rụtụrụ
nwaanyị aka dịka ndị na-amarachaa ihe na-eme ka ọ bụ na ha
amaghị. Nke a na-egosi nleda anya a na-eleda ụmụnwaanyị
nakwa ịhụta ha ka ndị nzuzu.
Mbụrụ ọzọ dị n’ihu akwụkwọ nke iri (10) bụ nke sịrị, “chi
ofufo na-efotara ibe m mma, ma na mụ onwe m, o fogbuola
m”. Ọ bụ Ụkpaabi na-ekwuru onwe ya nke a mgbe o si n’ụra
teta na chio ofufo. Ọ bụ ọnọdụ ụbịam ya ka ọ na-ekwuru
onwe ya. Ọ na-asị na “chi ọfụfọ” na-eweta ihe ọma bụ ụbịam
na e nweghị ụzọ isi na ya pụta ka ọ na- efotara ya bụ Ụkpaabi
ma na- efotara ndị ọzọ ihe ọma. Ebe o si rụtụ nwaanyị aka
n’agbanyeghị na ọ bụ ọnwe ya ka ọ na-agwa bụ na ọ kpọturu
“chi ofufo” aha. A na- ahụta “chi ofufo” ka nwa ọhụrụ
ụnyaahụ na abali sọ ya mụtara. Ọ bụ nwaanyị na- amụ nwa. Ọ
gosiri nleda anya na ahụtaghị nwaanyi ka onye na-eweta ezi
ihe na mbụrụ a. N’ihu akwụkwọ a nke iri ise na abụọ (52),
Ụkpaabi nọ na-ekwuru onwe ya ka ụwa si dịrị ya. Ọ bụ ebe
ahụ ka o webatara mbụrụ nke sịrị, “Ụkpaabi na ajọ chi”. Ọ bụ
onye ajọ chi biri nne ya ọma, ọ dị ime”. Ọ na-ekwu nke a
mgbe omeerela afọ ise o ji si obodo ha gbalaa ọsọ ndịụ na
Kakandịa ma biri be Dunu Okpokiri. Dunu Okpkiri nyere ya
ala ebe ọ ga-arụ ụlọ ka ọ bierela afọ ise n’ụlọ ya. Mana otu
nwoke a na-akpọ Ichie Igirigi bịara zọwa ala ahụ Duru
Okpokiri nyere Ụkpaabi sị na ọ bụ nke ya. Nke a mere na a
ga-aṅụrụ ala ahụ iyi. Ụdị ihe a mere ka Ụkpaabi bidokwa
kwawa akwa ụwa ya, na-echeta na ya banyere otu nzuzo were
maka ya gbuo ezi nwunye ya bụ Ugodiya na afo ime ma ọ
dịghị ego ya nwere. Nke a mere ka o kwuo na ya anọzịghị
n’otu nzuzo a. Ndịi otu nzuzo a chọrọ igbu ya dịka Maazị
Ọkagbuo gbaara ya ama, o were dụrụ nwaanyị ọzọ ọ lụrụ na
otu nwa nwaanyị ha mụtara gbalaa Kakandịa. Ihe isi ike ka
jikwa ya aka ma onye o bi n’ ụlọ ya chọrọ inyere ya aka nke
butere nsogbu ịzọ ala o nyere ya. Ọ bụ Ụkpaabi bụ nwoke
kwuru mbụrụ a mana ọ gbasara nwaanyị niihi na ọ kpọrọ
‘nne’ na “ịdị ime” aha. Ihe ndịi a na-arụtụ nwaanyị aka. A
hụtara nwaanyị na mbụrụ a ka onye na-ebutere nwoke chi
ọjọọ.
Mbụrụ Gbasara Ụmụnwaanyi N’Ejije Ụwa Ntọọọ
E nwere mbụrụ ndịi dị n’ejije UN na-arụtụkwa ụmụnwaanyị
aka. N’ ihu akwụkwọ nke iri atọ na abụọ (32), mbụrụ dị na ya
sịrị. “unu ahụla na nwata a bụ obu igu anụghị ihe na ntị.”
Onyeisi ụmụada na be Ebubedike nke nwụrụ anwụ bụ di
Ọnụkwube kwuru nke a ka ha na Ọnụkwube, nwunye nwanne
ha nwoke na-agbarị. Ọnụkwube na-akwado ịla be nna ya ka o
were lụgharịa dị ka Ebubedike dị ya nwụchara n’agbanyeghị
na Ebubedike gwara ya ka ọ hapụ ịla ma nọrọ ledo nwa ha
anya tupu ọ nwụọ. N’ala Igbo, ọ bụ ụmụada na-edozi ọkwu
tara akpụ depụtara na be nna ha. Ọ bụ ha na-eme ka isi jụọ
nwaanyị ọbụla a na-alụ na be nna ha na-enye nsogbu oyi. Ha
na-agwakwa nwanne ha nwoke anaghịị akpazi agwa ka o
mewe ezi ihe. Ha bịara be Ebubedike ịkwụsị Ọnụkwube ịla be
nna ya mana, Ọnụkwube ekweghị n’ihe ha gwara ya. Ọ bụ
ekweghị ekwe Ọnụkwube mere onyeisi ụmụada ha jiri tinye
mbụrụ a n’okwu ọ na- agwa ụmụada ibe ya maka agwa
Ọnụkwube. Ihe mbụrụ a pụtara bụ na Ọnụkwube anaghịị anụ
ihe nke o ji anabata ndịụmọdụ. Ọ bụ eziokwu na ọ bụ nwaanyị
kwuru mbụrụ a ma bụrụ ụmụnwaanyị ibe ya ka ọ na- agwa
okwu maka nwaanyi, mana okwụ rụtụrụ nwaanyị aka na
mbụrụ a bụ ‘igu’. Igu bụ nri ewu. Ọ bụ eziokwu na ọ bụ
ụmụnwoke na-egbutu igu site na nkwu ma ha gbuwe akwụ
maọbụ fuchawa nkwụ ha chọrọ isi na ya tee mmanya, ọ bụ
ụmụnwaanyị na- aga seghasịa igu ndịi a ma were ha chọọrọ
ewu nri. Ọ bụ ụmụnwaanyị na-achọ nri ewu. A hụtara
nwaanyị na mbụrụ a dịka onye n’agbanyeghị na ọ na-arụ ọrụ
ya na ọ dị isi ike.
Mbụrụ ọzọ gbasara nwaanyị n’ejije a dị n’ihu akwụkwọ nke
iri ise na otu (51). Nke a sịrị, “Ọ bụ adịghị mma wara ọgọdọ
ka ọ bụ ọgọdọ adịghị mma n’ukwu?. Ọ bụ Agameevu jụrụ
nwa ya nwaanyị Ọlamma ajụjụ a mgbe ọ na-agwa ya na o
toruola ịlụ di, na ya amaghị ihe mere na ọ lụbeghị di. Ihe
mbụrụ a na-ekwu bụ na ọ na-ajụ ma ọ pụtara na Ọlamma
anaghịị akpazi agwa niihi na ọ mara mma ma kwesịkwa ịlụọla
di, ka ọ bụ na ụmụnwoke toruru ịlụ nwaanyị anaghịị ahụzị
ụzọ. Mbụrụ a na-atụnyere Ọlamma alo otu ọ ga-esi mee ka dị
bịa lụrụ ya. Ihe ajụjụ Agameevu na-ekwu bụ Ọlamma mara
ihe kpatara ọnọdụ alụghị di a, ya megharịa ya. Okwu ndịi
gosiri na mbụrụ a gbasara nwaanyị bụ “ọgọdọ” na “ukwu”. Ọ
bụ ụmụnwaanyị na- ama ọgọdọ ma bụrụ ndịi ọgọdọ na-adi
mma n’ukwu ha niihi ka chi ha si kee ha. Mbụrụ a gosiri
ụmụnwaanyị ka ndịi anaghịị akpazi agwa mgbe ụfọdụ.
“I sịnụ m mee gịnị? ọ bụ ụwa m ka m na- akwa” (24) bụ
mbụrụ Ọnụkwube jiri saa Agameevu na-ajụ ya ma ọ ka na-ebe
akwa di ya nwụrụ anwụ. Agameevu na-egosi Ọnụkwube na ya
hụrụ ya n’anya ma dị nkwadebe ịlụ ya ma ọ nọchaara
Ebubedike di ya nwụrụ anwụ na mkpe. Ọnụkwube ji mbụrụ a
gosi na nwaanyị dị ya nwụrụ na ụwa nke ya agwụla, na ọnọdụ
ya bụ nke ọ dị ndịụ ọnwụ ka mma. Nwoke nwunye ya nwụrụ
anọghị n’ịta ụdị ahụhụ a. Ụfọdụ ụmụnwoke narị anọ ebe ha
na- akwa nwunye ha na-ele anya nwaanyị ọzọ ha ga-alụ.
Okwu gosiri na mbụrụ a gbasara nwaanyị bụ “Ọ bụ ụwa m ka
m na- akwa”. Ụmụnwaanyị ka e gosịrị na mbụrụ a ka ndị naaka
eru ụjụ ọnwụ dị ha nakwa ndịi ọnwụ na-aka ewute.
Mbụrụ Gbasara Ụmụnwaanyị N’Ejije Eriri Mara
Ngwugwu
N’ EMN, e nwere mbụrụ ndịi dị na ya gbasara ụmụnwaanyị.
N’ ihu akwụkwọ nke iri anọ na asaa (47), Ụdụakụ nwunye
Ọchọnganooko sịrị, “oteela m jiri mata na “kacham” bụ
nwude ya; na nwa ọkịrị amakwaghị ekwe egwu”. O tinyere
mbụrụ a n’okwu ya mgbe di ya gwara ya na ọ bụrụ na ọ
mụkwa nwa nwaanyị n’ime ahụ ọ dị ugbu a na ya ga-alụ
nwaanyị ọzọ mara ma onye nke ahụ ọ ga-amụtara ya nwa
nwoke. Ụdụakụ amụbụọla ụmụnwaanyi abụọ na mbụ tupu ọ
dị ime a ọ dị ugbu a ka ọtụtụ afọ gachara. Ihe Ụdụakụ jiri
kwuo okwu a bụ na ọ sịrị na agwa di ya na-akpaso ya ugbu a
gbanwere site na ka o sibu eme. Ọ chọpụtara na
Ọchọnganooko ahụkwaghị ya n’anya. Ụdụakụ kwara arịrị na
di ya echefuola ka ha siri malite, ka ya si mebọ onwe ya
n’obodo ha site n’ịhapụ Ndịụbụisi lụburu ya ụbọchị ha
kwesịrị ịgba akwụkwọ, sowe Ọchọnganooko.
Mbụrụ a gbasara nwaanyị nịịhị na o kwuru maka “nwa ọkịrị”
ọ bụ nwaanyị na-amụ nwa, ọ bụghịị nwoke. Mbụrụ a naegosi
ọnọdụ mkpagbu ụmụnwaanyị na-ahụta onwe ha na ya
site n’aka ụmụnwoke n’ihe abụghịi ha na-emebe. Ọ bụ
Chukwu na-enye nwa, ọ bụghịị mmadụ. Ọ bụ Chukwu ka ọ dị
n’aka inye nwa nwoke maọbụ nwa nwaanyị. Mbụrụ ọzọ dị
n’ihu akwụkwọ nke iri asaa na otu (71) sịrị, “okwu a bụ okwu
gbara akpụ ruo ofu”. Ọ bụ nọọsụ kwuru okwu a mgbe ọ
kpọkọrọ ndị be Okwuolisa na ndịi be Ọchọnganooko ịgwa ha
ka ya na Ụdụaku si kpaa nkata were kugharịa ụmụ ha
n’ụlọọgwụ ka a mụchara ha. Ka Ọchọnganooko gwachara
Ụdụakụ na ya ga-alụkpo ya nwaanyị ma ọ mụọ nwa nwaanyị
ọzọ, Ụdụakụ rịọrọ nọọsụ ma kwụọ ya ụgwọ ka o nyere ya aka
kunye ya nwa nwoke onye ọzọ mụrụ ma kunye onye ahụ nwa
nwaanyị ya ma ọ bụrụ na ya mụọ nwa nwaanyị n’ime ahụ ya
dị. Niihi na ya na oriakụ Okwuolisa mụkọrọ nwa bụ onye
mụrụ nwa nwoke ma Ụdụakụ amụọ nwa nwaanyị, ha
gbanwere ụmụaka ahụ bụ ndịi nọ ebe ha hụrụ onwe ha were
too. Oge nọọsụ nwewere nsogbu ka ndịi amụma gwara ya na
naanị ihe ga-azọpụta ya na nsogbu ahụ bụ ma o meghasịrị ihe
ahụ o mere. Ọ bụ oge ọ bịara okwu ahụ ka a sị ka a chọọrọ ha
ọjị dịka omenaala Igbo siri dị ka nọọsụ sịrị ka a hapụgodu
okwu ọjị niihi na okwu ha bịara ikwu abụghịị okwu a gaahapụgodu
kwuwe okwu ọjị. Mbụrụ a gbasara nwaanyị niihi
okwu dị na ya bụ “ruo ofu”. “iru ihe” putara ịmịta ihe. Ọ bụ
nwunye ihe na-amị ihe, ọ bụghịị oke. Mbụrụ a gosịpụtara
nwaanyị dịka onye na-akpọ ihe ihe, onye anaghịị eji ihe a naagba
na ntị agba n’anya. Onye ejighị ihe gabsara ndịụ egwu
egwu ma bụrụkwa onye na-achọ idozi ihe mebiri emebi
tụmadị ọ bụrụ ya butere ihe mmebi ahụ nakwa onye na-achọ
udo.
Nchịkọta Na Mmechi
Anyị lebara anya na mbụrụ dịka o si metụta ụmụnwaanyị
n’uju. E ji ejije ise Goddy Onyekaọnwụ dere mere ngwa
nnyocha. E mere nke a iji gbaa n’anwu ọnọdụ ụmụnwaanyị nọ
nakwa ihe ha na-arụ dịka o si metụta ala Igbo. E ji ma mbụrụ
ndịi nwoke kwụrụ ma ndịi nke ndị nwaanyị kwụrụ iji gosị
ikpe nkwụmọtọ ma gosi ihe otu o kwesịrị ghara inwe onye a
kpagburu.
Site na nnyocha ndị a, a chọpụtara na ụmụnwaanyị nwere ọrụ
n’ezinụụlọ ha, n’obodo ha n’ebe ndị dị ha, ụmụ ha na
ọhaobodo nọ. Ọzọ, a hụtakwara na ọnọdụ e dobere
ụmụnwaanyị na ka e si ahụta ha adịchaghị mma. A na-ahụta
ụmụnwaanyị dịka ndịi echiche ha na omume ha dị ala n’ebe
nke ndịi nwoke dị ma bụrụkwa ndị na-anọkarị n’ihe ụkọ dịka
Ụdụakụ si nọrọ n’ụkọ nwa nwoke. A hụtakwara ụmụnwaanyị
dịka ndị okwu ha anaghịị ekwe okwukwu ma ha chọwa nke
ha. Ọ dị n’ejije Ụwa Ntọọ ebe ụmụada na-eme Ọnụkwube ihe
ka o hapụ ịla be nna ya wee lụgharịa dị mana, Ọnụkwụbe jụrụ
ajụ ma jụwaa isi. Ụmụnwaanyị” ka e gosịkwara dịka ndị naanata
natarmahụhụ site n’aka ụmụnwoke dịka Ụdụaku natara
n’ aka Ọchọnganooko dị ya, Orieji natara n’aka Okwuike dị
ya na ndị ọzọ.Ihụta ụmụnwaanyị n’ụdị ọnọdụ ndị a egosigara
n’elu abụghịị naanị ụmụnwoke na- ahụta ha n’ụdị a kama
ụmụnwaanyị ibe ha sokwa ahụta ha otu ahụ.
Na mmechi, anyị chọpụtara na ejije Igbo nwere ike ịmarịta
aka ya na ejije ndị ọzọ dịka o si gbasata iji mbụrụ gosi ọnọdu
ụmụnwaanyị dịka omenaala ndị si were hụ ha.Ọ bụrịị
eziokwu na o nwere ka e si ahụta ụmụnwaanyị n’omenaala
anyị dịka ndị e wedara ala tụmadị n’ebe o metụtara ka e si
were ụmụ nwoke, ka ụmụnwaanyị mata na ọrụ ha gbasakarịrị
ezinaụlọ ebe nke ndị nwoke bụkarị n’iro. Nke a abụghịị ileda
anya kama dịka ọrụ Chi Okike nyere ha.

 

Edensibịa
Aristotle, (1984). “Poetica Trans. I. By-Water”. In the
complete works of Aristotle 2 Vol 3. (Ed) Jonathan
Barnes. Princeton: Princeton University Press
Baụter, L.A. (1992) “Root Metaphors in Accounts of
Developing Romantic Relationships” Journal of
Social andị Personal Relationships. 9. 253-276
Eisikovits, Z & Buchbindịer, E. (1999) “Talking Controls
Metaphor used by Battered Women”. Violence
Against Women 5:845-868.
Ewing, L.M. (2009) “Dangerous Feminine Seụuality: Biblical
Metaphors andị Seụual Violence Against Women.
M.A. Thesis
Kjtracy, T. (2016)”What We need is Communication.
Communication is a Cultural Catergory in Some
American Speech”. Communication Monographs.
48:301-317
Lakoff, G. (1980) Metaphors We Live By. Chicago: The
University of Chicago Press.
McCorkle, P. & Mills, J. (1992) Relationship Metaphors.
“Rowboat in a Hurricane: Metaphors of Interpersonal
Conflict Management” Communication Reports 5:57-
66
Newsom, C.A & Sharon, H.R. (1992) The Women’s Bible
Commentary. Lovesville KY: Westminister/ John
Knoụ Press.
Newson, J.D (1996) Greek, Romans, Jews Currents of
Culture andị Belief in the New Testament World
Philadephia: Trinity Press International.
Onyekaọnwụ, G.O (1980) Nwata Rie Awo. Onitsha: UPL
Onyekaọnwụ, G.O (1982) Ọkụ Ụzụ Daa Ibube. Ibadan:
longman Pub.
Onyekaọnwụ, G.O (1985) Eriri Mara Ngwugwu. Ibadan: UPL
Onyekaọnwụ, G.O (1986) Ụwa Ntọọ. Onitsha: Africana First
Publishers.
Onyekaọnwụ, G.O (1988) Ọkụ Ghara Ite. Enugu: Inselberg.
Owen, W.F. (1993) “Metaphors in Accounts of Romantic
Relationships.” In Interpersonal Communication:
Evolving Interpersonal Relationships (Eds)
Kalbfleisch Hillsdale & N.J. Erlbaum.
Plant, L. (1980) “What Would it take to Build a Bridge? “An
Intervention for Step-Families” Journal of Family
Psychotheraphy 9:69-77
Ọuinn, N. (1984) “The Cultural Basis of Metaphor”. In
Beyondị Metaphor: The Theory of Troupes in
Anthropology. (ed) Fernandịez, J.W. Stanford:
Standịard University Press.
Rosenblatt, P.C (1994) Metaphors of Family Systems Theory:
Toward New constructions. New York: Guilford
Press
Selvidge, M (1979) “More About Metaphor”. In A Ortony
(Ed) Metaphor andị Thought. New York: Routledge
Shakespear, W. ( ) As You Like It.
Zoltan, K. (1988) The Language of Love: The Semantics of
Passion in Conversational English. Cranbury. NJ:
Bucknell University Press

 

ỤDAOLU: EZI NGWA ỌRỤ N’EBE NTOLITE ASỤSỤ
NA EDEREDE IGBO D{
Nke Si N’Aka
OKERE, FLORENCE ỌLACHI
Department of Linguistics andị Nigeria Languages
Alvan Ikoku Federal College of Education, Owerri
olaedo1976@gmail.com
Na
UCHENNA STELLA OKWARA
Department of Linguistics andị Nigeria Languages
Alvan Ikoku Federal College of Education, Owerri
ucheobi1981@gmail.com
Ụmịedemede
Nchọcha a bụ maka ụdaolu: ezi ngwa ọrụ n’ebe ntolite asụsụ
na ederede Igbo dị. Nsogbu nchọcha a nwere bụ a naghị
etinye akara ụdaolu na amaghị nke e riri n’ihe gbasara akara
ụdaolu n’ederede Igbo n’ebe imirikiti ndị odee Igbo dị iche
iche nọgasị. Mbunuche nwa nchọcha bụ ịchọpụta mkpa akara
ụdaolu dị n’ebe asụrụasụ na ederede Igbo dị, ịmata ma e
nwere mkpụrụụda ndị kwesịrị na ndị na-ekwesịghị itinye
akara ụdaolu na ha, ịchọpụtasị akara ụdaolu dịgasị iche iche e
nwere, tinyere ịmata ma e nwere ka a ga-esi mata mpụtara
okwu Igbo ụfọdụ bụ ndị nwere otu nsupe n’etinyeghị ha
akara ụdaolu maọbụ depụta mpụtara ha n’asụsụ Bekee. A
gbasoro usoro ọba akwụkwọ mee nchọcha a. Oke mgbagwoju
anya mkpụrụokwu Igbo ụfọdụ bụ ndị nwere otu nsupe naebute
n’ederede Igbo kpaliri mmụọ nwa nchọcha n’ịhọrọ
isiokwu a. Nwa nchọcha gbasoro atụtụ akụkụ nnọrọonwe wee
mee nchọcha a. A chọpụtara na e nweghị ka a ga-esi mata
mpụtara okwu Igbo ụfọdụ nwere otu nsupe ma ọ bụghịị site
n’enyemaka akara ụdaolu. Ọzọ abụrụ na ọ bụ naanị n’ụdaume
na myiriụdaume Igbo ka a na-etinye akara ụdaolu. N’ikpeazụ,
nwa nchọcha nyere ntụziaka ka ndị niile na-ede Igbo jisie ike
na-etinye akara ụdaolu n’ebe o kwesịrị, ọ kachasị na
mkpụrụokwu ndị ahụ nwere otu nsupe, iji mee ka mpụtara ha
doo ọgụụ anya nke ọma n’egbughị oge ọ bụla. Nke a ga-eme
ka ọ dịrị ọgụụ mfe na nghọta karịsịa.
Mkpọlite
Edemede a nke isiokwu ya bụ ụdaolu: dịka ezi ngwa ọrụ
n’ebe ntolite asụsụ na ederede Igbo dị. A ga-eleba anya na
nchọcha a site n’isiokwu ndị a, ụmịedemede, mkpọlite, ntọala
nchọcha, ntụlegharị agụmagụ, nkọwa isiokwu kpọmkwem,
ntụlegharị atụtụ dị iche iche, nchọcha e merela n’isiokwu,
nchịkọta ntụlegharị agụmagụ, nkọwasị atụtụ, usoro a gbasoro
wee mee nchọcha a, ngosipụta na nkọwasị ngwa nchọcha, ebe
nke ikpeazụ bụ nchịkọta nchọpụtagasị, mmechi na aro nwa
nchọcha.
Ntọala
Awọ anaghịị agba ọsọ ehihie n’efu. Tupu ihe emee, e
nwerịrị ihe kpatara ihe ahụ jiri mee. Ya bụ, tupu nwa nchọcha
ga-azọpụ njem, ọ ghaghị ịkụ ntú n’isi hama. Asụsụ Igbo bụ
asụsụ ndị Igbo na-asụ dịka e jiri mara ha. Ndị Igbo bụ ndị bi
n’ebe a maara dịka ala Igbo. Ọ bụ ya bụ ugwu ndị Igbo
nwere. E nweghị asụsụ Chukwu kere n’enweghị olumba
dịgasị na ya. Ọ bụkwazi n’olumba ndị a ka e si nwetazie Igbo
izugbe, bụ nke e ji ede edemede Igbo rue taa, n’agbanyeghị na
ụfọdụ ndị odee ka na-ewebata olumba ha dị iche iche
n’ederede ha. Ọ dịkwa mkpa ikwu na, Igbo izugbe ga-aka
mma iji ede ihe ọ bụla bụ edemede n’Igbo ka o nwee ike kwe
ọgụụ nghọta, ebe ọ bụ na odee agaghị anọ nso ịkọwara ọgụụ
mpụtara okwu ụfọdụ bụ ndị o jiri olumba ya depụta. Asụsụ ọ
bụla nwerịrị ụda e ji asụ ya. Ya mere ụfọdụ ndị na-amụ
amụmamụ asụsụ ji akọwa na asụsụ bụ ụdaolu mmadụ a haziri
ahazi nke mmadụ ji akọwapụta echiche obi ya site n’okwu
ọnụ maọbụ edemede.
Ọzọ kwa, o doro ndị amụmamụ asụsụ anya na e
sitere n’amụmamụ mkpụrụ ụdaasụsụ nweta ụdaolu. Ya bụ,
mkpụrụ ụdaasụsụ mụtara ụdaolu. Ebe ọ bụ na akara ụdaolu
ndị e nwere n’asụsụ Igbo dị atọ pụtara ihe dịka:
i) ụdaolu elu ( ˊ )
ii) ụdaolu ala ( ˋ )
iii) ụdaolu ụdansụda ( – )
Asụsụ Igbo bụ asụsụ ụdaolu n’ezie n’ihi na, ọtụtụ
mkpụrụokwu Igbo ndị ahụ nwere otu nsupe juru eju bara
abara. Ọ bụrụ na e tinyeghị ha akara ụdaolu, ọ gaghị adịcha
mfe ịmata mpụtara ha n’okwu, n’ahịrịokwu nakwa n’ederede
dịgasị iche iche. Nchọcha a enwechabeghị ọtụtụ ihe e
degorola n’isiokwu a kpọmkwem n’ebe ọ dị ukwuu, belụsọ
naanị n’akwụkwọ ọgụgụ Igbo ụfọdụ, bụ ebe odee dị iche iche
degoro ihe gbasara ụdaolu, akara ụdaolu ndị e nwere n’asụsụ
Igbo, uru dị iche iche akara ụdaolu baara ndị Igbo, wdg.
Nsogbu nchọcha a nwere bụ a naghị etinye akara
ụdaolu tinyere amaghị nke eriri n’ebe akara ụdaolu Igbo dị
n’ebe imirikiti ndị odee dị iche iche nọgasị. Ọ bụ maka
nsogbu a a na-enwe n’ederede Igbo n’ebe ọgụụ nọ mere nwa
nchọcha jiri họrọ isiokwu a ka a mara ihe a ga-eme ka nghọta
dịrị onye ọ bụla na-agụ ihe e dere n’Igbo mfe.
Ókè nchọcha a ga-abụ ụdaolu: ezi ngwa ọrụ n’ebe
ntolite asụsụ na ederede Igbo dị. N’ihi nke a, a ga-achọpụta
ma e nwere ka a ga-esi mata mpụtara okwu Igbo ndị ahụ
nwere otu nsupe n’etinyeghị ha akara ụdaolu n’ebe o kwesịrị.
Mbunuche nwa nchọcha bụ:
– Ime ka ndị na-ede Igbo jisie ike na-etinyegasị akara
ụdaolu n’okwu Igbo n’ebe ọ dabara adaba, ọ
kachasịkwa n’okwu ndị ahụ nwere otu nsupe ka o
nwee ike doo ọgụụ anya.
– Ime ka ndị odee Igbo niile mụta ka e si akanye akara
ụdaolu n’ebe ọ dabara adaba
– {mata ma e nwere ka a ga-esi mata mpụtara okwu
Igbo ụfọdụ nwere otu nsupe n’etinyeghị ha akara
ụdaolu maọbụ depụta ha n’asụsụ Bekee. A ga-emezu
nke a site n’ịkọwapụta ụdị akara ụdaolu ndị e nwere,
mkpa akara ụdaolu dị n’edemede Igbo,
mkpụrụụdaasụsụ ndị e kwesịrị ịkanye ya na ndị
n’ekwesịghị. Ọzọ abụrụ usoro akara ụdaolu nke a gaagbaso
dịka nke Igwe na Green, Nwachukwu na nke
ọdịnaala.
Ntụlegharị Agụmagụ
E nweghị ka agụmagụ zue òkè ma ọ bụrụ na nwa
nchọcha ebughị ụzọ nyochagharịa ma tụlegharịa ihe ndị odee
ndị ọzọ degorola gbasara isiokwu ahụ ọ na-ede maka ya. Ọ
bụ maka iji nweta isi ihe a na-enyocha n’ederede a.
Ugwuona (2015:41) kọwara ụdaolu dịka ogoolu, ebe
akara e ji egosi ya ka a na-akpọ akara ụdaolu. N’aka nke ọzọ
kwa, Emenanjọ (2010:43) kọwara akara ụdaolu dịka tonim bụ
nke pụtara mkpụrụ ụdaolu, etu mọfim siri pụta mkpụrụasụsụ
fonim ka fonim siri pụta mkpụrụụdaasụsụ.
N’ihe ọmụmụ ọdịdị ụdaasụsụ, e kere fonim ụzọ abụọ,
ha gụnyere keusoro na kentụkwasị. Fọnim keusoro n’Igbo
izugbe dị iri atọ na isii, ebe kentụkwasị dị abụọ naanị dịka
ụdaelu na ụdaala. Akara e jiri mara ha bụ ndị a ( ˊ ˋ). E
nwekwara ụdị ụda ọzọ aha ya bụ ụdansụda bụ nke nwere ike
ibute ndị iche na nghọta mkpụrụokwu. Ụdaume niile na
mgbochiume niile e nwere na mkpụrụ edemede bụ fọnim
keusoro. Ihe e ji akpọ ha fonim bụ maka na ha na-ebute ndị
iche na nghọta n’etiti mkpụrụokwu abụọ maọbụ karịa yiri
onwe ha. E nwekwara ike ịkpọ asụsụ ụdaolu tereesi. N’aka
nke ọzọ, Ikekonwụ, Ezikeojiakụ, Ụbani, & Ugoji (1999:31)
kwupụtara na asụsụ ọ bụla na-enwe mgbanwe n’olu mkpọpụta
ya. Ihe nke a pụtara bụ na o nweghị asụsụ a na-eji otu ụdị olu
akpọpụta. Asụsụ ọ bụla ga-enwerịrị ndịanusoro mkpụrụụda
okwu ya, nkebiokwu maọbụ ahịrịokwu. Ha gbakwụnyekwara
na ọtụtụ asụsụ mba Afrịka na ụfọdụ asụsụ mba Esịa bụcha
asụsụ ụdaolu. N’ịga n’ihu, ha sịrị na Igbo bụ asụsụ ụdaolu. E
ji akara ụdaolu e gosipụta ụdịrị ụdaolu e jiri kpọpụta
nkejiokwu dị na mkpụrụokwu dị iche iche dịka:
akara ụdaolu elu ( ˊ )
akara ụdaolu ala ( ˋ )
akara ụdaolu nsụda ( – )
Ha nyegasịrị ọmụmaatụ ndị dịka akara ụdaolu e ji edepụta
mkpụrụokwu Igbo dịka:
A B
CH
i) oke (iv) isi (vii)
igwe
ii) oke (v) isi (viii)
igwe
iii) oke (vi) isi (iụ)
igwe
Na nkọwa ha, ihe dị iche abụghịị nsupe kama ọ bụ
ụdaolu butere nghọta pụrụ iche maọbụ ndị iche na
mkpụrụokwu ndị a e depụtara n’elu ebe a. Ọ bụrụ ma anyị
lezie anya nke ọma, anyị ga-ahụ na mkpụrụokwu niile dị na
A, B na CH nwere otu nsupe. Ihe ga-eweta nghọta pụrụ iche
na ha bụ site n’enyemaka ụdaolu. Oge ọ bụla e ji ụdaolu arụ
ọrụ dị etu a, a na-asị na ọrụ ya bụ kenghọta mkpụrụokwu
maọbụ lezim. Ọ dịkwa mkpa ikwu na e nwere ike iji ụdaolu
mee nghọta pụrụ iche n’etiti ahịrịokwu na ibe ya n’Igbo dịka:
i) Ó zùrù akwúkwó
ii) Ó zùrù akwúkwó?
Ahịrịokwu (i) abụghịị ahịrịajụjụ maka nnọchiaha bidoro ya
nwere ụdaolu elu, ma (ii) bụ ahịrị ajụjụ maka nnọchiaha
bidoro ya nwere ụdaolu ala. Ihe a na-akpọ nke a bụ ọrụ ụdaolu
kenghọta grama.
Okafọ na Ewelụkwa (2011:55) na-enye nkọwa maka
ụdaolu n’asụsụ Igbo dịka ndị kacha pụta ihe na ndị e nwere
ike ịhụ ebe ọ bụla. Ha sịrị na ha bụ ụdaelu na ụdaala, ebe ụda
nke mezuru ya atọ bụzi ụdansụda. Ha gbakwụnyere na ụdaelu
so n’otu n’ime ụdaolu nke e nwere n’asụsụ Igbo, ebe akara e
jiri mara ya bụ (/) bụrụ nke a na-akanye n’elu ụdaume na
myiriụdaume. E nwekwara ike ịhụta ụdaelu na nkejiokwu dị
iche iche. A bịa n’otu nkeji nke ha kpọrọ (monosyllabic high
tones) n’asụsụ Bekee. Ụfọdụ ụdaelu ndị a nwere naanị otu
nkeji gụnyere ndị a:
bé – ebe obibi
dí – nna nwe ụlọ
sí – esimesi
nyú – ịnyụ nsị
gbá – ịgba ọsọ, wdg.
E nwekwara ụdaelu ndị nwere nkeji abụọ nke ha kpọrọ
(disyllabic high tones)
dịka:
ézé nke e ji ata ihe
élú ihe na-anọghị n’ala
éhí anụ oriri, wdg.
E nwekwara ụdaelu ndị nwere nkeji atọ bụ nke ha kpọrọ
(trisyllabic high tones) n’asụsụ Bekee. Ha gụnyere ndị a:
ósísí – nke e ji arụ ụlọ
ákwúkwó – nke a na-agụ agụ.
ókpúkpú – nke na-esi ike ọtịta
E nwekwara ụdaelu ndị nwere nkeji anọ bụ nke ha kpọrọ
(polysyllabic tones) n’asụsụ Bekee, ha gụnyere ndị a:
ógólógó ihe toro ogo
ésímésí isi ihe
ákáráká onyinye Chukwu nyere mmadụ
Ọzọ bụ na Ọgbalụ (1974:18) kwuru na asụsụ Igbo bụ asụsụ
ụdaolu, n’ihi ya, ụdaolu dị ezigbo mkpa ma a bịa n’ihe
gbasara ụtọasụsụ na ọsụsụ. Ọ gbakwụnyekwara na ọ bụ site
n’enyemaka akara ụdaolu ndị e nwere ka e ji ezipụkarị ndị
iche na-adị n’okwu na ibe ya ọ kachasị n’okwu Igbo ụfọdụ.
Ọgbalụ na-enye ọmụmaatụ dịka mkpụrụokwu a bụ akwa, o
nwere otu ụda mana mpụtara ya ruru anọ n’ọnụọgụ site na
silebul ‘a’ na ‘kwa’ mejupụtara ya. Silebul ‘a’ nwere ike ịbụ
ụdaelu, ụdaala, maọbụ ụdansụda. Iji mee ka okwu Ọgbalụ
dokwuo anya, mkpụrụokwu ndị e dere n’etinyeghị ha akara
ụdaolu iji mee ka nghọta ha dị mfe ga-enye onye ọ bụla naagụ
ya ezigbo nsogbu n’ihi na e tinyeghị ha akara ụdaolu bụ
ihe nwere ike izipụta echiche a chọrọ n’ime okwu ahụ.
Ọmụmaatụ ndị o nyere bụ okwu ndị dịka: akwa; ọkụ, eze,
isi na egbe, wdg.
Otu aka ahụ kwa, Ume, Ugoji na Dike (2006:41) naekwu
na Igbo nwere fonim atọ, mana ọ bụ abụọ n’ime ha
kacha pụta ihe, ebe nke mezuru ha atọ ka a na-akpọ ụdansụda.
Fonim ndị a gụnyere ụdaelu, ụdaala na ụdansụda. Ha
gbakwụnyere na ụdansụda anaghịị eso ụdaala, kama ụdaelu
nwere ike iso ya.
N’okwu Emenanjọ, asụsụ Igbo bụ asụsụ ụdaolu dịka asụsụ
niile ndị e nwere na Naịjirịa ma ewezuga Fulfulde. Ọ sịkwara
na asụsụ Igbo dị ezigbo iche n’asụsụ Bekee bụ asụsụ
ndịebeolu. A bịa n’ihe gbasara asụsụ ụdaolu, e ji piichi maọbụ
ogoolu ezipụta ndị iche dị n’etiti mọfim abụọ maọbụ karịa,
mkpụrụokwu abụọ maọbụ karịa, nkebieokwu abụọ maọbụ
karịa, ahịrịokwu abụọ maọbụ karịa dịka ha yiri onwe ha site
n’ụdaume, myiriụdaume na mgbochiume dịgasị na ha.
N’asụsụ Bekee mkpụrụokwu a bụ ‘goat’ ga-apụtarịrị ewu etu
ọ bụla e siri dobe olu wee kpọpụta ya. “Ọ bụ eziokwu na
Bekee nwere ndị iche na-adị na ngwaa na aha n’okwu ụfọdụ
ha nwere. N’okwu ndị dịka mkpịiche. Ọmụmaatụ:
/ikspɔ:t/ eụport ngwaà
/ekspɔ:t/ eụport áhà
/impɔ:t/ import ngwaà
/impɔ:t/ import áhà
N’ịga n’ihu, e nwere ụdị asụsụ ụdaolu abụọ, ha bụ ndị a;
i) Asụsụ ụdaolu rejista
ii) Asụsụ ụdaolu konto
N’asụsụ ụdaolu rejista, a na-enwe ụda ngwe na
ụdaolu ngwe. Igbo sonyere n’asụsụ ụdaolu rejista ya bụ;
ụdaelu na ụdaala Igbo enweghị ụdaolu ngwe kwụụrụ onwe ha
ma bụrụ tonim nke aka ha dịka ha si adị n’asụsụ ụdaelu ngwe
be Mandịerin Chinese bụ ebe e nwegasịrị ụdaolu ndị dịka
ụdanseli maọbụ ụda eluala maọbụ ụda alaala ka tonim zuru
òkè ma pụtakwuo ihe.
Ezeuko na Chira (2005:92) hụtara ụdaolu dịka ogo
olu e jiri kpọpụta ụda maọbụ ụdaokwu. Etu e siri kpọpụta
mkpụrụokwu bụ ya na-eme ka e nwee nghọta pụrụ iche ihe
okwu ahụ pụtara. Ha sịrị na akara e ji ama ogo olu mkpọpụta
ụda maọbụ okwu ka a na-akpọ akara ụdaolu. Ha gbakwụnyere
na ọ bụ akara ụdaolu a a na-ekwu maka ya na-eme ka e nwee
echiche na nghọta n’okwu. Ya bụ, akara ụdaolu nọ ọnọdụ ka
fonim kentụkwasị. Etu mkpụrụụdaasụsụ si enye echiche dị
iche n’okwu ha batara na ya ka fonim kentụkwasị si enyekwa
nke ya. Ha kwukwara na e nwere akara ụdaolu abụọ
pụtakarịsịrị ihe dịka; akara ụdaelu na akara ụdaala, ebe nke
mezuru ha atọ bụzi nke a kpọrọ akara ụdansụda ( ˊ ˋ – ). Ọrụ
ndị dịgasị iche iche akara ụdaolu na-arụ n’asụsụ Igbo dịka ha
kwuru gụnyere ndị a:
i) Ọ na-enye aka igosịpụta nghọta mkpụrụokwu nwere
tinyere ndị iche dị n’okwu ndị nwere otu nsupe dịka:
àgwà nke a na-akpa akpa
ágwá ịgwa mmadụ okwu
ii) Akara ụdaolu na-enye aka igosịpụta ndị iche
n’ahịrịokwu nkwusara na ahịrịokwu ajụjụ ọ bụrụgodu
ma akara ajụjụ adịghị na ya. {maatụ:
Ó nò yá. (ahịrị ajụjụ)
Ò nò yá. (ahịrị ajụjụ)
Í gàrà bé Ólà. (ahịrị nkwusara)
Ì gàrà bé Ólà (ahịrị ajụjụ), wdg.
iii) Echiche na nghọta dịgasị iche iche e nwere ike ịhụta
n’ahịrịokwu bụ site n’ụdaolu ka ha si apụta ihe.
Ọmụmaatụ:
Òbí bùtèèrè m ábó (nkwusara)
Òbí bútéré m ábó (ahịrịntimiwu) wdg.
N’otu aka ahụ, Ezema (2012:4) sịrị na asụsụ Igbo bụ asụsụ
ụdaolu. Ihe ọ pụtara bụ na ụdaolu na-agbanwe nghọta dị na
mkpụrụokwu. Dịka ihe ịmaatụ, okwu dịka akwa nwere ike
nwee nghọta atọ maọbụ anọ, ọ bụ akara ụdaolu ga-eme ka a
ghọta ha n’otu n’otu. Ọkafọ na Ewelukwa (2012: 61) n’uche
ha sịrị na asụsụ Igbo bụ asụsụ ụdaolu. Ihe ọ pụtara bụ na ọtụtụ
mkpụrụokwu Igbo ka e ji ụdaolu amata. N’agbanyeghị, akara
e ji ama ụdaolu ka a na-akpọ akara ụda. Ọ bụ akara ụdaolu
na-egosi ụda dị iche iche na mkpụrụokwu. Ọ na-egosikwa na
mkpụrụokwu ahụ lara elu ọ dị ala maọbụ na ọ dị nsụda. Ha
sịrị na asụsụ Igbo nwere ụdị akara ụdaolu atọ bụ ndị a:
– akara ụdaolu elu ( ˊ )
– akara ụdaolu ala ( ˋ )
– akara ụdaolu nsụda ( – )
N’ikpeazụ, ha sịrị na mkpụrụụda Igbo ndị tosiri ibu akara
ụdaolu n’asụsụ Igbo bụ ụdaume niile e nwere n’Igbo tinyere
myiri ụdaume abụọ ndị e nwere n’Igbo sọọsọ. Osuagwu et al
(1977:36) kwuru na ụdaolu na-enye aka n’ebe ọ dị ukwuu
n’ọdịdị ogo usorookwu. Ha sịrị na ọ bụ ụdaolu ka e nwere ike
iji mata mpụtara okwu ọ bụla anyị bu n’uche. Ọmụmaatụ
ahịrịokwu ndị ha nyegasịrị gụnyere ndị a:
i) Ó bìàlá (He has come)
ii) Ò bíálá (has he come?)
iii) Ànyí rìrì jí (we ate yam)
iv) Ànyì rìrì jí (did we eat yam?), wdg.
Ọ bụrụ ma anyị leruo anya ala n’ahịrịokwu ndị a, anyị ga-ahụ
na ahịrị nke ‘I’ na ‘iii’ bụgasị ahịrị nkwusara, ebe ahịrị ‘iii’ na
‘iv’ bụzi ahịrị ajụjụ.
Ebe ọ bụ na a tụlegharịchaala agụmagụ ndị odee
ụfọdụ derela gbasara isiokwu, ọ dịkwa mkpa ka nwa nchọcha
kwupụta echiche ya banyere ha. N’ọrụ a, a hụtara ụdaolu dịka
otu njirimara dị oke mkpa banyere asụsụ Igbo. Asụsụ Igbo bụ
asụsụ e ji ụda ya ma a na-asụ ya amata ihe ọ pụtara. Ọ bụ site
n’ụda mkpụrụokwu dị iche iche ka e nwere ike isi kọwaa
ọtụtụ ihe dị iche iche. Ka anyị lee ọmụmaatụ mkpụrụokwu ndị
a nwere otu nsupe anya ka o nwee ike dokwuo anya.
èké aha ahịa
éké aha anụ ọhịa na elo mmadụ
ékè ekereụwa
úkwù akụkụ ahụ mmadụ
úkwú ihe buru ibu
ùkwù ihe e kpokọtara ọnụ dịka ùkwù azịza, ukwu
nkú, wdg
Mkpụrụokwu ndị a nwechara otu nsupe mana ọ bụ site
n’enyemaka akara ụdaolu ndị e tinyegasịrị ka nghọta ha jiri
pụta ihe nke ọma.
Nkọwa Isiokwu
Ebe ọ bụ na nghọta anaghịị ezucha òkè n’edemede ọ
bụla e dere n’Igbo ma ọ bụghịị site n’enyemaka akara ụdaolu
n’okwu ndị ahụ yiri onwe ha ma nwekwaa otu nsupe. A gaakọwazi
kpọmkwem ihe isiokwu a na-arụtụ aka. N’ihi nke a,
asụsụ Igbo bụ asụsụ ụdaolu. Ihe nke a pụtara bụ na e nweghị
ka a mata mpụtara okwu Igbo ụfọdụ, ọ kachasịkwa ndị yiri
onwe ha maọbụ ndị ahụ nwere otu nsupe. Site n’itinye ha
akara ụdaolu abụọ ndị a pụtakarịsịrị ihe ka nghọta ha ga-esi
pụta ihe n’ebe ọgụụ nọ.
E tere ụgba e tere azụ, ụdaolu na akara ụdaolu bụ
ejewe aghaghị n’asụsụ Igbo. Etu ‘na’ si dị mkpa n’ọmụmụ
asụsụ Igbo ka ụdaolu na akara ya si dị mkpa. Nke a mere na
onye ọ bụla maara nke o riri na nkà edemede tosiri ị naetinyegasị
akara ụdaolu n’edemede ya ebe o kwesịịrị. Ọ gaenyere
ọgụụ aka ịghọta okwu ndị ahụ nwegasịrị otu nsupe
karịa inyo ha enyo. Aha ọzọ e jiri mara akara ụdaolu bụ fonim
kentụkwasị. Ihe kpatara e jiri kpọọ ya fonim kentụkwasị bụ
maka na a na-atụkwasị ya n’ụdaume maọbụ na myiriụdaume
Igbo nke dị n’ime mkpụrụokwu abụọ karịa iji gosịpụta nghọta
dị iche iche.
Ọzọ kwa, a bịa n’ihe gbasara ọmụmụ ọdịdị ụdaasụsụ,
e kere fonim ụzọ abụọ,
i) keusoro
ii) kentụkwasị
Keusoro n’Igbo izugbe dị iri atọ na isii, ebe
kentụkwasị dị naanị abụọ ha bụ ụdaelu na ụdaala. E
nwekwara ụdị ụda ọzọ a na-akpọ ụda nsụda nke nwere ike
ibute ndị iche na nghọta mkpụrụokwu. Ọ bụ ụdaelu a sụdara
nwa obere mere e ji akpọ ya ụdansụda. Ọmụmaatụ fonim
keusoro gụnyere ụdaume niile na mgbochiume niile e nwere
na mkpụrụedemede Igbo. Ebe fonim kentụkwasị bụ ụdaelu ( ˊ
), ụdaala ( ˋ ) na ụdansụda ( – ). E nwekwara ụdị asụsụ ụdaolu
abụọ dịka:
i) Asụsụ ụdaolu kọnto
ii) Asụsụ ụdaolu regista/levụl
Ikekeọnwụ n’ime Ugwuọna (2015:41) kọwara na
asụsụ ụdaolu bụ nke a na-enweta na mba Eshia dịka Chinese.
Vietnamese bụ asụsụ ụdaolu kọnto ma ọtụtụ asụsụ ụdaolu
mba Afrịka bụ asụsụ ụdaolu rejista/levụl. Igbo bụ asụsụ
ụdaolu rejista/levụl, etu a ka ọ dịkwa n’Efik, Edo, wdg. A bịa
n’Igbo, e ji ụdaolu arụ ọrụ abụọ dị mkpa dịka nke lezịkal na
nke grama dịka e kwuburu na mbụ. E lee anya n’ọrụ nke
lezịkal, ọ na-eme ka e nwee nghọta pụrụ iche site n’otu
mkpụrụokwu rue n’ọzọ. {maatụ:
ákwá nke a na-ebe ebe
àkwà nke a na-edina edina
ákwà nke a na-eyi n’ahụ
àkwá nke a na-eri eri
N’ọmụmaatụ ndị e nyegasịrị n’elu ebe a, anyị ga-ahụ na
akara ụdaolu mere ka a ghọta ndị iche dịgasị n’okwu ndị ahụ
nwere otu nsupe.
N’ọrụ nke grama n’Igbo, a na-eji ụdaolu eme nghọta
pụrụ iche site na nkebiokwu maọbụ ahịrịokwu na ibe ya dịka:
Ó rùrù mgbede nkwusara
Ò rùrù mgbede ajụjụ
Ó jèrè Óká nkwusara
Ò jèrè Óká Ajụjụ
Ó bèrè ákwá nkwusara
Ò bèrè ákwá ajụjụ
Há zùrù óhí nkwusara
Hà zùrù óhí ajụjụ, wdg
Ntulegharị Atụtụ
Ilechukwu (2016:18) sịrị na atụtụ bụ echiche a haziri
nke ọma nakwa usoro ime ihe aromaro maọbụ iwu nke
mmadụ, ebumnuuche iwu a bụ ịkọwapụta arụmarụ maọbụ
ederede nke ụzọ ya na nke atụtụ ahụ ga-agakọta ọnụ.
Atụtụ Akụkụ Nnọrọonwe
Ọ bụ Goldsmith tupụtara atụtụ a n’afọ (1976). Ihe
kpalitere mmụọ ya bụ na ọtụtụ asụsụ n’ụwa bụ asụsụ ụdaolu
dịka asụsụ Igbo so n’otu n’ime ha. Ebe ọ bụ na e wepụtara
atụtụ ọzọ nke na-ewebata ụdaolu na nkọwa ya, nke a ka a naakpọ
atụtụ akụkụ nnọrọonwe. Atụtụ a na-ekwusi ike na okwu
ọ bụla nwere àgbà abụọ dịka:
a) Agba ụdaolu, na
b) Agba mkpụrụ edide
A tụpụtara aro gbasara etu a ga-esi na-ezipụta ụdaolu
Igbo n’akwụkwọ. E ji akara nlamelu ( ˊ ) na-ezi ụdaolu elu ma
jiri akara uhie ( – ) ezi akara ụda nsụda, ebe e ji akara nlamala
( ˋ ) were ezipụta akara ụdaolu ala. Ka o sila dị, a na-atụ
atụmatụ ụzọ kacha mma a ga-esi na-akanye akara ndị a
n’ederede Igbo. Imirikiti kwenyere na o kwesịghị ka a naakanye
akara n’okwu niile otu oge. Nke a bụ n’ihi na ha sịrị
na ọ ga-emetọ akwụkwọ ederede ahụ ma magharịa onye naagụ
akwụkwọ maọbụ ederede anya. Aromaro a e nweela
usoro atọ maka nke ga-aka mma, mana n’ime atọ a, abụọ
naanị bụ ihe e ji arụ ọrụ rue taa. Òtù abụọ ndị a bụ òtù
Williamson na òtù Welmers. Dịka etu Mbah na Mbah
(2014:26) si kọwaa, Williamson na ndị òtù ya tụmadị
Emenanjọ na-akọwa na ọ dịghị mma ị na-akanye akara ụdaolu
elu elu n’akwụkwọ ma ncha ncha. {maatụ: mkpụrụokwu ọ
bụla nwere naanị akara ụdaolu elu elu dịka akwụkwọ,
ogologo, osisi, ọkpụkpụ, eriri, akụkọ, arịrị, ọgụgụ wdg.
Ha sịkwara na a aga-eji akara nlamala egosi ụdaolu ala n’uju
dịka àlà, àjà, àgbà, àgwà, àmà, àkwà, ìsì, òkè, rìrì, àmàrà, àkù,
ìtè, ùdù, ènwè, òfùfè, ìkùkù, wdg. A bịazie n’igosipụta akara
nsụda, ọ ga-abụ: égō, érō, ájā, nwókē, wdg.
Ọzọ kwa, ndị otu Welmers nke Nwachukwu so n’ime
ya na-akọwa na a ga-eji akara nlamelu egosipụta akara ụdaolu
elu na nke nsụda, ebe a ga-eji akara nlamala egosipụa akara
ụdaolu ala. E nwekwara ike iji ótù akara gosipụta akara
ụdaolu elu na nsụda n’ihi na ọ bụ naanị ụdaolu nke bụ ụzọ
n’ọtụtụ ụdaolu yiri onwe ha ka a na-akanye ya. Mgbe ụdaolu
abụọ bụ akara ụdaolu elu, ihe ọ pụtara bụ na nke izizi bụ
ụdaolu elu, ebe nke abụọ bụ ụdaolu nsụda. Ọmụmaatụ: érō,
aja ájā, égō, wdg. Lee mkpụrụokwu ndị a: Àmádí, òfúmá,
éké, égō, wdg. Na mkpụrụokwu ndị a, Amadị pụtara ụdaolu
ala, elu elu, ọfụma otu aka ahụ, eke apụta ụdaolu elu elu, ego
apụta ụdaolu elu nsụda. E nwekwara ike iji ụdaolu nlamala
gosipụta ụdaolu ala dịka n’okwu ndị a: àgba, Ìgbo, wdg. Ebe
a, ụdaolu ‘agba’ bụ ụdaolu ala-ala, ebe ‘Igbo’ bụkwa ụdaolu
ala-ala. N’ime usoro ndị a niile, e nwekwaghị nke a ga-asị
kacha ibe ya mma. Ihe dị mkpa bụ usoro onye gbasoro were
kanye nke ya.
Nchọcha E Merela n’Isiokwu
Oyebade na Mbah (2008) kwupụtara na ọ bụ site
n’ikikere ụdaolu ka e ji amata mpụtara okwu asụsụ ndị so
n’asụsụ ụdaolu rejista. Ha gara n’ihu kwue na ihe dịkarịsịrị
mkpa bụ ụda e ji akpọpụta okwu ndị a, nkebiokwu nakwa
ahịrịokwu ụfọdụ bụ ndị e siri n’asụsụ dị iche iche nweta.
Williams (1976) sịrị na asụsụ Igbo so n’otu asụsụ
ụdaolu mere o ji dị mkpa na a ga-eji akara ụdaolu zipụta
mpụtara okwu ọ bụla ka o gbochie mgbagwoju anya n’ebe
onye ga-agụpụta edemede maọbụ ederede nọ. N’okwu
Williams, o zipụtara ụdaolu asụsụ rejista na ụdaolu asụsụ
kọnto dịka:
H L L H
H L
ta ta
tá tà
Anwasia (2013) n’uche nke ya kọwara na mkpịiche sitere
n’ụdaolu kpọmkwem. O nyegasịrị ọmụmaatụ ndị a dịka:
aka /áká/ -akụkụ ahụ mmadụ
aka /ákà/ -mgba olu
egwu /égwú/ -nke e ji úkwù agba
egwu /égwù/ – ụjọ
isi /ísí/ -akụkụ ahụ mmadụ
isi /ísì/ -nke e ji imi esi
akwa /ákwá/ -nke a na-ebe ebe
akwa /ákwà/ -nke a na-eyi n’ahụ
ire /íré/ -akụkụ ahụ mmadụ
ire /írē/ -azụmahịa
Ọka /Ɔka/ -aha obodo
ọka /ɔka/ -nke a na-ata ata
N’uche Ezeomeke (2011:219), asụsụ Igbo bụ asụsụ ụda. Ya
mere o ji dị mkpa na onye ọ bụla na-ede Igbo ga na-etinye
akara ụda n’okwu ụfọdụ nwere otu nsupe. Ọ ga-eme ka amata
etu okwu ndị ahụ si ada ụda bụ nke ga-enyere ya aka ka
echiche ya kwe nghọta.
N’okwu Igbo ụfọdụ, e nwere ndị nghọta ha ruru abụọ maọbụ
karịa. Ọ bụ naanị mgbe e inyere ha akara ụda ka a ga-enwe
ike mata ha. Ọmụmaatụ, mkpụrụokwu ndị dịka ‘isi’, akwa,
oke, wdg dị anọ anọ. Ọ bụrụ ma odee dee ha etu ahụ
n’etinyeghị ha akara ụda, ọ ga-ara ahụ ịmata nke a na-ekwu
maka ya. Nke a mere e jiri si na ọrụ akara ụdaolu na-arụ
n’asụsụ Igbo karịrị akarị. Akara ụdaolu na-enye aka igosipụta
ndị iche dị n’okwu ndị dị abụọ maọbụ karịa ma ha nwere otu
nsupe ma yie onwe ha dịka n’okwu ndị a:
àkwà – nke a na-edina edina
àkwá – nke a na-ata ata
ákwà – nke a na-eyi n’ahụ
ákwá – nke a na-ebe ebe
ìsì – nke a na-ekpu ekpu
ísí – akụkụ ahụ mmadụ
ísì – nke e ji imi esi
ísī – isi nri
òkè – ihe ruru mmadụ
òké – anụ na-ebi n’ụlọ maọbụ n’ọhịa
ókè – njedebe ihe
óké – ihe n’abụghịị nne
ígwè – nke a na-agba agba
ígwé – nke a na-echi echi
ìgwè – njupụta na mmadụ, wdg.
Nwozuzu (2008:15) hụtara ụdaolu dịka otu n’ime agwara
ụdịdị ụda ndị e nwere n’asụsụ Igbo. Ọ sịkwara na olumba
dum e nwegasịrị n’ala Igbo na-eji akara ụdaolu ewepụta ndị
iche dị na ha abụọ ma ọ bụghịị etu a, ọ ga-ara ahụ ịkọwa
mkpụrụokwu ndị ahụ nwere otu nsupe maọbụ yie onwe ha.
Nchịkọta Ntụlegharị Agụmagụ
N’ụzọ dị nkenke, nwa nchọcha ahụla echiche ndị
mmadụ banyere ụdaolu n’ụzọ dị iche iche site n’aka ndị odee
ụfọdụ gbasara ya bụ okwu akpụ n’ọnụ. A chọpụtara na ụdaolu
bụ ejewe aghaghị n’ederede Igbo. E wezuga ụdaolu na akara
ya, e nweghị onye ga-amata mpụtara okwu Igbo ụfọdụ, ọ
kachasịkwa n’okwu ndị ahụ yiri onwe ha nakwa ndị ahụ
nwere otu nsupe.
Usoro Nchọcha
Ọ bụ akara ụdaolu usoro ọdịnala ka a gbasoro mee
nchọcha a. Usoro a na-akọwa na a ga-etinye akara ụdaolu
n’ụdaume na myiriụdaume niile pụtara ihe n’edemede.
Ụdị Nchọcha
Nwa nchọcha họọrọ usoro ọbaakwụkwọ mee nchọcha
a. Ọ bụ nchọcha e mere site n’ịga n’ọbaakwụkwọ dịgasị iche
iche nweta ngwa ndị ga-enye aka n’ọrụ a. Ya mere e jiri họrọ
ụfọdụ akwụkwọ ndị a rụtụrụ aka n’isiokwu nchọcha a.
Ngwaọrụ Nchọcha
Ngwa ọrụ nwa nchọcha jiri mee nchọcha a bụ
akwụkwọ ọgụgụ dịgasị iche iche o nwetagasịrị dịka semịna
pepa, jọnal, tesisi, feskrift wdg. bụ ndị e degoro ihe yitere
isiokwu a bụ ụdaolu: ezi ngwa ọrụ n’ebe ntolite asụsụ na
ederede Igbo dị.
Ngosịpụta na Nkọwasị ngwa Nchọcha
Ebe a, nwa nchọcha ga-akọwa etu ụdaolu siri dị mkpa
ma a bịa n’ihe gbasara odide asụsụ Igbo. A ga-emezu nke a
site n’ịdabere n’ihe e nwetagasịrị gbasara echiche ndị odee dị
iche iche.
Ntụcha Ihe E Nwetara
Nwa nchọcha ga-ejizi nwayọ tụchaa ma hazie ihe
dum o nwetara gbasara isiokwu ederede a site n’echiche ndị
ọkammụta dịgasị iche iche na nchọpụta e mere.
A chọpụtara na ọ bụ n’alaka amụmamụ ụdaasụsụ ka e
si nweta ụdaolu. Ụdaolụ n’onwe ya ezigbo mkpa ma a bịa
n’ihe gbasara edide Igbo, ebe ọ bụ na asụsụ Igbo so n’otu
n’ime asụsụ ndị ahụ bụ asụsụ ụdaolu. Nchọcha e mere
gosipụtara na e nwekwara ike ịkpọ ụdaolu ‘ogoolu’ maọbụ
‘piichị’ maọbụ ‘tonim’, ebe akara e ji egosi ya bụzi akara
ụdaolu. Nchọcha e mere egosila na e nwekwara ike ịkpọ akara
ụdaolu ‘fọnim’, ebe akara e jiri mara ya bụ fonim kentụkwasị.
A bịazie na fonim, ọ dị ụzọ abụọ pụtara ihe dịka fonim
keusoro na fonim kentụkwasị. Fonim keusoro n’Igbo izugbe
dị iri atọ na isii n’ọnụọgụ, ebe kentụkwasị dị naanị abụọ
pụtakarịsịrị ìhè. Akara e jiri mara ha bụ ndị a ( ˊ ˋ ). Nchọcha
a gosịkwara na e nwere ụda ọzọ a maara dịka ụdansụda.
Akara e jiri mara ya bụ ( – ). Ihe ọ pụtara bụ na e mere elu e
mere ala, akara ụdaolu ndị e nwere zuru atọ n’ọnụọgụ.
A chọpụtakwara na ụdaume niile na mgbochiume
niile e nwere n’Igbo bụcha fonim keusoro. Ọzọ abụrụ na
ụdansụda anaghịị eso ụdaala maọbụ ụdaelu.
Nchọcha e mere gosiri na ihe dị mkpa gbasara akara
ụdaolu abụghịị nsupe okwu kama ọ bụ ụdaolu butere nghọta
pụrụ iche maọbụ ndị iche na mkpụrụokwu dịka na
mkpụrụokwu ndị a:
eze, eze ọkụ, ọkụ, ọzọ, ọzọ ọkwa, ọkwa wdg.
Ọzọkwa, a chọpụara na e nwere ike iji akara ụdaolu
mee ka nghọta dị iche dịrị n’etiti ahịrịokwu na ibe ya dịka:
Ó sìrì ófé ònúgbù (nkwusara) Ò gàrà
úlòúkà (nkwusara)
Ò sìrì ófé ònúgbù (ajụjụ) Ò gàrà
úlòúkà (ajụjụ)
A chọpụtara na ọ bụ naanị n’ụdaume na myiriụdaume ka a naakanye
akara ụdaolu. A naghị akanye akara ụdaolu na
mgbochiume Igbo
Nchọcha e mere gosiri na e nwere ụfọdụ ụdaelu bụ ndị nwere
naanị otu nkeji dịka:
hú – ịhụ ihe
tá – ịta ihe
kwú – ikwu okwu
sá – ịsa ahụ
Ụdaelu ndị nwere nkeji abụọ dịka:
élé – anụmanụ
ónwú – nke a na-anwụ anwụ.
árá – isi mgbaka
ólú – akụkụ ahụ mmadụ.
Ụdaelu ndị nwere nkeji atọ dịka:
áhúhú – nke na-arịgharị arịgharị
ákúkó – nke e ji ọnụ akọ
akpụkpọ – nke kpuchiri anụ ahụ mmadụ
Ụdaelu ndị nwere nkeji anọ dịka:
ékwúmékwú – nke a na-ekwu ekwu
ázúmázú – ịzụ na ire ahịa
ákómákó – nke e ji ọnụ akọ, wdg.
A chọpụtara ọrụ dị iche iche akara ụdaolu na-arụ n’asụsụ Igbo
dịka:
– Inye aka igosịpụta ndị iche dị n’okwu ndị dị abụọ
maọbụ karịa, ọ burugodu na ha nwere otu nsupe.
– Inyere ọgụụ aka ịghọta ederede ọ na-agụ maọbụ ọ naenyocha.
– Inye aka gosịpụta ndị iche n’ahịrịokwu nkwusara na
ajụjụ, a sịkwaarịị na akara ajụjụ adịghị na ha.
Nchọcha e mere gosiri na asụsụ niile nọgasị n’ala Naịjirịa
bụcha asụsụ ụdaolu e wezụga Fulfulde. A chọpụtakwara na e
nwere ụzọ asụsụ ụdaolu abụọ dịka:
i) Asụsụ ụdaolu rejista
ii) Asụsụ ụdaolu kọnto
Asụsụ Igbo so na ndị nwere asụsụ ụdaolu, tinyere Efik, Edo
na ndị ọzọ kwa. Nke a mere Anagbogu, Mbah na Eme
(2010: 137) jiri kwue na asụsụ niile e nwere na mba Eshịa
bụcha asụsụ ụdaolu kọnto dịka: Kantoniis, Bomesa,
Mandịarin, na ndị ọzọ.
A chọpụtara na e ji ụdaolu arụ ọrụ lezikal na grama.
N’ọrụ lezikal, lee ọmụmaatụ ya:
òké anụ ụlọ na ọhịa
óké nke n’abụghịị nne
òkè ihe ruuru mmadụ
ókè ebe ihe jedebere
A bịa na nke grama, e ji ụdaou eme nghọta pụrụ iche site na
nkebiokwu maọbụ ahịrịokwu dịka:
Ó bùtèèrè yá úgbóàlà.
Ò bùtèèrè yá úgbóàlà.
Ó zàrà ájùjú
Ò zárá ájùjù
A chọpụtara na e nwere òtù atọ kwurula ụzọ kacha mma maka
nkanye akara ụdaolu dịka otu ndị a:
i) Williamson, Emenanjọ na ndị ọzọ
ii) Welmers, Nwachukwu na ndị ọzọ
Williams, Emenanjọ na ndị ọzọ kwuru na ịkanye
akara ụdaolu elu-elu (//) n’okwu ga-emetọ akwụkwọ, ebe
okwu ndị nwere ụdaolu ala-ala bụ naanị ndị e tosịrị ịkanye
akara dịka n’okwu ndị a:
àlà, ‘àjà, àmà, ènwè, àgwà, ìkùkù, wdg. Otu aka ahụ ka ọ
dịkwa n’okwu nwere akara ụdaolu elu na nsụda dịka:
égō, érō, ájā wdg
Ebe Welmers, Nwachukwu na ndị ọzọ kwuru na a ga-eji
akara nlamelu egosipụta akara ụdaolu elu na nke nsụda, ma
were akara nlamala gosipụta akara ụdaolu ala. Ọzọ abụrụ na
ebe ọ bụ naanị ụdaolu nke bu ụzọ n’ọtụtụ ụdaolu yiri onwe ha
e tosiri ịkanye akara ụdaolu. Ọzọ kwa bụ na e nwekwara ike
iji ụdaolu nlamala gosịpụta ụdaolu ala dịka: òdo, àka, àla,
àgwa, wdg. karịa ịkanye ụda nke ikpetemazụ akara.
Nchịkọta Nchọpụtagasị, Mmechi na Aro
Ebe a, nwa nchọcha ga-achịkọtazi ihe dum ọ
chọpụtara ọnụ n’ụzọ dị nkenke ma pịachie edemede nchọcha
a ma nye ntụziaka n’ihe a ga-eme iji gboo nsogbu nchọcha a.
Nchịkọta Nchọpụtagasị
A chọpụtara na imirikiti ndị odee Igbo a naghị etinye
akara ụdaolu n’edemede ha. Ụdaolu bara nnukwu uru n’ebe
asụsụ ndị e nwere na mba Afrịka nọ, ọ kachasịkwa n’ebe
Asụsụ Igbo dị. E wezuga ụdaolu, ọ ga-ata akpụ ịmata ihe
okwu Igbo ụfọdụ pụtara. Ebe ọ bụ na ụfọdụ mkpụrụokwu naapụta
ihe n’edemede na-enwe otu nsupe. O nweghị onye gaama
ihe nke ọ bụla pụtara ma ọ bụghịị site n’enyemaka akara
ụdaolu.
Mmechi
Na nchọcha e mere, nwa nchọcha mejupụtara
ebumnuuche ya bụ ụdaolu: ezi ngwa ọrụ n’ebe ntolite asụsụ
na ederede Igbo dị. Site n’ịkọwara ọhanaeze mkpa ụdaolu na
akara ya dị n’ebe asụrụasụ na ederede Igbo dị. Ọ ga-adị mma
ka onye Igbo ọ bụla jisie ike hụ na a kwalitere ọsụsụ na odide
Igbo ka edemede anyị bụrụ akwaa akwụrụ n’anya ndị
mmadụ.
Aro
A na-atụ aro ka ndị Igbo na ndị odee niile jisie ike
na-aghọta ụda okwu nwere ma nwee ike na-etinye akara
ụdaolu n’ebe ndị ahụ e nwere okwu yiri ibe ha maọbụ ndị
nwere otu nsupe, nke a ga-eme ka o doo ọgụụ anya karịa ị naenyo
ụfọdụ okwu enyo, maọbụ kpọhie ha.
Ọzọ abụrụ na odee ọ bụla ga-agba mbọ mara usoro ọ
ga-agbaso n’ịkanye akara ụdaolu n’okwu, karịa ị na-agwakọta
ha ọnụ. Ya bụ, nke onye na-agbaso kwesịịrị ịbụ otu usoro.
Nwa nchọcha na-atụkwa aro ka ndị na-arụpụta igwe kọmputa
jisie ike tinyezue akara niile bụ ndị na-apụta ihe n’edemede
Igbo, nke a ga-enye aka ime ka ebumnuche nchọha a pụta ihe.
Ndị na-akụzi Igbo, malite n’ogo ụlọakwụkwọ
sekọndị rị jisie ike ma wepụta ohere maka nkuzi ụdaolu ma
mee ka ụmụakwụkwọ ndị a mata uru itinye akara ụdaolu bara
n’asụsụ Igbo. Ọ bụrụ ma e tinye aromaro ndị a n’ọrụ,
ederede Igbo na ngụpụta ya ga-adị mfe karịa ka ọ dị na mbụ.
Edensibịa
Anagbogu, P.N., Mbah, B.M. & Eme, C.A. (2010).
Introduction to linguistics secondị edition. Awka:
Amaka dreams.
Anwasịa, N.G. (2013). “Ntụlekọrịta mkpụrụụdaasụsụ Igbo na
mkpụrụ ụdaasụsụ Nnewi na ka o siri metụta mmụta”.
Nchọcha e mere na Ngalaba Amụmamụ Lingwistiks
na Igbo, mahadum Steeti Imo.
Emenanjo, E.N. (2010). Fonọlọji na mọfọlọji n’Igbo. Onitsha:
Varsity pubishing company.
Ezema, T.O. (2012). Nkuzi ụdaasụsụ Igbo. Kontagora:
Uniọue press.
Ezeomeke, S.O. (2011). Igodo nghọta ụtọasụsụ Igbo. Enugu:
Easy-ọuality press.
Ezeuko, R.O. & Chira, A.E. (2005). Fonetiiks na fọnọlọji
Igbo. Awka: Kristophel publishers.
Ikekonwu, C., Ezikeojiakụ, P.A. Ubani, A & Ugoji, J. (1999).
Fọnọlọji na grama Igbo. Ibadan: University press.
Ilechukwu, D.I. (2016). Nganusoro n’asụsụ Igbo”. Nchọcha e
mere na Ngalaba Amụmamụ Igbo, Afrịka na eshịa,
Fakọlti keatị, Mahadum Nnamdi Azikiwe, Ọka.
Mbah, B.M. & Mbah, E.E. (2014). Atụtụ amụmamụ asụsụ.
Enugu: University of Nigeria press.
Nwaozuzu, G.I. (2008). Dialects of Igbo language. Nsukka:
University of Nigeria press.
Ogbalu, F.C. (1974). School certificate/G.C.E. Igbo. Onitsha:
University pubishing company.
Okafọ, C.U. & Ewelụkwa, U. (2011). Nhazi asụsụ Igbo maka
ule junịọ sekọndị rị n’usoro bezik edukeshọn. Onitsha:
A.C. global publishers
Osuagwụ, B.I.N. et al (1977). Fundịamentals of linguistics.
Owerri: Colon concepts
Oyebade, F. & Mbah, E. (2008). “Trendịs in the history of
modern phonology” in B.M. Mbah & E.E. Mbah
(Eds). History of linguistics andị communication: A
festschrift in honour of Professor P.A. Nwachukwu.
Pp 31-49.
Ọkafọ, C.U. & Ewelukwa, U. (2012). Nhazi asụsụ Igbo maka
ule sinịọ sekọndị rị na kọleji, W.A.S.S.C.F., NECO,
G.C.E., J.A M.B. Onitsha: A.C. global pubishers.
Ugwuona, C.N. (2015). Ntọala na isiokwu ụfọdụ na fọnọlọji
Igbo. Enugu: University of Nigeria press.
Ume, I.A.O., Ugoji, J.U. & Dike, G.A. (2006). Ụmị nkọwa
ụtọasụsụ Igbo. Owerri: Ark publishers.
Williams, E.S. (1976). Undịerlying tone in Margi andị Igbo

 

Ndịehie ‘Na’, ‘Ga’, ‘Ka’, Na ‘Kwa’ N’ụtọasụsụ: Nsogbu
Na Ọghọm Ha N’asụsụ Igbo
Nke Si N’aka
Anumudu, Maria U.
Ngalaba Ọmụmụ Asụsụ Naịjirịa Na Lingwistiks
Alvan Ikoku Federal College of Education, Owerri
Umiedemede
Asụsụ bu e jeme a ghaghi n’ihe ọbụla mmadụ na-eme na ndịụ.
Nke a mere o ji bụrụ ihe mmadụ na ibe ya ji enwe mmekọrite,
ezirita ozi, akọwapụta echiche, omenaala na ihe ndị ọzọ naeme
n ndịụ a. Agbụrụ ọbụla nwere asụsụ e jiri mara ha n’ụdị
e kwuru n’ọnụ maọbụ n’ụdị e dere ede. Ya mere ndị Igbo ji
atụ ilu si “Ọkwa mba na-atụ n’olu n’olu. Asụsụ ọbụla nwere
usoro na nhazi e ji mkpụrụokwu mebe. Mgbe ọbụla ejighi
usoro ọsụsụ, maọbụ nke odide dabara adaba sụọ maọbụ dee
asụsụ, ọ na-ebụte atụtụ nghatahie n’ihe a na-ekwu maobu
n’ihe a na-ede. Atụtụ nwanchọcha ji mee nchọcha a bụ atụtụ
ndịehie nke onye tụpụtara ya bụ Pita Corder n’afọ (1967).
Nwanchọcha ji usoro tụmbọm tụmbọm mee nchọcha ya site
na nnwale o nyere ụmụakwụkwọ, wee nweta ihe ndị o dere
na iji usoro sọvee nke o mere n’ụlọakwụkwọ Alvan, na
ngalaba ọmụmụ asụsụ ala Naịjirị na Lingwistiks. Dika
onyenkuzi na-akuzi Igbo n’ụlọakwụkwọ dị elu, nwa nchọcha
chọpụtara na ọtụtụ ụmụakwụkwọ amaghi ka e si ede ọtụtụ
okwu na ngalaba ụtọasụsụ dika ‘na’, ‘ga’, ‘ka’, ‘kwa, na akara
edemede digasi iche iche n’ederede ha. Nke a bụ ihe kpatara
ha ji ada ule Igbo ebe ọ di ukwuu. Ebumnuche nwanchọcha
bụ ime ka ndị nkuzi na-akuzi Igbo mata nsogbu a
ụmụakwukwọ na-enwe, wee gbaa mbọ ikuziri ha usoro
kwesiri ekwesi e ji ede ihe n’Igbo. Nke ọzọ bụ ime ka
ụmụakwụkwọ site n’ederede a mụta usoro dị mma e ji ede
okwu ndị a. Nke a ga-eme ka nghọta dị n’ihe e bụ n’uche dee
ihe e dere, maka na ozi e ziri nke ọma dabere n’otu e si deta
ya. Iji gakwuo n’ihu n’ederede a, nwanchọcha rụtụrụ aka
n’ụfọdụ akwụkwọ ndị dị mkpa kọwara otu ihe maọbụ nke
ọzọ banyere isiokwu ya. Ọ tụrụ alọ ka ndịi nkuzi na-akuzi
Igbo jisie ike nwee ndịidi n’ikuzi ụtọasụsụ Igbo nke ọma ma
were omụmaatụ dabara adaba nke ọma kuziere ha ọrụ na, ga,
ka na kwa na-arụ n’asụsụ Igbo maka ezi nghọta, ezi ndịeta
nakwa Igbochi oke ọdịda ụmụakwụkwọ na-ada n’ule Igbo
mgbe dum.
Okpụrụkpụ okwu: Ndịehie, Ụtọasụsụ, Nsogbu, Ọghom
Ndịubata/Mkpolite:
Ihe ọbụla di n’ụwa nwere ihe o ji maka ya dịrị. E
nwere olileanya na mmadụ nwere uru ọ ga-esite na ya rite.
N’otu aka ahụ, site na mmalite ụwa, mmadụ hụrụ asụsụ dika
ihe ya na mmadụ ibe ya ji ekwurita okwu, sitekwa na ya ghọta
onwe ha mgbe ha na-akparita ụka. Ọ bụ eziokwu na e nwere
ike iji mmeghariahụ ghọta ihe mmadụ bụ n’obi, mana asụsụ
bụ isi sekpu nti n’ihe n’iile mmadụ na-eme.
Ọtụtụ mmadụ di iche iche esitela n’ụzọ di iche iche
lee ma kọwaa ihe asụsụ bụ. Iji maatụ, Stricklandị (1957)
n’akwụkwọ Anedo (2014:1) kọwara asụsụ dika okwu, mkpọtụ
na nghọta nke otu agbụrụ nwere nkwekọrịta ya. N’aka nke
ọzọ, Cannon (1985) siri na asụsụ bụ usoro nzikọrịta ozi site
n’okwu ọnụ nke otu agburu ji egosipụta ebumnuche ha. Site
n’ọmụmaatụ ndị a, anyị hụrụ na asụsụ nwere ike nwee usoro
odide maọbụ hapụ inwe usoro odide.
N’agbanyeghi otu o si dị, asụsụ bụ ngwaọrụ di mkpa
n’ihe gbasara ndịụ mmadụ na ọdịmma obodo ọbụla. Asụsụ
na-enyeaka ime ka mmadụ na ibe ya kparịta ụka, zụọ ma ree
ahịa, inye na ịnara, nghọta ihe onye ọzọ bụ n’obi nke ọ chọrọ
ka onye ọzọ mata. Ọ bụ site n’asụsụ ka mmadụ si egosipụta
aṅụrị, iwe, mwụte na ụdị mmetụta di iche iche. E ji asụsụ
agbasa ozi omenaala na inyefe ya n’aka ndị na-eto eto.
N’agbanyeghi udị ọchịchị agburu ọbụla nwere ike
ihụta onwe ha, asụsụ ha na-egosipụta mmepe na ọdịmma
obodo ahụ. Ihe nke a pụtara dika Stork (1976) siri kwuo
n’akwụkwọ Anedo (2014) bụ na asụsụ agbụrụ ọbụla zuru ezu
ma bụrụkwa kpụm n’usoro mgbaso ozi e ji egbo mkpa
ọhanaeze ebe a na-asụ ya asụ. Iji gosipụta otu asụsụ si di
mkpa site na mbọ ụmụamala Igbo ndị ihe banyere asụsụ Igbo
na omenaala na-anụọku n’obi, gọọmenti etiti ala Naijirịa site
na ngalaba na-ahụ maka agụmakwụkwọ, n’iwu o nyere nke a
na-akpọ “National policy on Education (1981) kwadoro
ọmụmụ asụsụ agbụrụ ọbụla mgbe o nyere ya ka iwu ka ọ bụrụ
maka mmụta na nchekwa omenaala, ịdị n’otu na maka
ọdịmma ala Naịjirịa.
Iwu a kwadoro na nwata akwụkwọ ọbụla ga-amụrịrị
otu n’ime asụsụ atọ ala Naịjirịa nabatara. Iwu a gara n’ihu
kwuo na e kwesiri isite na nwata jiri oluasụsụ nne kuziere
nwata ihe tutu o ruo n’ogo praimari nta. Ya bụ na e kwuwa
ihe banyere ịrụ ọrụ, izu ahia, ọmụmụ akwụkwọ, dgz, ọ bụ
asụsụ ka e ji egosipụta ha.
N’agbanyeghị nke a, ọtụtụ ndị gụrụ akwụkwọ dielu
n’ala Naijirịa anaghịi enye ụmụ ha na ndị agbataobi ha
nkwado ịmụ asụsụ ala Naijirịa ọkachasi asụsụ Igbo. Dika
Opara (2009) siri kọwaa, e ledara asụsụ Igbo anya nke n andị
Igbo a naghị eji nti ha nụ na nwa ha sụrụ Igbo. Onye nke
nwara anwa sụọ Igbo ọkachasị n’ụlọakwụkwọ ndị nkiti new,
a na-ata ya ahụhụ ka a ga-asi na ọ nyụrụ nsị n’ụlọụka. N’ihi
nke a, anyi aghaghi ibum abọ ekele any bugara ike site n’afọ
1977 na 1972 ruo n andị ka na-agbakwa nbọ n’oge ugbua.
Ụfọdụ ndị gbara mbọ ikwalite asụsụ Igbo gunyere;
Ogbalii F.C, Emenanjo, E.N, Okonkwo, MN, Achebe C n
andị out ikwalite asụsụ na omenala. Ndịi ọzọ bụ otu
suwakwa Igbo, Ọhanaeze Ndịigbo, Nkuzi Ahiajoku nkuzi
odenigbo, Igbo studies Association International.
N’agbanyeghi na ha gbara mbọ, ha nwekwara nghọtahie n’ọrụ
ha nke butere nrụmaaka n’ide asụsụ Igbo ma butekwa ndịehie
n’ụtọasụsụ. Ọ bụ site n’amaghi ede Igbo n’ezigbo usoro mere
ụmụakwụ ji ada, chọpụta isi ihe na-eweta ndịehie ndị ahụ ka
o wee kpochapụ ha kpam kpam.
Ndịehie: Ndịehie bu otu nsogbu a na-ahụta n’odide asụsụ
Igbo nke Hornby (1974:382) kọwara dika ihe edezighi edezi
maọbụ ihe emetachaghi nke ọma. Ọ rụtụrụ aka na e nwere
ndịehie di iche iche nke gunyere ndịehie nke nsupelitaghi
okwu, ndịehie nke onye mbipụta akwụkwọ, ndịehie nke
ebiputaghi ihe e dere, ndịehie sitere n’odide, ndịehie odee,
dgz. Ihe nke a pụtara bụ na ọtụtụ oge, ka a na-atụ anya ihe
ọzọ, ma ahụta nke abụghịi ya. Mgbe nke a mere, o nwere ike
bụrụ ndịehie sitere n’aka odee, igwe mbipụta ihe, asụpelitaghi
mkpụrụokwu di n’okwu, ebipụtaghi ihe e dere, dgz. Iji
gbanahụ nsogbu ndịehie, anyi ga-agba mbọ igbaso usoro iwu
odide ihe n’asụsụ ọbụla anyi na-ede.
Ụtọasụsụ: Ọ bụ ọmụmụ asụsụ nke dabere n,omụmụ mpụtara
okwu, usoro okwu na ụda mkpụrụokwu ụtọasụsụ Igbo,
malitere na mkpuruasụsụ ruo n’usoro okwu nke ahịrịokwu.
Mgbaso usoro iwu ụtọasụsụ e nwere mgbe a na-asụ Igbo
maọbụ mgbe a na-ede ya ede na eme ka ụtọasụsụ Igbo pụta
ihe. Ọ bụrụ ma a gbasighị iwu a otu o kwesiri, asụsụ Igbo
agaghi adi ụtọ na ntị. Ya bu na ụtọasụsụ bụ ụmụ ihe niile nke
a na-ewepụta n’asụsụ ka asụsụ ahụ di mma na-nghọta nke naewere
ọnọdụ site n’ezi nsupe, ntinye ezigbo akaraedemede na
isoro ezi usoro okwukwu na odide asụsụ ahụ.
Nsogbu: Nke a pụtara ihe nramahụ. Ọ bụ ihe adighi otu o
kwesiri, nke na-eme ka a ghara imezi ihe emezi, ọkọwaokwu
Oụford (2006) kọwara nsogbu dika ihe na-ebute nghọtahie,
ebe nke Encyclopedia (1996) kọwara ya dịka ihe isiagụgọ
maọbụ okwu chọrọ mmezi, ihe na-arahụ mmejupụta maọbụ
nghọta, ihe amaghi ka e si eme ya.
Anasiudu (1983) na akọwa nke ya banyere ọghọm dị
na ndịehie, kọwara ndịehie dịka nkwuhie ndịi ahụ a na-ahụta
n’asụsụ nke sitere n’amaghị ama maọbụ n’etozughi etozu.
Nke a na-apụta ihe site n’etu okwu ndị ahụ si abata n’asụsụ
oge ọbụla.
N’otu aka ahụ, ihe ọbụla di mma n’asụsụ nke gbasara
odide ihe maọbụ okwukwu ya bụ ezigbo okwu, bụrụkwa ihe
ziri ezi. Ọ ga-abụ ihe dabara adaba site na nkwekọrịta ndị
mmadụ maọbụ nke ndịi nwe asụsụ ahụ. Ya bụ na ọ di mkpa
igosipụta ihe dabara adaba n’ozi anyi chọrọ izi ọkachasị
n’odide ihe maka na ọ bụrụ ma anyị ezitaghị ozi site n’odide
ihe, a ga-enwe nghọtahie nke bụ nsogbu.
Dika Little (1973), n’akwụkwọ Anedo (2014:12)
kọwara, o kwesiri ka a gbalisie ike mezie ihe nke ọma n’odide
ihe maka na a ga-enweriri nkwutọ di iche iche ma ọ bụrụ ma
anyị mee ọtụtụ ndịehie n’ihe odide anyị. Anedo gbakwụnyere
si “ọ bụrụ na asụsụ adabaghị adaba, ihe ọ pụtara bụ na ihe e
kwuru abụghịị ihe e bu n’obi. Ọ bụrụkwanụ na ihe e kwuru
abụghịị ihe e bu n’obi, mara na ihe e kwesiri ime nọkwa
emeghi ya eme. N’ihi ya, o kwesiri ka e jiri Igbo izugbe dee
ihe ọbụla a na-ede n’Igbo . Emenanjọ (1983) kọwara Igbo
izugbe dịka Igbo etiti nke nabatara okwu niile, akpaalaokwu
niile, ilu niile, okwu ntụghị niile, nkebiahịrị niile, dgz site
n’olundịi, ndị Igbo niile mgbe ọ bịara na nsupe na odide ihe
odide.
Ntulegharị Atụtụ Nchọcha Ederede a
Ọ bụ echiche nakwa usoro ime ihe arọmarọ maọbụ
iwu nke mmadụ, nke mbunuuche ya bụ ịkọwa arụmarụ maọbụ
ederede nke ụkpụrụ ya na nke atụtụ ahụ ga-agakọta ọnụ
(Ilechukwu 2016). Langacker (1987) n’akwụkwọ Mbah
(2017) kọwara na e ji uche ekpokọta ọtụtụ ihe mgbe niile.
Nkọwa ya na-egosi na e wepụ usoro mkpọkọta, e nweghị ka a
ga-esi ahazi uche n’ihe ọdịnaala n’usoro ọmụmụ echiche nye
asụsụ.
Odide ‘na’, ‘ga’, ‘ka’ na ‘kwa’ na-adị iche site n’iyite
onwe ha tinyere ọrụ ha na-arụ n’ahịrịokwu, ebe Mbah kọwara
na nkeji maọbụ nkewata echiche ebighị n’ihe ndị dị ọtụtụ
yiwere onwe ha.
Odide ‘na’, ‘ga’, ‘ka’, na ‘kwa’ na-agbaso iwu
ụtọasụsụ Igbo na mmebe mkpụrụokwu, nkebiokwu na
ahịrịokwu. Ọ ga-arahụ idepụtacha ndịehie a na-edehie ha
n’ebughị ụzọ wepụta ebe ụfọdụ a na-enwe ndịehie. N’ihi ya,
atụtụ dabara adaba e ji eme nchọcha n’isiokwu a bụ atụtụ
ndịehie. Atụtụ ndị ọzọ ga-enye aka n’ọrụ a gụnyere: atụtụ
njieme, atụrụ Igbo izugbe, atụtụ nchọcha na atụtụ ọdịnala.
Atụtụ Ndịehie
Onye tụpụtara atụtụ a bụ Pita Corder n’afọ (1967).
Atụtụ ndịehie dịka Akidi (2016:107) siri kọwaa bụ n’ọmụmụ
asụsụ ndị nọrụ nke na-akọwa onwe ya n’ọmụmụ mkpokota
nakwa ịkọwapụta ndịehie niile na-esi n’aka ndị na-amụ asụsụ
na-enwe.
Atụtụ ndịehie dị oke mkpa n’ebe nkuzi na ọmụmụ
asụsụ dị. Atụtụ a enyela aka n’ime ka ndị na-amụ asụsụ dịka
asụsụ nke abụọ (L2) mụtakwuo ka e si ede na ka e si agụ.
Atụtụ ndịehie bụ ụzọ nwaakwụkwọ si achọpụta ihe ndị ọ
mabughị usoro ha na mbụ ma gbasoro usoro kacha mma na ya
bụ ihe.
Usoro Nchọcha: Nwanchọcha ji usoro tụmbọm tụmbọm mee
nchọcha a. Nke a bụ n’ihi na oge adịchaghị iwere
ụmụakwụkwọ niile nọ na ngalaba ọmụmụ Igbo nke Alvan
Ikoku Federal Kọleji Kedukeshọn.
Ụdị Nchọcha E Mere: Nchọcha nwachọcha mere ebe a bụ
usoro sọvee nke e mere n’ụlọakwụkwọ Alvan, na ngalaba
ọmụmụ asụsụ na nke Naịjirịa. Nke a bụ iji nyere ya aka
inweta ihe a na-enyocha kpọmkwem.
Ihe na-ebute Ndịehie:
Otụtụ ihe na-eduba na ndịehie nke nwere ike isite n’aka
nwaakwukwọ, onye nkuzi, ndịi mbipụta ihe edere ede, onye
odee n’onwe ya. Dika Taylor (1976:190) siri kọwaa, ihe naebute
ndịehie bụ nghọtahie nke na esite n’asụsụ a mụtara
n’oge gara aga dika n’asụsụ olunne maọbụ asụsụ mbụ mmadụ
(L1). N’ebe a, asụsụ olunne a (L1) bụ nsiri nyefee (source
language) n’Igbo Izugbe nke e ji ede ihe odide ọbụla n’asụsụ
Igbo nwere ike butere nwa akwụkwọ ndịehie. Ụfọdụ ihe
butere nsogbu olundịi a bụ na olu asụsụ agbụrụ/ndịi ufọdụ naabụkarị
mkponime na mkpọnimi nke anaghịị adabacha n’Igbo
izugbe. Nke a mere Emenanjo (1979:27) jiri kọwaa
mkpọnume na mkpọnimi dịka nyirimara akpọmụda metụtara
ndịebeolu n’ụfọdụ olunne Igbo.
Mkpọnịmị dika o si kwuo nwere ike ibụ otu ihe nwere
ike igosipụta ndị iche n’etiti okwu abụọ ndị yiwere onwe ha
n’ụdi ọzọ.
IJi maatụ (a) ị bā > to enter (Igbo izugbe)
ị bha > to catch (olundịi Owere)
(b) ara > breast
ārā > madness
Ihe ọzọ na-ebute ndịehie na nsuhie site n’olundịi dika
(Richard 1971) kwuru bụ (a) imefe ihe oke (b) amaghi iwu
mgbochi na (c) agbasochaghi usoro iwu ọsụsụ na odide asụsụ
ahụ.
Ọgbalụ (1983) na Emenanjo (1975:149) n’akwụkwọ
Anedo (2014:15) kwadoro ihe Richard kwuru site
n’idepụtakwu ihe ndị a dika ihe so ebute nsogbu maọbụ
ndịehie maọbụ nsụhie asụsụ.
· Ọnọdụ ajọ nsupe n’ụfọdụ akwụkwọ ọgụgụ, ndịegharị
na nsupe ndị odee. Ya bụ ndịehie sitere n’otu odee
fere n’odee ọzọ.
· Nsogbu nke ụmụakwụkwọ aghọtafughị ụda dị iche
iche nke mkpụrụedemede dị iche iche na-anọchite.
Ọmụmaatụ bụ ndị ịche na-adị n’etiti ‘ị‘ na ‘ị‘, ‘u’ na
‘ụ’.
· Nsogbu nke aghara ụmụakwụkwọ na-akpa n’ide
mkpụrụ edemded ndị nwere ntụpọ dịka ṅ, ị, ọ, na ụ
nke na-esoghị iwu ndịakọrịta udaume.
· Iji maatụ: E nwere ndị iche buru ibu n’okwu ndị a:-
(a) ịnụ > to hear
(b) ịṅụ > to drink,
(c) inu > to push. dgz.
Ọnọdụ ‘NA’ N’Ụtọasụsụ Igbo
‘Na’ bụ otu n’ime nkeji asụsụ Igbo na-arụ orụ dika
njikọ, mbuụzọ, isingwaa nakwa dika enyemakangwaa mana
ndịehie ‘na’ na-apụtakwari ihe na mbuuzọ. Dika Okafor na
Ewelukwa (2008:37) siri kọwaa, na bụ otu n’ime
mkpụrụokwu na-ebute ndịehie mgbe ụmụakwụkwọ na-ede
ihe. Ha gara n’ihu kwuo na ‘na’ nwere ike ibụ mkpụrụokwu,
mkpụrụasụsụ maọbụkwanụ otu nkejiokwu nke ụdachị ya bụ
ụdaala
Odide ‘na’ dịka njikọ:
Na na-ano n’etiti mkpụrụokwu abụọ ọ na-ejiko ọnụ site
n’ịkwụrụ onwe ya, ya bụ na a na-ede ya n’uju dịka na:
elu na ala
ofe na ụtara
mma na njọ
ọnwụ na ndịụ
‘Na’ na-ano n’etiti aha na aha abụọ ọ na-ejiko ọnụ site
n’ikwuru onwe ya, ya bụ na a na-ede ya n’uju dịka na:
Uche na Ngozi
Obi na Ada
Nwankwọ na Okereke
Ada na Ọlachi
‘Na’ na’anọ n’etiti nnọchiaha na nnọchiaha dịka na:
mụ na ya
gị na ya
unu na ha
anyị na unu
‘Na na-anọ n’etiti nkebiokwu na nkebiokwu dika ọ hụrụ ya
n’ọmụmaatụ.
iti mkpu na ikwu okwu
ịchị ọchị na ibe akwa
ịga ije na ịgba ọsọ
iri nri na ịgba ọnụ
Odide dika isingwaa nganiihu
Mgbe o na-aru ọrụ dika isingwa nganihu, a na-agbakwunyere
ya ihe n’ihu maọbụ n’azu ya iji mepụta okwu ọhụrụ. Mgbe a
gbakwunyere ya n’ihu, ọ na-anọ ọnọdụ nganihu dịka na:
bịa nara ego gị
biko napụ ya nwa ahụ
nata ya uwe ahụ
Njikọ nke ahịrịokwu na ahịrịokwu dịka na
Ada siri nri mana o righi nri ahụ
Obi gara ịkpa nkụ mana o nweghị nke ọ
kpatara
O jere ahia mana ọ zụtaghi ihe ọbụla
Nkechi lụrụ di mana ọ mụtaghị nwa
‘na’ dika, nganihu njụ: na + ghi = naghi
Ọ naghị ya ego,
Ọ naghi ekwe ekwe
Ọ naghị ebe akwa
‘na” dika isingwa nsonaazụ nwere mgbakwụnye nganihu
ọ + na = ọna (three star yam)
ị + na = ịna (to take)
‘na’ dịka isingwaa nsonaazụ nwere mgbakwụnye nganihu
ebe a nwekwara ike irụ ọrụ ka mbụrụ.
bụ + na = bụna
Nye ya ọ bụna afụ
Ahụghị m ọ bụna otu
‘na’ dịka enyekamangwaa:-
Mgbe ‘na’ na-arụ ọrụ dịka enyemakangwaa, ọ na-enwe
akarauhie (-) e ji jịkọọ ya na ngwaa ọ na-enyere aka
maọbụkwanụ omekangwaa ka ha abụọ nwee ike rụọ ọrụ ka
ngwaa n’ihi na omekangwaa anaghịi akwuru onwe ya dịka:
na-abia,
na-ebe,
na-ekwu,
na-ele, dgz.
Ọ na arụ ọrụ ka enyekamangwaa. Mgbe o nwere
mgbakwunye nganuhu ‘a’,
Chioma ana-adịka ọcha
Obi ana-ekwuka okwu
‘na’ dịka enyemakangwaa anaghịị enwe akara uhie (-)
n’etiti ebe myiri ụdaume ‘m’ na nnọchiaha ‘Ha’ nọ n’okwu
bidoro ‘A’
Ana m esi nri. ( I am cooking)
Ana ha ekwu okwu (They are talking)
Mgbe ụfọdụ, ‘na’ na-arụ ọrụ dika enyemakangwaa njụ.
N’ụdị a, ‘na’ anaghịi enwekwa akara uhie (-), kama ọ na-enwe
njụ ‘ghi iji gosipụta ọrụ ya dịka na:
Ofe ahụ anaghịị atọ ụtọ (That soup is not tasty)
Nkechi anaghịi ekwe ekwe (Nkechi si difficult/Nkechi is
hard deal with)
Nwa ahụ anaghịị eje ije (That child does not walk)
Mgbe ụfọdụ, ‘na’ na-arụ ọrụ dika enyekamangwaa nke
nsọkwunye
Ọ nakwa abịa (He is coming)
Obi naga ya ego Obi is begging her for money)
Ngozi nakwa ahụ gị (Ngozi is seeing you)
Mgbe ọbụla e nwere enyemakangwaa abụọ na-esote onwe ha
n’ahịrịokwu, a na-etinye akara uhie (-) n’enyemakangwaa nke
ikpeazụ iji nyere ngwaa maọbụ omekangwaa ọ na-eso aka
dịka na:
Ha ga na-abia ebe a.
Nkechi ga na-esi nri.
Ọ ga na-aṅụ ara ruo otu afọ
‘Na’ dika mbuụzọ:-
Echebima (2013:41) hụrụ mbuụzọ dịka otu nkeji
asụsụ adịghị mfe na nkọwa ọbụladị n’asụsụ bekee. Ọ kwuru
na ihe di mkpa bụ ụzọ di iche iche e si eji ya emebe okwu
maọbụ ahịrịokwu dabara adaba. Ọ gara n’ihu kọwaa na
mbuụzọ bụ okwu e ji amata ebe, ntuziaka maọbụ ka ihe siri di.
‘Na’ bụ soọsọ otu mbuụzọ e nwere n’asụsụ Igbo.
Asụsụ bekee nwere ọtụtụ mbuụzọ dịka ‘to’, ‘for’, ‘in’, ‘at’,
‘undịer’, ‘before’, dgz. Dika Emenanjo (1971:76) siri kọwaa,
Igbo izugbe nwere sọọsọ otu mbuuzọ pụtara ihe nke bụ ‘na’.
Dika o siri kọwaa, mbuụzọ na-ebu ụzọ n’aha maọbụ na
mfinitive ya na ya na-agakọ. Otu ‘na’ si arụ ọrụ n’ụtọasụsụ
Igbo di ụzọ abụọ. Nke mbụ bụ ide ‘na’ n’uju ya mgbe
mkpụrụokwu ọ na-eso bụ mgbochuume, nke abụọ bụ inwe
ndịapụ ụdaume ‘a’ nke e ji rikọm elu (’) dochie ọnọdụ ya.
Dika ọ dị, ụmụakwụkwọ na-enwe ihe nramahụ dị ukwuu
n’ebe ‘na’ nọ ka mbụụzọ n’ụtọasụsụ. N’ụdị nke ide ‘na’
n’iju, mkpụrụokwu ahụ maọbụ ndị ahụ ‘na’ na-eso na-enwe
ụdachi n’ihi n ọ na-esote mkpụrụ mgbochiume.
Ewelukwa na Okafọ (2008) siri na e nwere ụdị atọ e si ede
‘na’ dịka mbuụzọ. Ha bụ:
Mgbe ‘na’ na –esote okwu bidoro n’ụdaume.
n’ime
n’etiti
n’elu
n’ala
n’oche
Mgbe ‘na’ na-esote okwu bidoro na mgbochiume
na tebụlụ
na Legọsụ
na Nsụka
na nche
Mgbe ‘na’ na-esote myiriụdaume. N’ụdị a, a na-ede ‘na’
n’uju ya.
na mmiri
na nzukọ
na mbido
na ndịo
Ọ ga-adi mma irụtụaka ebe a na e nwere mkpụrụokwu
ụfọdụ na-agbagwuju anya n’ụtọasụsụ Igbo mgbe ‘na’ na-eso
ya n’odide ya nke mgbe ụfọdụ amaghi ma a ga-edenyere ya
‘na’ ka enyemakangwaa maọbụkwanụ mbuụzọ. Echebima
(2013:43) hụtara nke a ka ọnọdụ mbuuzọ adabanyeghi adaba
(preposition indịicating without) ụfọdụ n’ime ha gunyere:
Necheghi eche (without waiting)
N’ekwughi okwu (without talking)
N’agbanyeghi (without mindịing, in spite of)
E nyere m ya ego n’agbanyeghị nzuzu ya.
Ọ zara ajụjụ ahụ n’echeghị ya eche
Ọnọdụ Ga N’Ụtọasụsụ Igbo
‘Ga’ na-aru oru buru ibu n’asụsụ Igbo n’ụzọ di iche iche dịka:
– Isingwaa
– Nsokwunye
– Mgbakwụnye
Ga dika enyemakangwaa:
‘Ga’ na-egosi ihe ga-eme n’ọdịnihu. A na-eji akarauhie (-)
ejikọta ‘ga’ na omekangwaa dịka na:-
Ọ ga-aga ahịa
{ ga-egbu nkwụ
M ga-eri nri
Ada ga-abịa taa
‘ga’ dịka enyemakangwaa enweghi akara uhie (-)
Ọ bụrụ mgbe myiriudaume ‘m’ na mgbochiume ‘h’ nọ n’etiti
enyemakangwaa, ‘ga’ agaghị enwe akarauhie dịka:
Aga m esi ofe.
Aga m eje akwụkwọ.
A ga ha arụ ọrụ ahụ.
Aga ha ebe akwa.
‘ga’ anaghịikwa ebu akarauhie mgbe e nwere okwu njụ ‘ghị’,
ya bụ, okwu mfufeisi dịka:
Ubakanwa agaghi eje ọrụ.
Anyi agaghi eri nri.
Ọ gaghị abịa taa.
Ngozi agaghị ekwe ihe i kwuru.
‘ga’ anaghịi enwe akarauhie mgbe e nwere nsonaazụ na-eso
ya dịka:
Okonkwọ gara ire ahịa.
Nne ya gara ichu mmiri.
Adamma gaara abịa taa
‘ga’ dika isingwaa
‘ga’ na-ezipụta onwe ya dịka isingwaa dịka ozi a chọrọ si dị.
Ya bụ na ọ na-esi ike ‘ga’ ịnọ ka isingwaa n’enweghi
mgbakwunye so ya dika n’ọmụmaatụ ndị a:
Gaa ka ị bịa.
Obi gamie ime.
Gafeta ebe a.
Gawa ahịa
Anyị lee anya n’ọmumaatụ ndị ahụ, anyị ga-ahụ na e nwere
mgbakwụnye a, ‘mi’e, ‘feta’, ‘wa’ dịka mgbakwụnye
n’ahịrịokwu ndị ahụ.
‘ga’ dịka nsọkwụnye:-
Mgbe ‘ga’ na-anọ-ọnọdụ nsọkwụnye, a na-edekọta ya n’ihu
mkpụrụokwu nsọkwụnye ọnụ. A naghi enwe akarauhie naejikọta
ya na ngwaa ọ na-eso n’ahịrịokwu dịka:
Adamma gakwa esi nri.
Obiọma gakwa eje ụka.
Uwe a gakwa abụ nke m.
Ọ gakwa eti mkpu
‘ga’ dịka mgbakwụnye:-
Mgbe ga’ na-anọ ọnọdụ mgbakwunye, a na-agbakwunye ya
n’azụ ngwaa di n’okwu maọbụ n’ahịrịokwu ahụ dịka:
Ada na-emefega ihe oke
Ọ na aṅụbiga mmanya oke
Obi na-ekwufega okwu oke.
{ na-abafega mba oke.
Ọnọdụ ‘Ka’ N’Ụtọasụsụ Igbo
‘ka’ na-arụ ọrụ ọtụtụ ọrụ n’ụtọasụsụ Igbo dika:
ngwaa, njikọ, myiri
ngosipụta nchọ, isingwaa,
nsonaazu,
ịkọwapụta ihe mere ihe jiri mee,
ịnọchita anya mgbe, iji maatụ, dgz.
Ka dịka ngwaa:-
Chukwu ka dịbịa
Uche ya kachasị mma.
Osisi kara ya n’ahụ.
Ka dika njikọ:-
Ọ na-ejikọ nkebiokwu abụọ dịka:-
O mere ka anyị siri chọọ.
Otu ọ dị be oke ka ọ dị be ngwere.
Nne m sị ka anyị gaa ahịa.
Ka dịka myiri:-
E ji ‘ka’ atụlekọta ihe abụọ, jirikwa ya na-egosi ihe yiri ibe ya.
Mgbe ọ na-anọ ọnọdụ a, a na-ede ya ka otu okwu dịka na:-
Ọ jọrọ njọ ka enwe.
O toro ogologo ka osisi ọjị.
Ada buru ibu ka ehi.
Ka dịka nchọ:-
A na-eji ka egosipụta ihe a chọrọ ka ọ meere mmadụ dịka:
Ka Chukwu gozie unu niile.
Ka ihe ọma meere gị.
Ka ihe gaara gị nke ọma.
Ka dịka isingwaa
‘ka’ na-aru ọrụ ka isingwa site n’igbakwụnye n’ihu ngwaa dị
n’ahiriokwu ọ nọ na ya.
Uche kachiri ntị lụọ ọgụ
Ada kagburu aha ya e dere
n’akwukwọ
Biko, kanye akara n’okpuru
mkpụrụedemede ahụ.
‘ka’ dịka nsonaazụ:-
Dịka nsonaazụ, ‘ka’ na-agbakwụnye n’azụ ngwaa dị
n’ahịrịokwu ọ nọ n’ịme ya dịka:
Ọlachi amaka mma
Ihe ụwa esika ike.
Ụwa ajọka njọ
Agụ esika ike
‘ka’ dika ngosipụta ihe mere ihe jiri mee:-
Mgbe nke a na-eme, ‘ka’ na-akwụrụ onwe ya n’ahịrịokwu ọ
nọ n’ime ya dịka:
Nne ya ṅụrụ ọgwụ ka ahụ dị ya mma.
Uche kere isi ka ọ maa mma
Ada chịrị ọchị ka o wee ghọgbuo nne
ya.
Ka dịka nnọchite anya mgbe:-
ka (mgbe) ha lọtara ha hụrụ agwọ
ka chi jiri ọ lakpuo ụra.
Mgbe (ka) ọ batara, o siwere nri.
Ka (mgbe) ọ hụrụ m, ọ maliwe elu
n’ọṅụ.
‘ka’ dịka nkwuma:
Mgbe ‘ka’ nọ ọnọdụ nkwụma, a na-edekọta ya na ngwaa ọnụ
dika: – Ọ maka mma.
O buka ibu.
O toka ogologo.
‘ka’ dịka ngosipụta ihe ọmụmaatụ
Mgbe ‘ka’ na-arụ ọrụ iji gosipụta imaatụ, a na-agbakwụnyere
ya ‘di’ iji mee ka nghọta ya zuo oke dịka: Okonkwọ nwere
ọtụtụ akụnaụba dịka: Ụgbọala, alaubi, ụlọ, ewu na ọkụkọ,
ụkwa, nkwụ na ngwọ.
Ọnọdụ ‘Kwa’ N’Ụtọasụsụ Igbo
‘kwa’ bụ ọtụ mpaghara okwu e ji arụ ọrụ n’ụtọasụsụ iji hụ na
ihe a na-ekwu dabara adaba ma kwe nghọta.
‘kwa’ dịka mgbakwụnye nsonaazụ ngwaa:
Mgbe ‘kwa’ na-eso ngwaa, a na-edekọta ha ọnụ n’ahịrịokwu ọ
hụrụ dịka na:
I biakwaa ọzọ. Obi nyekwara m ego.
Ọ bịakwara ụka. Ugbomma
na di ya gbakwara akwụkwọ.
O tikwaa ya ihe ọzọ. Nkechi kwukwara
ekwu.
Kwa dịka nsọkwụnye:
Mgbe ‘kwa’ na-arụ ọrụ nsọkwunye, ọ na anọ n’ụdị abụọ dika
mgbe ọ na – esote ngwaa na mgbe ọ na-esote okwu ọbụla
abụghịị ngwaa.
Dịka okwu na-esote ngwaa, a na-edekọta ya na ngwaa ọ na –
esote.
Uwe a bụkwa nke m.
Ncha ga-abanyekwa gị n’anya.
Ego ahụ bụkwa nke Ada.
Nwaanyị a mụkwara nwa ọhụrụ
Nchịkọta
Site n’ihe ndị a rụtụrụ aka n’ederede a, anyị mere ka
a mata ọrụ dị iche iche ‘na’, ‘ga’, ‘ka’ na ‘kwa’ na-arụ nke
pụtara ihe n’ụdị ọnọdụ a hụrụ ha dịka njikọ, enyemakangwaa,
isingwaa, mbuzụọ, dgz. Ederede a bụ nke ga-enyeaka
n’igbochi nsogbu a na-enweta n’odide ‘na’, ‘ga’, ‘ka’ na
‘kwa’ mgbe edezighị ha edezi otu ha kwesịrị, nke na-ebute
nghọtahie n’ihe a na-ekwu maka ya. E deturu ihe niile e dere
ebe a iji kwụsị nsogbu odide ihe n’Igbo nke a na-ahụta n’ebe
ụmụakwụkwọ na-agụ Igbo n’ụlọakwụkwọ Alvan nọ. Ọ gaabụkwanụ
ihe mgbakwasị ụkwụ nye ndị nchọcha chọrọ
imekwu nchọcha n’isiokwu a.
Atụmalo:
Odee tụrụ alo ka ndị nkuzi wetuoobi ala nke ọma
mgbe ha na-akụziri ụmụakwụkwọ ha ụtọasụsụ n’Igbo
ọkachasị n’ụlọakwụkwọ dị elu ka ndịehie na nghọtahie a naenwe
n’odide ‘na’, ‘ga’, ‘ka’na ‘kwa’ belata maka mbulielu
na ntolite asụsụ Igbo. Ụmụakwụkwọ n’onwe ha ga-ege ntị ma
leruokwa anya n’ihe a na-akụziri ha maka ọdịmma ha.

 

Edensibịa
Anasiudu, B.N. (1983). Error analysis. A positive source of
information for language teachers. Journal of Liberal
Studies I & II p. 123-138.
Anedo, O.A.A. (2014). Ndịehie N’ide Asụsụ Igbo Na Ụfọdụ
Ihe Ọmụmụ Ụtọasụsụ Igbo. Besing Books
Multipurpose Publication, No 1 Dike Street Awka.
Badden, F. (1990). Better English Language Learning
Teaching. Nsukka: Fulladi Press.
Cannon, P. (1985). Assessing Writing: Principles andị
Practice of Marking Written English. Londịon: Edward
Publishers.
Echebima, G. (2013). A teụt book of Igbo grammar. Owerri:
Assumpta Press
Emenanjo, E.N. (1975). Elements of Modern Igbo grammar.
Ibadan: Oụford University press, p. 149.
Emenanjo, E.N. (1979). Ule Igbo. Ikenga books, A.I.F.C.E.,
Owerri Nigeria p. 27.
Emenanjọ, E.N. (1983). Creative Literature in African
Language. The eụamples of Igbo Nka. A.I.F.C.E.,
Owerri. P. 80-93.
Ewelukwa, U. na Okafor, C.U. (2008). Nhazi asụsụ Igbo ma
ule sinịọ sekọndị rị na kọleeji, WASSCE, NECO, GCE,
JAMB. Onitsha: A.C.Global Publishers.
Federal Govt. of Nigeria (1981) National Policy on Education.
Hornby, A.S. (1974). Oụford Advanced Learners’ Dictionary
of Current English. Londịon: Oụford University Press.
Judy Pearsall na Bill Trumble (1996). The Oụford
Encyclopedic English Dictionary. New York: Oụford
University Press.
Little, P. (1973). Oral andị written communitation. Londịon:
Longman Publishers.
Ogbalu, F.C. (1983). School Certificate Igbo. Onitsha.
University press
Opara, C.E. (2009). Amụmamụ Asụsụ Igbo Na Agamnihu
Ala Igbo. Opiike: A Journal of Igbo Language,
A.I.F.C.E., Owerri
Richards, J.C. (1971) “A non-constrative Approach to Error
Analusis”. English Language teaching Vol. 3. P. 306.
Soanes, C. Hawkers .S. andị Elliot, J. (2006) Oụford
Dictionary of Current English. Britain: Oụford
University Press.
Stork, F.C. (1976). So you want to learn a language. Londịon:
Faber andị Faber Publishers.
Taylor, C.V. (1976). Source of Errors in Foreign Language
Teaching Journals, English Language teaching journal
v. 3. P. 190.

 

MBỤRỤ N’ASỤSỤ IGBO
Onuoha, Faith Chioma
Department, of Igbo language
Institute of Ecumenical Studies Education,
Thinkers Corner Enugu.
&
Ahamefula, Ndịubuisi Ogbonna
Department of Linguistics, Igbo & Other Nigerian
Languages,
University of Nigeria, Nsukka
Correspondịing author email:
ndịubuisi.ahamefula@unn.edu.ng
Ụmịedemede
Ederede a lebara anya na mbụrụ n’asụsụ Igbo. Mbụrụ
abụghịị okwu nkịtị n’asụsụ Igbo. Ọ bụ okwu ndị mara
ihe ekwe na-akụ n’asụsụ Igbo ji ekwu okwu. O sonyere
n’atụmatụ okwu ndị e nwegasrị n’asụsụ Igbo. Odee
lebara anya n’uru mbụrụ baara ndị mmadụ n’ikwu okwu
n’ala Igbo. Atụtụ ọchọcha gbasoro mee nchọcha a bụ
atụtụ ndịna mmara nke Barnwell, nke ji echiche nsina
ndịkọ wee na-arụ ọrụ. E nwere ọtụtụ ahịrịokwu dị
n’asụsụ Igbo nke e ji egosipụta mbụrụ. Mbụrụ na-ejikwa
ihe dị iche iche wee na-apụta ihe. Ọtụtụ ihe ndị mbụrụ
na-akpọ aha n’ahịrịokwu bụ iji rụgosị agwa mmadụ naakpa
ma ọ bụkwanụ ọnọdụ mmadụ nọ n’ime ya. Ụfọdụ
mbụrụ ndị a na-eto mmadụ ebe ụfọdụ n’ime ha na-akatọ
mmadụ. Na mbụrụ, a na-eji otu ihe atụnyere ihe ọzọ dịka
a ga-asị na ha bụzị otu ihe ahụ site n’okike ụwa. A
kọwapụtara na e ji mbụrụ wee na-achọ okwu mma n’ala
Igbo. Dịka ọ dị n’agbanyeghị ma onye ahụ ọ bụ nwoke
ma ọ bụ nwaanyị, nwere ike iji mbụrụ ekwu okwu.
Ọchọcha na-atụ alo ka ndị ọchọcha ndị ọzọ lebaa anya
n’ọtụtụ atụmatụ okwu ndị ọzọ dịgasị n’asụsụ Igbo.
Mkpọlite
N’ala Igbo, ndị Igbo na-agụ ọtụtụ aha site n’ịba
otu ihe ama ma ọ bụ nke ọzọ. Ọ bụ n’ụdị ọnọdụ dị etụ a
ka ha ji gụọ ma na-aza aha a bụ Okwubụnka,
ọkwubụọdụ, Ụka, Nkazi dgz. Mbụrụ bụ isi sekpụ ntị na
nchọcha a bụ otụ n’ime ọtụtụ atụmatụ okwu ndị e nwere
n’asụsụ Igbo. Ndị Igbo bụ ndị nwere amamihe nke
ukwuu. Ha kwenyere na ọ bụghị oge niile ka mmadụ
kwesịrị dị na-ekwu okwu gboowam. Kama ọ bụ site
n’ụzọ itnye okwu nka n’ụzọ dị iche iche ka e jiri nwee
ọtụtụ atụmatụ okwu ndị a dịka ilu, akpalaokwu, myiri,
mbụrụ, ekwuecheọzọ dgz. Ya bụ ha ghọtara ya nke ọma
sị na okwu bụ nka a na-eme eme nke mere ha ji atụ ilu
ndị a bụ; okwu dị nro na-eme ka ọnụma laghachi azụ,
nwaanyị olu ọma, dị anaghịị ajụrụ ya nri dgz. Nke bụ ma
a kọwaswa ilu ndị a nọ n’elu, ọ bụrụ na mmadụ
akọpụtawa ihe dịka o sịrị hụta ihe ahụ, n’olu ike, o
nwere ike iduba n’ọgụ na mgba. Mana ọ bụrụ na e
webata nka n’ime ihe a na-ekwu, onye añụjughị mmiri
ara nke okwu Igbo afọ agaghị aghọtacha ihe a gwara ya
oge ụfọdụ nke bụ na, enweghị ike ghọtacha ihe a gwara
ya n’okụ n’okụ, ga-egbochi esemokwu nwere ike idapụta
n’etiti ndị okwu gbasara. Nke a na-egosi na ụzọ nzimozi
ọ bụla na-agbado ukwu n’asụsụ, n’ihi na ọ bụ usoro
asụsụ ka mmadụ na ibe ya ji amata ihe ha bu n’uche, ọ
bụ ya kpatara asụsụ ji dị oke mkpa na ndụ mmadụ. Ya
bụ ma a si kọwakwue ya, a ga-ahụ na o nweghị ihe ọ
bụla mmadụ nwere ike ime ma e wezuga enyemaka
asụsụ.
Mbụrụ sonyere n’otu n’ime atụmatụ okwu ndị
ahụ na-aratụ mmadụ ahu na nghọta. Mana ọ bụrụ onye
anya rụrụ ala n’asụsụ, ọ ga-aghọta ya n’atụfughị oge ọ
bụla. N’iji maa atụ, n’ahrokwu a bụ ‘Okoafọ bụ Mbe’
onye ọ bụla bụ onye Igbo mara na mbe na mmadụ
abụghị otu ihe. O bụ ụdị ọnọdụ a kpatara nghọta mbụrụ
na-eji ara mmadụ ahụ. N’ịkọwa ahịrịokwu ahụ, ihe a gaeme
bụ na mmadụ ga-echeba echiche n’agwara na
njirimara ‘mbe’, werezie ya tụnyere agwa nke onye a naekwu
okwu ya. N’ihi nke a, ebe ọ bụ na nsirihụ ndị Igbo,
‘Mbe’ bụ onye aghụghọ, a ga-ejizi njirimara ‘mbe’ a wee
mado n’Okoafọ. Ọ bụ mmado a bụ ihe na-enye mbụrụ
echiche ọ na-enwe.
Nchọcha a ga-agbado ụkwụ n’ichọpụta ọtụtụ
mbụrụ ndị e nwere n’Igbo na kọwa mpụtara ha n’otu
n’otu. Nke a bụ iji mee ka ndị mmadụ mata mkpa ọ dị,
bụ iji atụmatụ okwu dị iche iche chọọ ihe ha na-ekwu ma
ọ bụ nke ha na-ede mma.
Nkọwa Mbụrụ
Mbụrụ bụ otu n’ime atụmatụ okwu ndị e
nwegasịrị n’asụsụ Igbo. Ọ bụ atụmatụ okwu na-eji
njirimara otu ihe ma ọ bụ echiche ya atụnyere nke ọzọ.
N’ịga n’ihu, mbụrụ bụ nka okwu nke na-ekwu na ihe
abụọ ma ọ bụ kara na-eyighị onwe ha bụ otu. Ya bụ ọ
bụrụ na e lee ya anya, a ga-ahụ na mbụrụ anaghị ele ihe
ma ọ bụ onye ọ bụla anya n’ihu oge ọ na-eme ntụnyere
ya. Ọzọ dịka ibe ya bụ na ọ naghị asọ mgbagbu eje ọgụ
n’ihi na ọ naghị egosi obi ebere oge ọ na-eji otu ihe wee
na-atụnyere nke ọzọ na-enweghi ka ha abụọ siri yie
onwe ha. Ngwa leenu anya n’okwu ndị a; Ikonne bụ awọ
na Ogidi bụ akpị.
N’ahrokwu nke mbụ a, were obi gị lee Ikonne,
nwoke nwezuru ihe niile dị mmadụ ọ bụla bụ nwoke
n’ahụ ya, ka nka okwu a bụkọrọ ihe ndị a niile wee
nyefere awọ ya na ala na-ama aka ogologo, ma bụrụkwa
ihe na-aso mmadụ oyi, n’ile ya anya. N’ahịrịokwu nke
abụọ, Ogidi bụ nwoke tozuru etozu mana, a bara were ya
tụnyere akpị nke onye ọ bụla mara na ọ na-agba agba
oge ọ bụla na ndụ ya.
Kedụ Ndị Kwesịrị iji Mbụrụ Ekwu Okwu
Dịka e kwurula ya, mbụrụ so na’atụmatụ okwu
ndị e nwere e ji achọ ihe ndị e dere ede ma ọ bụ nke e
kwuru n’ọnụ nkịtị mma. Ya mere, ma onye ukwu ma
onye nta na-eji ya ede ihe ma ọ bụ ekwu okwu iji gosi
onwe ya onye mara ihe ekwe na-akụ n’asụsụ. Ọ bụ n’udi
a ka Ọsonwa (2017) jiri kwuo ya s, ihe ọmụmụ niile
banyere okwu nka sitere n’atụmatụ okwu, nke mere o jiri
dị mkpa ka onye ọ bụla na-amụ asụsụ na odide Igbo
mụta nke ọma banyere atụmatụ okwu. N’ịga n’ihu ime
ka ihe a na-akọwa pụta ihe, Ọsọnwa (2017) kwukwara si
na onye na-amaghị atụmatụ okwu na nghọta ya, odide ya
na ọsụsụ ga-adị ka nke onye nzuzu.
Nkọwa ndị a niile gosiri na onye Igbo ọ bụla
kwesiri iji mbụrụ mere ngwa ọrụ dị mkpa n’asụsụ Igbo.
Ya bụ ma nwoke ma nwaay nwere ohere iji ya ekwu
okwu oge niile, ọ dgh onye ọ na-asọrọ nsọ.
Uru Mbụrụ Bara
Uru mbụrụ bara n’asụsụ Igbo karịrị akarị. Nke
mbụ bụ na, a na-eji ya achọ he e kwuru ekwu ma ọ bụ
nke e dere ede mma.
Ọzọ bụ na, e nwere ike ijiri ya kọwapụta ihe
nwere ike ibute esemọkwu n’ụzọ n’ọgaghịzị eweta
esemokwu. Uru ọzọ ọ bara bụ, ọ na-eme ka ọnụụ ma ọ
bụ ọgụụ chebamie echiche ime iji ghọtacha nke ọma ihe
e kwuru. Ọzọ bụ na mbụrụ na-ewepụta ozi dị omimi
n’ụzọ dị mfe. Iji maa atụ:
Ikenga bụ ọkụkọ udu mmiri
Ngozi bụ azụ na mmiri
Ụzọma bụ enwe dgz.
Uru ya ọzọ bụ na, iji ya ekwu okwu na-eme ka
ndị añụjughị mmiri ara nke okwu Igbo afọ ghara ghọta
ihe a na-ekwu.
Atụtụ Nchọcha
Atụtụ ọchọcha gbasoro n’ọrụ a bụ atụtụ Ndị na
mmara nke Barnwell (1980). N’ihi ụd isiokwu e ji n’aka,
e jiri echiche nsina ndịkọ na echiche nsina wee
kọwapụtazuo ihe a tụrụ anya ya n’atụtụ a. Mbah (2016)
kọwara na atụtụ a malitere na 1980 ha, na-akọwa na
asụsụ na echiche na-agakọ, tụmadị site n’iji nsina
gburugburu wee tapa atụmatụ okwu dị iche iche. Ndị
lebara anya n’atụtụ a na-akọwapụta na ọ bụ site n’ihe
mmadụ ma ama ka ọ na-esi na-akọwapụta atụmatụ okwu
dịka mbụrụ, ahannọchi, nkwuma, egbeokwu na ilu. Ha
kọwapụtakwara na, a ba n’atụmatụ okwu ndị a gas,
okwu na echiche ya anaghị adabacha adaba.
Ọ bụ n’ụd di etu a ka okwuu na ọnụụ, na-esite
n’ihe ha maburu site na gburugburu ha, wee cheghara
uche ma kwupụta echiche dabara adaba nye ihe ahụ e
kwuru. Iji maa atụ, n’ahrokwu a bụ ‘ụwa bụ aha’. N’ile
okwu ndị a anya, ọ dchaghị ezi ehciche dị na ha, n’ihi na
ihe abụọ a kpọtụrụ aha dịcha iche iche, ọ dịghị ụzọ ọzọ e
si aghọta ihe a na-abụghịị site n’ichemi echiche ime. Ya
bụ i lee ha anya, ‘aha’ bụ ebe a na-eje zụta ihe ndị dị
mmadụ mkpa. Onye jee zụtacha ihe ọ chọrọ ya alọta
n’ụlọ. N’aka nke ọzọ ‘ụwa’ bụ ebe mmadụ na-aba n’ime
ya wee nọrọ mejupụta ọtụtọ ihe ndị e lere anya na onye
ahụ kwesr ime. N’ikpeazụ, onye ahụ ga-alaghachi ebe o
siri pụta ma ọ bụ ba n’ụwa. Site n’ụd nchebami echiche
ime dị otụ a ka mmadụ ji aghọta ihe atụmatụ okwu ahụ
na-ekwu.
N’iwepụtakwu nkọwa Barwell (1980) nyere
banyere echiche nsina ndịko, ọ sr na ọ bụ ụdịrị echiche
ahụ okwu na-enwe nke karịri echiche onye ọ bụla jiri
mara ya bụ okwu. Site n’ụzọ dị etu a, echiche nsina
ndịko anaghịị anọgide n’otu ebe,n’ihi na onye ọ bụla
nwere ike ịkọwa ihe etu o siri metụta echiche nke ya.
Nke a gosịrị na o ghere oghe nye ụzọ ọ bụla i jiri chọọ
ịkọwa ihe e ji n’aka. Ihe ọzọ e kwesịrị mata maka
echiche nsina ndịkọ bụ na ọ na-arịba ama ọnọdụ nwoke
na nwaanyị, dịka etu nsirihụ okwuu na ọnụụ siri dị. Ọ
na-arịba kwa ama agụgụala ndị gbara okwu gburugburu
nakwa ihe gbasara obodo ebe okwu ahụ si nakwa
omenaala ha.
Ntụlegharị Atụtụ/tọrị
Atụtụ a gbasoro n’ọrụ a bụ atụtụ ndịna mmara
nke maliterre n’afọ 1980 ha. N’ihi ụdị isiokwu e ji n’aka,
e jiri echiche nsina ndịkọ na echiche nsina wee
kọwapụtazuo ihe a tụrụ anya ya n’atụtụ a.
Site na nkọwa akwụkwọ nkuzi Mbah (2016)
nyere, o kọwara na atụtụ a malitere na 1980 ha. Atụtụ a
na-akọwa na asụsụ na echiche na-agakọ, tụmadị site n’iji
nsina gburugburu tapa atụmatụ okwu dị iche iche. Ndị
lebara anya n’atụtụ a s na ọ bụ site n’ihe mmadụ ma ama
ka o si na-akọwa atụmatụ okwu dịka mbụrụ, ahannọchi
na ilu. Ha gara n’ihu kọwapụta na, a ba n’atụmatụ okwu
ndị a gasi, okwu na echiche ya anaghị adabacha adaba. Ọ
bụ nke a kpatara na okwuu na ọnụụ, na-esite n’ihe ha
mabu we cheghara uche ma kepụta echiche dabara adaba
nye ihe e kwuru. Iji maa atụ, n’ahịrịokwu a bụ ‘Ụwa bụ
aha’. E lee ya anya, o nwechaghi echiche n’ihi na ihe
abụọ a kpọtụrụ aha ebe ahụ abụghị otu. Mana etu e si
aghọta ya bụ ichebami echiche ime. Dịka ọ dị, aha bụ ihe
a na-akwado akwado wee jee ya, zụtacha ụmụ ihe
mmadụ chọrọ; wee laghachi n’ụlọ ya. N’ihi ya, ụwa bụ
ebe a na-eme, a mụọ mmadụ, ya nọtụcha etu ya na chi ya
kpara, ọ nwụọ, wee laghachi ebe o si. N’ụdị a, mmadụ
na-aghọta ihe atụmatụ okwu ahụ na-ekwu, Barnwell
(1980) kwuru okwu banyere echiche nsina ndịkọ. Ọ
kọwara na echiche nsina ndịkọ bụ ụdị echiche ahụ okwu
na-enwe nke karịrị echiche onye ọ bụla jiri mara ya bụ
okwu. Dịka nkọwa ya siri dị, echiche nsina ndịko a
anaghị anogide n’otu ebe, onye ọ bụla nwere ike kọwa
ihe etu o siri metụta echiche nke ya, ya bụ o ghere oghe,
nye ụzọ ọ bụla chọrọ iji kọwaa ihe ahụ. Ọzọ dkwa mkpa
gbasara echiche nsina ndịko bụ na ọ na-arịba ama ọnọdụ
nwoke na nwaanyị, ka nsirihụ okwu na onụ siri dị,
agụgụala gbara okwu ahụ gburugburu na kwanụ ihe
gbasara obodo ebe okwu ahụ si nakwa omenaala ha.
Iji mee ka ihe a ọ na-akọwa doo anya Barnwell
(1980) na Leech (1981) mara amụma ihe ọmụmụ ise
gbasara echche nsna ndịkọ. Amụma ndị ahụ bụ echiche
ndịkọ, echiche nsina, echiche afekitivu, echiche
refelekitedi na echiche stylistik. Gbasara nke a, Leech
(1981) kọwara na, echiche nsina bụ ụdị echiche okwu
na-enwe nke hiwere isi n’ihe okwu ahụ na-arụgara aka,
nke na-abụghị nghọta ya site n’ọdịdị chi ya. Ya bụ
ọnọdụ a na-achkọta ndịnechiche na echiche nsina ọnụ iji
rụọ ọrụ ma ọ bụ kọwapụta ihe e bu n’uche.
Na nkọwa nke ya, Ndịimele (1997) kọwara sị na,
n’ịkọwa echiche nsina ọkwu, a ga-ewebatarịrị ụfọdụ ihe
ndị na-adịbụghị na njirimara echiche okwu e ji n’aka, iji
hụ na echche okwu pụtara ihe nke ọma. N’iji kọwapụta
ihe a n’uju, lee okwu a bụ ‘nwoke’ anya, ihe ndị e jiri
mara nwoke site n’ụwatụwa bụ
+ mmadụ
+ oke
+ okenye
– nne
Mana ọ bụrụzie na okwuu sị, nwoke a bụ agụ, ihe
ọ pụtara bụ na o jirila ihe ndị na-abụghị ka ihe siri kwuru
wee kọwapụta nwoke. Ya bụ o tinyekwuru ihe n’echiche
e jiri mara nwoke. N’ụzọ ọzọ iji kọwa ma ghọta okwu
ahụ nke oma, a ga-echeba echiche n’agwara na njirimara
‘agụ’ were ha tunyere ndị nke onye a na-ekwu okwu ya.
Site na nsirihu ndị Igbo, ihe e jiri mara agụ bụ na, o siri
ike nke ukwuu, ọ na-alụ oke ọgụ, ọ naghị atụ ụjọ, ọ
naghị ekwe ekwe dgz. A ga-eji ihe ndị a madoo nwoke a
n’ahụ. Ọ bụ mmado a bụ ihe nyere mbụrụ a echiche o
nwere. Lee okwu ahụ dị n’elu n’ụdị nkọwa ya.
Nwoke a bụ agụ. Ya bụ
+ siri ike nke ukwuu
+ ilu oke ọgụ
+atụgh ụjọ
+ idọr ihe
+ oke ahụ ụfụ
– enweghị obi ebere/inwe obi ebere
Site n’ihe ndị a niile, a chọpụtara na echiche
nsina nwere ike kọwaa ihe site n’ihe ndị a mara nke ọma
ihe nwere ma ọ bụkwa ya akọwa ihe site n’iwebatakwu
ihe ndị na-esoghị n’agwara na njrimara ihe.
Mbah na Mbah (2014) kwuru na mbụrụ bụ otu
n’ime atụmatụ okwu nke na-esikarị ike na nghọta. Ha
kọwara na site n’ihe mmadụ maburu, nwa afọ asụsụ ọ
bụla na-aghọta ya n’egbughị oge. N’ọmụmatụ ya bụ
Okoafọ bụ mbe, ọ kọwara na onye Igbo ọ bụla ma na
‘mbe’ na mmadụ abụghị otu. Ya bụ ighọta Okoafọ dịka
mbe agaghị adaba. N’ihi nke a, onye ga-aghọta ụdị
ahịrịokwu a, ga-echeba echiche n’agwara njirimara
‘mbe’ wee tụnyere nke onye a na-ekwu maka ya. N’ụzọ
dị etu a, ebe ọ bụ na ihe e jiri mara mbe na nsirihu ndị
Igbo, karchasa n’akụkọ ifo bụ ịghọ aghụghọ, n’ihi nke a
a ga-eji njirimara a wee mado Okoafọ n’ahụ. Mgbe nke a
mere, mbụrụ ahụ na-enwezi echiche.
Site n’ihe ederede e nwetara n’tanet
(http://en.m.wikipedia.org/wiki/metaphor10/2/2016), a
kọwara mbụrụ dịka atụmatụ okwu nke na-arụtụ otu ihe
aka site n’ikpọ ihe ọzọ aha. Oge ọ na-eme nke a, okwu
ya nwere ike ido anya ma ọ bụkwa ghara ido anya n’etiti
ihe abụọ ndị ahụ ọ na-arụgara aka. Na nkọwa a, a gara
n’ihu ime ka a ghọta na myiri/oyiri na-atụnyere otu ihe
na ibe ya site n’ikwu na nke a dịka nke a, mana mbụrụ
na-akọwa nke ya site n’ịkọwapụta na otu ihe bụ nke ọzọ
kpọmkwem. Ihe ọmụmaatụ e nyere ebe a dị n’ụdị ahụ:
Ụwa niile bụ ọgbọ
Ndị nwoke na nwaanyị niile nọ n’ime ya bụ ndị na-azụ
mbi
Ha nwere ụzọ ha siri bata n’ụzọ ha si apụ.
(As You Like It: Entire Play Shakespeare.mit.edu.)
Ihe nchabite a bụ mbụrụ n’ihi na ihe ụwa pụtara abụghị
ọgbọ, mana eba a Shakespeare kwuru okwu a wee
tụnyere ụwa na ọgbọ. Ihe nke a gosiri bụ na e lechaa etu
ihe ndị a na-ahụ n’ụwa si eme, onye a hụrụ taa a gaghị
ahụ ya echi, g ahụ n’ezie na ụwa bụ ọgbọ.
N’ga n’ihu gbasara isiokwu a bụ mbụrụ n’Igbo,
Ndịimele (1997) na-ekwu na mbụrụ d ka oyiri n’ihi na
ha abụọ na-eji otu ihe wee na-atụnyere nke ọzọ. Ọ
kọwapụtara na ihe dị iche n’etiti oyiri na mbụrụ bụ, oyiri
na-eji otu ihe tụnyere nke ọzọ n’ekwughị na ha abụọ hazi
ma ọ bụ bụzi otu ihe. Ọ na-ejikwa ‘dị’ ‘ka’ ma ọ bụ ‘ka’
na-arụ ọrụ ntụnyere a. Ụfọdụ n’ime ha bụ ndị a;
Ọ lụrụ ọgụ ka agụ
Ọ dị gara gara ka enwe
Mmanụ anụ dị ụtọ, otu a ka dị.
Mbụrụ n’aka nke ya, na-ekwu na otu ihe bụ nke ọzọ
kpọmkwem. Ya bụ o nwegh ihe ọ bụla ọ na-atọga n’etiti
ihe abụọ ọ na-arụtụ aka. Ọ na-eme ha ka ha bụrụ otu. Ihe
e ji ezipụta ya bụ ‘bụ’ lee ha;
Ọ bụ odum ebo Juda
Ọ bụ enwe
Ọ bụ mmanụ anụ m.
Ọ chkọtara ihe a o kwuru site n’kọwa ya n’ụdị a si:
Oyiri = ụ d ka y
Mbụrụ = ụ bụ y
Barnwell (1980), kọwara na, ma oyiri ma mbụrụ nwere
ụdị akụkụ atọ dị oke mkpa; nke bụ;
Isiokwu: nke bụ ihe a na-ekwu maka ya.
nkọwasị/ọmụmaatụ:nke bụ ihe e jiri isiokwu wee
tụnyere.
ebe ihe siri yirita: nke bụ ihe ndị mejupụtara echiche dị
n’isiokwu na ihe e jiri kọwasa ihe ma
ọ bụ ihe e jiri maa atụ.
Nkọwapụta a dị n’elu ga-ad n’ụd a;
Adugo bụ ụtara ede
isiokwu: Adaugo
nkọwas/ọmụmatụ: ede
ebe ihe siri yirita: ụtara
Onye ọzọ mere ụdị nchọcha a bụ Richards
(1936), ọ kọwara mbụrụ dịka ihe nwere akụkụ dị mkpa;
nke bụ tenọ na vehikụlụ. N’ịga n’ihu na nkọwa a, ọ sị na
Tenọ bụ isiokwu ebe a na-ekọkwasa ihe a ji ama atụ, ebe
vehikụlụ bụ ihe ahụ nke a gbaziri agwara na jirimara ya
n’okwu. O jiri okwu a bụ ‘ụwa a bụ ogbo’ kọwapụta ihe
a o kwuru. Ya bụ;
Ụwa a; bụ teno
Bụ ọgbọ; bụ vehikụlụ
Dịka ọ dị, ọ kọwara na ndị odee ndị ọzọ kọwara
mbụrụ n’ụzọ a site n’inye ya aha ndị ọzọ gasị dịka
garaundụ na fịgọ. Ndị lingwistiki kemmuta na-akpọ nke
ha tageti na sọọsụ.
Ọzọ ihe e siri na itaneti nweta kọwara etụ mbụrụ
siri fulite. Ọ kọwara na ọ bụ na senturi nke iri na isii
(16). Ọ s na ọ bụ site n’okwu ọkpụ ndị ferenchi nke bụ
‘metaphor’ nke isi ihe ọ pụtara bụ ibufere ihe. Site
n’okwu ọkpụ Greek kwa nke bụ metaphora nke ihe ọ
pụtara bụ ngafere.
Abrams (1951) kọwara s na ọge e ji oyiri ekwu
okwu, a na-etinye ya ‘d’ ‘ka’ ma ọ bụ ‘Ka’. Mana a ba
na mbụrụ, ọ na-as na otu ihe bụ nke ọzọ kpọmkwem, ya
bụ ọ na-eburucha otu ihe tụnyere ya na nke ọzọ
n’ewepụgh ihe ọ bụla. Dịka ọ d Richards (1936) n’ime
Abrams (1957) kọwapụtara ụdị mbụrụ dị iche iche. Ha
bụ ndị a; mbụrụ kemplisit (implicit metaphor). ọ sị n’ebe
a, anaghị akọwapụta tenọ etu doro anya kama a na-eji
okwu ọnụ nkiti wee gosipụta ya, dịka na ‘ọ gbara ọsọ
onye ike gwụrụ’. Mbụrụ gwara ọgwa (miụed metaphor),
ọ s na nke a na-ebukọta tenọ abụọ ma ọ bụ kara, n’ụdị a,
ọ naghị adị mfe ịmata nke bụ vehikụlụ ya, dịka n’
ahịrịokwu bekee a;
‘Girding his loins the chairman ploughed through
the mountainous agendịa’.
Mbụrụ nwụrụ anwụ (dead metaphor), bụ mbụrụ nke
onye ọ bụla na-ejizi aghara aghara nke na ọ dịkwaghị
mfe ịmata ihe dị iche n’etiti tenọ ya na vehikụlụ ya. Dịka
n’ụdị okwu a o jiri maa atụ, nke bụ ajụjụ a jụrụ Groucho
Marụ;
‘I bụ mmadụ ka ị bụ oke?’ ‘luoro m otu cheese mgbe ahụ
ị ga-achọpụta.’
N’otu aka ahụ, ihe e wetara na intaneti, rụtụrụ
aka n’ụdị mbụrụ abụọ naanị nke gụnyere; mbụrụ nwụrụ
anwụ na mbụrụ gwara ọgwa. Ọ sịrị na mbụrụ nwụrụ
anwụ bụ nke na-adịghị ezipụta ebe e siri bufere ihe a
tụnyere. Ọ na-akọwa na nke a e kwesighi n’ihi na ọ gaara
nti ahụ ịkọta ihe okwu bụ n’uche. Na nke mbụrụ
gwara ọgwa, ọ sị na ọ bụ nke na-esite n’ịtụnyere otu ihe
wee kokwasị n’ihe ọzọ nke na-eyichaghị nke mbụ.
Okonkwo (1977) kọwara mbụrụ site n’ịnabata na
ọ na-akọwapụta otu ihe site n’iji ya tụnyechasịara nke
ọzọ kpamkpam. Ya bụ A bụ E dịka na;
Ọ bụ agụ n’ọgụ ahụ.
Nke a gosiri ma na-akọwapụta na, onye a na-ekwu maka
ya gbasiri ike nke ukwuu.
Madụakọ (1973) na nke ya sịrị na mbụrụ bụ
atụmatụ okwu nke na-ewepụta oyiri n’ụzọ dị nkenke ma
ọ bụ mkpirisi. Dịka na;
Adamma mara mma dịka abụba ugo. Ọ ga-abụzi;
Adamma bụ abụba ugo.
Ya bụ, ị lee anya na oyiri na kwanụ mbụrụ, ị ga-ahụ na
mbụrụ dị nkenke.
N’ikpeazụ, Lakoff, na Johnson (1980)
kọwapụtara na mbụrụ dị oke mkpa maka mmụta. Ha sịrị
na a na-ahụta uru ya n’ụbọchi niile nke ndụ ọ bụghị
naanị maka asụsụ, kama n’ihe gbasara echiche na
omume mmadụ.
NLERU ANYA NA MBỤRỤ, N’ỤDỊ YA DỊ ICHE
ICHE
Nchọcha a na-eleba anya n’ihe gbasara mbụrụ
n’asụsụ Igbo. Site na nchọcha e mere, o nwere ndị jiri
anụmanụ tụnyere mmadụ, nwee mbụrụ ndị jiri ihe nkiti
tụnyere mmadụ, nwee mbụrụ ndị jiri mmadụ tụnyere
mmadụ, bia nweekwa ndị jiri ahịrịokwu nka we
kọwapụta omume mmadụ. Ọ bụ atụtụ ndị na mmara nke
malitere na 1980 ha, nke ụzọ a ga-esị tụpịa ihe bụ
echiche nsina ndị kọ na echiche nsina, ka e ji rụọ ọrụ a .
(a) Mbụrụ ndị jiri anụmanụ tụnyere mmadụ
1. Uche bụ ọkụkọ udu mmiri
Ahịrịokwu a, site na nsirịhu ndị Igbo, na-akọwa
na Uche na-arịakarị ọrịa. N’ihi nke a, na nkọwa
ahịrịokwu mbụrụ a, ihe a ga-enwe bụ:
+ mmadụ
+oke
– enweghi ahụ siri ike
+ ime dube dube
2. Ọ bụ agụ n’ọgụ ahụ.
Mbụrụ a na-akọwa na onye a na-ekwu okwu
gbasara ya gbasiri ike nke ukwuu. N’ihi ya site n’ụdị
atụtụ a agbasoro, lee ihe a ga-enwe ebe a:
+ mmadụ
+ oke
+ mgbasike
+ egosighi obi ebere
+ idọri ihe
+ atụghi ụjọ
3. Ikenna bụ nkịta
Na nsirihụ ndị Igbo, agwara na njirimara nkịta
bụ na ọ na-ezuzu ezuzu, na-akwa iko nke ukwuu. N’ihi
ya ahịrịokwu a na-akọwa na Ikenna na-akwa iko nke
ukwuu. Ihe a ga-enweta ebe a bụ:
+ mmadụ
+ oke
+ ichu nwaanyi nke ukwuu
– ejidenwughi onwe
4. Adamma bụ abụba ugo
N’agwara na njirimara ugo site na nsirihụ ndị
Igbo bụ na ugo bụ eze nnụnnụ, ọ mara mma, anaghịị ahụ
ya oge niile. Ya mere nkọwa ya ga-abụzi;
+ mmadụ
+ anyị
+ mma dị egwu
+ ihe a na-achọsi ike
5. Nwanyị ahụ bụ akwa eke
Akwa eke na nsirihụ ndị Igbo bụ ihe mara oke
mma. Ọ na-ara ahụ ịhụta ya.
Ọ dịghị mfe ijekwute ya bitu ya aka. Ihe a ga-enwezi bụ;
+ mmadụ
+ anyị
+ mma dị egwu
+ elelebe ejeghị ọrụ
6. Okonkwọ bụ edi
Edi bụ anụ na-ehi ụra nke ukwuu. Ya bụ ejiri
agwara na njirimara edi a wee tụnyere etu Okonkwọ si
ehi ụra. Lezie ihe ọ ga-abụ,
+ mmadụ
+ oke
+ irahụ oke ụra
7. Ọ bụ icheoku
Ọ bụrụ na mmadụ na-ekwu ekwurekwu, ọ dịghị
ihe ọzọ e ji atụnyere onye ahụ n’ala Igbo ma ọ bụghịị
icheoku. Icheoku bụ nnụnụ ọnụ na-adịghị emechi
emechi. Nkọwa ya ga-abụzi;
+ mmadụ
± anyị
+ ekwurekwu
+ike agwụghị ọnụ
– ịnọ nwayọọ
8. Nwa nke a bụ akpị
Akpị bụ ihe na-agba agba nke na-afụ oke ufụ. Ọ
dịghị onye ọ na-asọrọ, ma ọ bụrụ na gị na ya bịakọta
n’ụdị ọ bụla. Ya mere site na nsịrịhụ ndị Igbo, onye ọ
bụla na-anaghịị egosi obi ebere, Igbo na-ahụ onye ahụ ka
onye obi ọjọọ. Lee ihe a ga-enwezi ebe a,
+ mmadụ
+ nwata
+ obi ọjọọ
– egosighị ebere
(b) Mbụrụ ndị jiri ihe nkiti ma ọ bụ ihe na-anaghị
eku ume tụnyere mmadụ
A chọpụtara na ọtụtụ mbụrụ n’ala Igbo na-eji ihe
nkiti wee na-atụnyere mmadụ. Ọ bụ nke a ka Anagbogu,
Mbah Eme (2010) jiri kọwa na echiche nsina bụ echiche
mgbatị ma ọ bụ mgbanwe nke na-adị n’echiche mbụ e
jiri mara ụfọdụ okwu. Ha si na echiche nsina bụkarịrị
atụmatụ okwu. Ha gara n’ihu kọwa na echiche ndị a naabụ
ka obodo ọ bụla siri kpebie.
Lee mbụrụ ndị a;
1. Ucheọma bụ eriri ọkazi
Ọkazi bụ otu n’ime akwụkwọ nri ndị Igbo ji esi
nri ụtọ. Ọ na-akwụ akwụ n’osisi. Eriri ya tara nnukwu
ahụ. N’ihi ya n’agwara na njirimara ọkazi na nsirihụ ndị
Igbo bụ na onye e ji ya tụnyere tara nnukwu ahụ. A gaeji
amụma Barnwell (1980) mara gbasara mbụrụ na oyiri
were kọwa ndị a. Lee ya.
isiokwu: Ucheọma
nkọwasị/ọmụmaatụ: ọkazi
ebe ihe siri yirita: eriri
2. Adaugo bụ ụtara ede
Ede bụ otu n’ime ihe a na-akọ n’ugbo ndị Igbo.
A na-eri ya n’ibe, jiri ya kwee ma ọ bụ gbaa ofe, a na-asụ
ya asụ jiri ya mere ụtara. Mana nrị ya na-asọ deke deke.
Ọ sịghị ike. Ya bụ e ji ya akọwapụta onye dị deke deke
ma ọ bụ pịaka pịaka. Lee ya;
isiokwu: Adaugo
nkọwasị/ọmụmaatụ: ede
ebe ihe siri yirita: ụtara
3. Chibuike bụ unyị kara aka
Agwara na njirimara unyị bụ na ọ na-eji nnukwu
nji. N’ihi nke a, na nsirihụ ndị Igbo, onye na-eji oke
oji/nji bụ unyị ka e ji atụnyere ya.
Lee ya;
isiokwu: Chibụike
nkọwasi/ọmụmaatụ: unyị
ebe ihe siri yirita: kara aka
4. Afọ ya bụ ite ngwọ
Ngwọ bụ otu n’ime osisi a na-akụpụta mmanya
n’ala Igbo. Oge a na-akụ ya, a na-eji ite buru ibu
echunye ya, bụ ebe mmanya ga-agbaba. Okwu a dị n’elu
gosiri onye afọ ya buru nnukwu ibu. Lee ihe ọ ga-abụzi;
isiokwu: Afọ ya
nkọwasị/ọmụmaatụ: ngwọ
ebe ihe si yirịta: ite
5. Ekeọcha bụ ọdụ nri
Ọdụ e ji asụ nri na-adị mkpụmkpụ. N’ihi ya, na
nsirihụ ndị Igbo, ọdụ bụ ihe pere mpe ma dịkwa
mkpụmkpụ. Lezie ihe ọ ga-abụ:
isiokwu: Ekeocha
nkọwasị/omụmaatụ: nri
ebe ihe siri yirịta: ọdụ
(ch) Mbụrụ jiri mmadụ tụnyere mmadụ
Mbụrụ ụfọdụ na-ejikwa mmadụ wee na atụnyere
mmadụ. Ọ na-abịakarị n’ụdị iji nwoke tụnyere nwaanyị
ma ọ bụ ijiri nwaanyị tụnyere nwoke. Ọ bụ na nke a ka
Ndịimele (1997) kọwara sị na, ihe e jiri mara nwoke bụ;
+ mmadụ
+ oke
+ okenye
Mana ọ bụrụzie na okwuu akpọ nwoke nwaanyị
nke a gosiri na o jizi agwara na njirimara nwaanyị wee
na-akọwa nwoke ahụ, nke a na-egosipụta omume
mmadụ.
Lee ụdị mbụrụ ahụ.
1. Ikwuagwụ bụ nọọ nwaanyị
Site na nsirihụ ụwa gbasara nwaanyị, a na-ahụ ha
ka ndị n’esighị ike, ndị na-eme ihe nwaayọọ, nwayọọ,
ndị na-atụ ụjọ nke ukwu ma na-ebe oke akwa ya mere
ahịrịokwu ahụ ga-abụzi
+ mmadụ
+ anyị
+ esighị ike
+ nwayọọ
+ ịtụ ụjọ
+ ibe oke akwa
(d) Mbụrụ ndị jiri ahịrịokwu nka wee kọwapụta
omume mmadụ.
Mbụrụ ndị pụtara ihe ebe a ejichaghị ike kpọọ
mmadụ aha: ọ bụ site n’icheba uche ime ka e si aghọta
ha.
1. Ọ bụ nwaanyị obi ruru ala
Ebe a, onye a na-arụgara aka bụ onye na-anaghịị
enye mmadụ nsogbu. Ya bụ omume ya dị nnọọ mma.
Lee nkọwa ya
+ mmadụ
+ okenye
+ anyị
+ obi ruru ala
+ onye udo
2. Ọ gbara ọsọ onye ike gwụrụ
Ahịrịokwu a gosiri na onye na-agba ọsọ a naagba
ya ike dị ike adịghị. Lee ihe ọ ga-abụzi:
+ mmadụ
± anyị
± okenye
+ ike ọgwụgwụ
+ ọrịa
3. Ụsụ a pụọ m n’ihu
Ụsụ bụ anụ na-akwụghị n’anụ elu ma ọ bụ anụ
ala. Ọ jọrọ njọ ile anya, ya bụ onye jọọ oke njọ ihu, a naeji
ụsụ atụnyere onye ahụ. Lee nkọwa ya;
+ anụmanụ
+ mmadụ
+ njọ
+ enweghị ike ilegide ya anya
4. Ọ bụ na i maghị na Chibụike bụ osimiri.
Osimiri anaghịị ata ata. Ọ bụ nke a kpatara e jiri
were ya tụnyere onye ụba ya na-asọ asọ.
Lee ya:
+ mmadụ
+ oke
± okenye
+ ọ bara ụba
+ ụba na-asọ asọ
+ eriwe agwụghị agwụ
5. Akpịrị udele gị nke a ajọka
Udele bụ nnụnụ na-erikari ihe ọ bụla ma nke dị
mma ma nke na-esi usi. Nke a kpatara na e ji ya atụnyere
onye anya ya na-atọkịrị n’ihe oriri. Ihe a ga-enweta bụ:
+ mmadụ
± anyị
± nwata
± okenye
+ njọ
+ akpịrị
6. O mere omume onye aka nchị
Aka nchi pụtara ekweghị enye mmadụ ihe.
Lee nkọwa ya;
+ mmadụ
± oke
± nwata
± okenye
+ enyetụghị mmadụ ihe
+ emeghị ebere
+ aka ntagide.
Nchịkọta na mmechi
Site na nchọcha e mere; a chọpụtara na asụsụ
Igbo nwere ọtụtụ atụmatụ okwu nke mbụrụ sonyere
n’otu n’ime ha. A bịazie n’ihe gbasara mbụrụ, a
chọpụtara na ha karịrị akarị n’ọnụ ọgụ ha. N’ihi nke a,
ọchọcha chịkọtara ọrụ a n’isiokwu dị iche iche iji mee ka
ọrụ a dị mfe. Isiokwu ndị ahụ gụnyere; mbụrụ ndị jiri
anụmanụ tụnyere mmadụ, dịka Obi bụ ezi. Mbụrụ ndị
jiri ihe nkiti tụnyere mmadụ, dịka Obioma bụ elele
ọwara. Mbụrụ ndị jiri mmadụ tụnyere mmadụ dịka
Ekemma bụ nwoke. Mbụrụ ndị jiri ahịrịokwu nka wee
kọwapụta omume mmadụ, dịka Agwọ nọ n’akịrịka ma
ha amaghị.
Na nchịkọta, a chọpụtara na ndị Igbo na iji okwu
nka ekwu okwu amarala ahụ site na ntọala ndịụ ha. Ọ bụ
ya kpatara na, n’okwu ha niile, ha na-etinyekarị ya ihe ọ
ga-eji tọọ ụtọ na nti, ma mee kwa ka ọnụụ chemie
echiche ime iji ghọta ihe okwuu kwuru ma ọ bụ ihe o bu
n’uche. Nke a mere na ọ na-esiri ofeke ike ighọta okwu
Igbo nke ọma.
Nchọcha e mere bụ ịchọpụta na ịkọwa mbụrụ
n’asụsụ Igbo. Site na nchọcha e mere, a chọpụtara na
atụmatụ okwu a bụ mbụrụ juru eju bara abara n’asụsụ
Igbo. A chọpụtara na onye ọ bụla bụ onye Igbo nwere
ike iji mbụrụ ekwuu okwu. Ya bụ o nweghị ndị ọ dịrị
kpọmkwem. A chọpụtarakwa na ihe kpatara ndị Igbo ji
ejikarị mbụrụ ekwu okwu bụ ka ha kọwapụta ihe nwere
ike ibute esemokwu n’ụzọ dizi ụtọ ma ọ bụ mfe.
Mbụrụ dịka otu n’ime atụmatụ okwu ndị e nwere
bara nnukwu uru na ndịụ ndị Igbo. Ọ na-eme ka okwu
pụta n’ụdị dị mfe. N’ihi nke a ọ dị mkpa ka ndị Igbo naewebata
ya n’ihe ha na-ekwu oge niile.
Na mmechi, okwu bụ nka, ọ dị mkpa ka onye
Igbo ọ bụla mụta ka e si eji okwu eme nka. Ọchọcha naatụ
alo ka ndị ọchọcha ọzọ leba anya n’ụdị atụmatụ
okwu ndị ọzọ ga dị n’asụsụ Igbo, bụ ndị e lebanyebeghi
anya nke ọma n’asụsụ Igbo.
Nrụmaka
Abrams, M.H. (1957). A Glossary of Literary Terms (3rd
ed.) New York: Holt, Rinehart & Winston Inc.
Anagbogu, P.N., Mbah, B.M. & Eme, C.A. (2010).
Introduction to Linguistics. Awka: Amaka
Dreams
As You Like It: Entire Play Shakespeare.mit.edu.
Retrieved 4 March 2012.
Barnwell, K. (1980). Introduction to Semantics andị
Translation. Summer Institute of Linguistics.
Lakoff, G. & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live
By. Chicago: University of Chicago Press.
Leech, G. (1981). Semantics. Londịon: Penguin Books.
Maduako, A.U. (1973) Ntọala Asụsụ Igbo. Unpublished
Seminar note.
Mbah, B.M. & Mbah, E.E. (2014). Atụtụ Anụmanụ
Asụsụ. Enugu: University of Nigeria Press Ltd.
Mbah, B.M. (2016). Unplished Ph.D lecture note.
Department of Linguistics, Igbo & Other
Nigerian Languages, University of Nigeria,
Nsukka.
Mbute site na
http://en.m.wikipedia.org/wiki/metaphor10/2/201
6
Ndịimele, O.M. (1997). Semantics & The Frontiers of
Communication. Port Harcourt: University of
Port Harcourt Press.
Okonkwo, M.N.O. (1997). A Complete course in Igbo
Grammer (3rd ed.). lagos: Macmillan Nigeria
Publishers Ltd.
Osonwa, I. U. (2017): Usoro Mmuta Utoasusu Igbo.
Owerri: Great Stars Publishers International
Company.
Richards I.A. (1936). The Philosophy of Rhetoric.
Oụford: Oụford University Press.

Leave a Reply